Şərif A.

Dünyanın səkkizinci möcüzəsi

 

Şeyx Səfi xalısı

 

Uzaq 1962-ci ildə mənə bir qrup gənc sovet jurnalisti ilə birgə Böyük Britaniyaya səfər etmək nəsib olmuşdu. Biz "Qardian", "Tayms", "Deyli teleqraf" kimi nüfuzlu qəzetlərin redaksiyalarında, "Röyter" informasiya agentliyində və əlbəttə ki, "Bi-Bi-Si" teleradiokompaniyasında olmuşduq. Bu görüşlər biz, gənc jurnalistlər üçün həddən ziyadə maraqlı olmaqla yanaşı, həm də təcrübə toplamaq baxımından çox xeyirli idi. Səfər proqramımıza məşhur London muzeyləri ilə tanışlıq da daxil idi. "Madam Tüsso"nun mum fiqurları muzeyində, dahi şairlərimiz Nizami və Füzulinin əlyazmalarının saxlanıldığı London Kral kitabxanasında olduq. İngiltərənin Milli muzeyində isə ilk dəfə olaraq Misir mumiyalarını və sərdabələrini gördük. Ancaq məndə ən böyük təəssüratı "Viktoriya və Albert" muzeyi oyatdı. Nəhayət burada mənə məşhur Ərdəbil xalısı "Şeyx Səfi"ni görmək müvəffəq oldu. Bu xalça barədə evimizdə valideynlərimdən çox eşitmişdim. Etiraf edim ki, nazik şüşə divarlarla əhatə olunmuş qutunun içərisinə yerləşdirilmiş bu nəhəng xalça məndə çox böyük təəssürat oyatdı. Gözlərimə inana bilmirdim ki, dünyada bu böyüklüyündə xalça ola bilər. Azərbaycandan olduğumu bilən muzeyin əməkdaşı xalçanın yaradılmasının tarixi və onun göstəriciləri barədə məni məlumatlandırdı. Dünyanın ən böyük xalçasının eni 5 metr 34 sm, uzunluğu 10 metr 51 sm idi. Xalçanın ümumi həcmi 56,12 kv.m. idi. Onu da deyim ki, "Viktoriya və Albert" muzeyi Londonun ən zəngin və iri muzeylərindəndir. 1852-ci ildə əsası qoyulmuş muzeyə 47 il ötdükdən sonra kraliça Viktoriya və şahzadə Albertin adı verilib. Burada dünyanın müxtəlif guşələrindən 4 milyona yaxın eksponat toplanıb. Və muzey əməkdaşının dediyinə görə, bütün bu eksponatların arasında yalnız biri dünya təcrübəsində çox az rast gəlinən şərəfə Ц muzey tərəfindən əldə edilməsinin 100 illiyinin təntənə ilə qeyd edilməsinə layiq görülüb. Bəli, bu Azərbaycanın "Şeyx Səfi" xalçasıdır. Bu xalçanın tarixi barədə indiyə qədər elmi ədəbiyyatda və mətbuatda çoxsaylı yazılar dərc olunub. Xalçanın tarixi ilə bağlı Azərbaycan xalçaçılıq sənətinin patriarxı Lətif Kərimovla, eləcə də bu sənətin digər ustadı Kamil Əliyevlə maraqlı söhbətlərim olub. Materialın toplanması prosesində Azərbaycan xalçaçılıq muzeyinin direktoru Röya xanım Tağıyeva mənə maraqlı məlumatlar verməklə yanaşı, "Şeyx Səfi" xalçasının rəngli fotoşəkilini də təqdim etdi. Xalçanın yaradılması ideyası Azərbaycanın Səfəvilər sülaləsinin əsasını qoymuş böyük Şah İsmayıl Xətainin oğlu I Təhmasibə məxsus olub. Onun bu xalçanın yaradılmasında məqsədi ulu babası şeyx Əbu İshaq Ərdəbillinin adını tarixin yaddaşına həkk etdirmək olub. Mütəxəssislər güman edirlər ki, o zaman tikilən məscid-türbə və xalçanın yaradılması eyni vaxta təsadüf edib və bir mərkəzdən idarə olunub. Məscid-türbənin günbəzinin üstündəki yazıların və miniatürlərin xalçanın mərkəzindəki medalyonun naxışları ilə bənzərliyi buna bariz sübutdur. Xalının məşhur təbrizli ustad Maqsud Kaşeni tərəfindən toxunması artıq dəqiq müəyyən edilib. O, bu xalının yaradılmasına iki il sərf edib və 1539-cu ildə işini yekunlaşdırıb. Xalça koloritin rəngarəngliyi, rəng çalarlarının müxtəlifliyi, qeyri-adi zərifliyi ilə seçilir. Aşağı sağ tərəfində xalını ərsəyə gətirən ustad Hafizin misralarını yerləşdirərək onun altında öz adını həkk etdirib: "Müqəddəs yerin qulu Maqsud Kaşeninin işi, 946-cı il". Bu sözləri öz xalısında həkk etdirən ustadın yəqin ağlına da gəlməzdi ki, onun işinə sələfləri tərəfindən "Dünyanın səkkizinci möcüzəsi" adı veriləcək. İndiyə qədər mütəxəssislərə bir sual rahatlıq vermir: Bu qeyri-adi xalı Londona necə gedib çıxıb? Ən geniş yayılmış versiyaya görə, "Şeyx Səfi" xalısının yerləşdiyi mavzoleyin baxıcıları bir ingilisin onlara təklif etdiyi külli miqdarda pulun qabağında duruş gətirməyərək onu satıblar. Bu versiya həqiqətə bənzəyir, çünki həmin ərəfədə Mançester ticarət firması "Ziqler və Ko"nun filialları Təbrizdə öz fəaliyyətini gün-gündən genişləndirirdi. Və bu firmanın nümayəndəsinin də xalının qiyməti barədə sorğu-sual etməsi xəbəri yayılmışdı. 1843-cü ildə Ərdəbildə olmuş səyyah U.R.Holmsun vətəninə döndükdən sonra yazdığı "Xəzər sahilləri haqda hekayətlər" kitabından: "Səfəvilərin məscid-türbəsinin yerinə döşənmiş xalının oxşarını mən hələ indiyə qədər görməmişəm". Hər halda, hər necə olsa da 1891-ci ildə xalı müəmmalı şəkildə məscid-türbədən yoxa çıxır. Muzeyin əməkdaşının dediyinə görə, Londonda "Uikmor strit"də yerləşən "Vinsent ənd K" ticarət zalında 1892-ci ildə nümayiş etdirilmiş "Şeyx Səfi" xalısı ingilis mətbuatında çox geniş rezonans yaratmışdı. Həmin hərraclarda "Viktoriya və Albert" muzeyinin əməkdaşları da iştirak edirdilər. Hərraca çıxarılmış xalça üçün start qiyməti kimi o zaman üçün fantastik bir məbləğ Ц 200 min funt sterlinq müəyyən edilmişdi. Elə bu hərracda xalça Almaniyadan gəlmiş mütəxəssislərin də diqqətini özünə çəkmişdi. İngilis muzeyində xalçanı əldə etmək üçün tələb olunan vəsait yox idi, ancaq onlar bir peşəkar kimi bu nadir eksponatı əldən buraxmaq istəmirdilər. Və maliyyə məsələsini həll etmək üçün o zaman "Viktoriya və Albert" muzeyi ingilis ictimaiyyətinə müraciət edərək, xalının xaricə aparılmamasına yardım göstərməyi xahiş edir. İngilislər bir qayda olaraq əbəs yerə pul xərcləməyi sevməyən bir millət kimi tanınsalar da çağırışa biganə qalmayaraq bu məsələdə muzeylə həmrəylik nümayiş etdirdilər. Sonda tələb olunan vəsait toplandı və xalça "Viktoriya və Albert" muzeyinin mülkiyyətinə keçdi. Və elə o vaxtdan minlərlə insan "Şeyx Səfi" xalısına baxmaq üçün bu muzeyə gəlir. "Şeyx Səfi"nin muzeyin ekspozisiyalarının fəxri olduğunu desəm zənnimcə yanılmaram. Ümumiyyətlə, mən müxtəlif ölkələrdə ezamiyyətlərdə olarkən mütləq oradakı Milli muzeylərə də baş çəkərdim. Məsələn, Nyu-York, Vaşinqton, Tehran, London, Paris və Budapeştdəki muzeylərdə nümayiş olunan ekspozisiyalar arasında tez-tez Azərbaycanın incəsənət nümunələrinə Ц xalçalara, bürüncdən olan qədimi qab- qacaqlara, silahlara rast gələrdim. Və hər dəfə bu nümunələri gördükdə öz-özümə fikirləşirdim ki, keçmişdən qopub gələn bu zəngin irsimizi vətənimizə qaytarmaq çətin ki, bizə müəssər olsun. Ancaq gələcək nəsillərin onlar barədə heç olmasa təəssüratları olması üçün bu eksponatları videolentə köçürərək televiziyada nümayiş etdirmək fikri də məni rahat buraxmırdı. Və beləcə mən ötən əsrin 70-ci illərində "Qoskino" ilə Kinematoqrafçılar Birliyinin birgə keçirilən iclasında Azərbaycan incəsənətinin xarici ölkə muzeylərində nümayiş etdirilən əsərlərini tammetrajlı sənədli filmdə əks etdirmək üçün operator və rejissorlardan ibarət qrupun yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etdim. Sənətşünasların köməyi ilə milli irsimizin nümayiş olunduğu xarici muzeylərin təxmini siyahısı tutuldu. Bundan əlavə təcrübəli kinematoqrafçıların siyahısı, habelə hərəkət ediləcək marşrut təsdiq olundu. Xarici İşlər Nazirliyi vasitəsilə çəkilişlər aparılacaq muzeylərdə normal iş şəraiti yaradılması xahişi ilə müraciətlər olundu. SSRİ "Qoskino"su tərəfindən çəkilişlərin keyfiyyətli lentlə təmin ediləcəyinə söz verildi. Ancaq həmin ərəfədə ölkədə cərəyan edən proseslər həyata keçiriləcək işləri dondurdu. Artıq SSRİ dağılırdı, respublikada daxili vəziyyət çox mürəkkəb idi. Hələ üstəgəl "Qoskino"nun da Mədəniyyət Nazirliyinə birləşdirilməsi barəsində qərar qəbul olunmuşdu. Bir sözlə sonda mən də işimdən uzaqlaşaraq jurnalistikaya dönüb "Azərinform"a (indiki "AzərTAC"a) direktor vəzifəsinə təyin olundum. Aradan onilliklər ötsə də qeyd etdiyim formatda sənədli filmin yaradılması ideyası hələ də öz aktuallığını saxlayırdı. Və bir dəfə 1996-cı ildə İstanbulda Anarın "Təhminə" filminin çəkilişləri aparılarkən mənşəcə azərbaycanlı olan Əli Bulat adlı türk biznesmeni "Şeyx Səfi" xalısı barədə film çəkmək arzusunda olduğunu dilə gətirdi. Tale onu peşəkar operatorumuz Kənan Məmmədovla görüşdürdü, o isə öz növbəsində bu işə rejissor Yalçın Əfəndiyevi cəlb etdi. Çəkilişləri aparacaq heyətin Londondakı bütün xərclərini Əli Bulat öz üzərinə götürdü. Londonda isə elə ilk gündən filmin çəkilişlərinin asan başa gəlməyəcəyi məlum oldu. Bu ilk növbədə onunla bağlı idi ki, Londonda muzey sahibləri eksponatların, xüsusən də nadir əsərlərin kino və televiziyada nümayişi üçün çəkilmələrini qətiyyən xoşlamırlar. İkincisi isə onlar xalçanın müvafiq temperaturda, rütubətdə saxlanılmasını təmin edən şüşə qutudan çıxarılmasına qəti razı olmurdular. Bundan əlavə çəkiliş qrupu muzey sahiblərinə müraciət edərək reestrdə fars xalısı kimi qeyd edilən "Şeyx Səfi"nin Təbrizdə toxunduğunu və o zaman Ərdəbil şəhərinin də Azərbaycan ərazisində yerləşdiyini sübut etməli oldu. Nəhayət, sonda çəkilişləri aparmağa icazə verildi. Muzey açılana Ц səhər saat 9-dan 10-a qədər çəkilişləri aparmağa vaxt verildi. Çəkilişləri apararkən işıqlandırıcı qurğulardan da istifadəyə qadağa qoyuldu. Yaxşı ki, Kənan bir vaxtlar "VQİK"də eyni kursda oxuduğu Viktor Nikitinlə rastlaşdı. Məhz Viktor bizimkilər üçün kompakt apparatura əldə edərək, muzey əməkdaşlarını da çəkilişlərin işıqlandırma ilə aparılmasına razı sala bildi. Beləcə onlar nəhayət, bizim çoxdankı arzumuzu gerçəkləşdirərək "Şeyx Səfi" adlı çox gözəl və rəngarəng tammetrajlı sənədli filmi çəkib ərsəyə gətirdilər. Amma təəssüf ki, bu film hələ tamaşaçı auditoriyası qarşısına çıxarılmayıb. Yalçın və Kənan əldə edilənlərlə kifayətlənməyərək Bakıya döndükdən sonra İrana üz tutaraq Şeyx Əbu İshaq Ərdəbillinin məscid-türbəsində də çəkilişlər aparmağa müvəffəq oldular. Onların filmdə türbə barəsində danışdıqları məni bir daha əmin etdi ki, bu məqbərənin ucaldılmasına və xalının toxunmasına eyni Adam rəhbərlik edib. Bu adam isə I Şah Təhmasib olub. Görkəmli alimimiz, Şərq xalçaları üzrə mütəxəssis Lətif Kərimov "Şeyx Səfi" xalısına belə qiymət vermişdi: "Xalının bütün kompozisiyası, onun qeyri-adi məzmunlu mərkəzi medalyonu, budaqlar və güllər çox yüksək peşəkarlıqla işlənib. Xalının eskizi orta ərslər oriental sənətinin qanunauyğunluqlarına dərindən bələd olan, təkrarolunmaz rəsm bacarığına malik peşəkar rəssam tərəfindən çəkilib". Bu rəsmin müəllifinin Təbriz miniatür məktəbinin yaradıcısı, ustad Soltan Məhəmməd olduğunu müəyyən etmək mənə müəssər oldu. Soltan Məhəmməd I Şah Təhmasibin sarayında baş rəssam və kitabxana incilərinin mühafizi olub. O, Nizaminin "Sirlər xəzinəsi"ni, eləcə də Hafiz və Füzulinin şeirlərini bəzəyən rəngarəng miniatürlərin müəllifidir. Onun miniatürlərinə dünyanın bütün nəhəng muzeylərində rast gəlmək olar. Britaniya Kral kitabxanasında isə onun əsərləri gülləkeçirməz şüşənin altında saxlanılır. İndi isə mən yazımın canına gəlmək istəyirəm. Bu yaxınlarda Moskva mətbuatında Qahirənin və Londonun Milli muzeyləri arasında razılaşma imzalandığı barədə məlumat dərc olunub. Razılaşmaya görə London muzeyindəki Misir mumiyaları və sərdabələri dövlət zəmanəti altında müvəqqəti nümayiş üçün Qahirə muzeyinə verilir. Elə bu məlumatı oxuyandan sonra ağlıma belə bir fikir gəldi ki, görəsən, Azərbaycan mədəniyyətinin mühafizəsi cəmiyyəti Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə birgə, Xarici İşlər Nazirliyini və bizim Bi-Pi-dəki dostlarımızı bu işə cəlb etməklə dövlətimizin zəmanəti ilə müvəqqəti "Şeyx Səfi" xalısının bizim dövlət müzeyində nümayişinə nail ola bilərmi? Düzdür, bizə etiraz edə bilərlər ki, onlarda "Şeyx Səfi" xalısı reestrdə fars xalçası kimi qeydiyyatdadır. Ona görə də zənnimcə, danışıqları aparacaq heyətin tərkibinə tarixçilər də daxil edilməlidir. Onlar isə öz növbəsində sənədlər və xəritəyə əsaslanaraq ingilislərə bu xalçanın bizə məxsus olduğunu sübut etməlidirlər. 1539-cu ildə "Şeyx Səfi" yaradılarkən Təbriz Azərbaycanın paytaxtı idi və Ərdəbil şəhəri də onun tərkibində idi. Yalnız İranla Rusiya arasında müharibədən sonra, 1828-ci ildə bağlanmış Türkmənçay müqaviləsinə görə Azərbaycan iki yerə bölündü və qədim şəhərimiz Ərdəbil də Arazın o tayında qaldı. Əgər lap səmim-qəlbdən danışsaq, çox yaxşı olardı ki, danışıqlar aparacaq qrupa YUNESKO-nun Azərbaycandakı xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyeva rəhbərlik etsin və Azərbaycanın Londondakı səfirliyi də bu işə cəlb olunsun. Hazırda, Azərbaycan Xalçaçılıq Muzeyinin yeni binasının yaradılması planlaşdırılır və çox gözəl olardı ki, yeni binanın açılışı "Şeyx Səfi" xalısının öz vətənində nümayişi ilə üst-üstə düşsün. Bəs, I Şah Təhmasib necə, o da bunu istərdimi? Əlbəttə istəyərdi.

 

525-ci qəzet.-2007.-21 aprel.-S.12.