Yaqublu N.

Cavidin uğurlu ekran ömrü

Bu günlərdə xalq yazıçısı Anarın ssenarisi əsasında rejissor Ramiz Həsənoğlunun çəkdiyi "Cavid ömrü" filminin ilk nümayişi keçirildi. Mənim fikrimcə, filmin yaratdığı ilkin qənaət belə oldu ki, Anar bununla Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyov ömrünə caladığı ekran həyatına daha birini - Hüseyn Cavid ömrünü əlavə etdi. Anar bir daha sübuta yetirdi ki, o, bütün varlığı ilə yaradıcı insandır və onu Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin taleyi, problemləri hər zaman düşündürməkdədir. Anarın uğuruna şərait yaradan əsas cəhətlərdən biri bundan ibarətdir ki, o, mövzunu dərindən bilir. Çünki filmdə baş verən hadisələr onun da ailəsindən, doğmalarından yan keçməyib. 1937-ci ilin "qara yeli" onun ailəsinin başı üzərindən hələ 20-ci illərd ən əsməyə başlayıb. 1920-ci ilin may ayında babası Xudadat bəy Rəfibəyli Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri kimi bolşevik-daşnaklar tərəfindən güllələnib. Anası Nigar xanım Rəfibəyli "Müsavatçı qızı" adı ilə və Müsavatın gizli "Gənc Azər" təşkilatının üzvü kimi daima təqib olunub. Atası Rəsul Rza isə "yenilikçi" şeirlərinə görə sovet tənqidinin daimi hədəflərindən birinə çevrilib. Bütün bunlar imkan verib ki, Anar ssenaridə stalinizmin, o qəddar rejimin mahiyyətinin açılması, konkret faktlar və görüntülərlə tamaşaçıya çatdırılması üçün təsirli məqamlar seçə bilsin. Təbii ki, filmin uğurlu alınmasının əsas yükü həm də rejissor R.Həsənoğlunun üzərinə düşüb. Böyük istedada malik olan R.Həsənoğlu həm sənədlərdən, həm də arxiv görüntülərindən istifadə edərək, yüksək səviyyəli bir bədii film yaradıb. Qərb kinolarına məxsus olan, lakin orijinal məqamları buraya əlavə etsək, filmin çox maraqlı, baxımlı alındığını cəsarətlə söyləyə bilərik. Filmdə İblisin müəyyən anlarda görünməsi filmə fantasmaqorik bir çalar da verir, tamaşaçını həyəcanlandırır. Rejissor H.Cavidin həbsini, istintaqını, aktyor Abbas Mirzə Şərifzadənin həbsxanada döyülmə səhnələrini çox təsirli görüntülərdə göstərməyi bacarıb. R.Həsənoğlunun bir rejissor kimi müvəffəqiyyət qazanmasına maraqlı aktyor ansamblı seçməsi də kömək edib. İstedadlı rejissor sanki bununla demək istəyib ki, Azərbaycan kinosunun və teatrının bacarıqlı aktyorları çoxdur. Sadəcə, yaxşı ssenarilər yazılmalı və onlara imkanlar verilməlidir ki, istedadlarını üzə çıxarsınlar. H.Cavid rolunu tanınmış aktyor Rasim Balayev oynayır. Kinomuzda təkrarsız obrazlar yaratmış R.Balayevin bu rolu da təsirli və yaddaqalandır. Xaraktercə sakit və azdanışan, təmkinli Cavidin daxili həyəcanını, çırpıntılarını, yaşadığı dövrdən narazılığını R.Balayev yüksək istedadla nümayiş etdirir. Cavidin həyat yoldaşı Müşgünaz xanımın rolunu aktrisa Dilarə Əliyeva ifa edir. Bu aktrisanı biz daha çox komik rollardan və televiziyada apardığı "Çal-çağır" verilişindən tanıyırıq. Belə demək mümkündür ki, Dilarə xanım bu film üçün bir tapıntıdır. Bu film istedadlı aktrisanın yeni imkanlarını üzə çıxarıb və onun həm də ciddi dramatik, ağır psixoloji yüklü obrazlar yaratmaq bacarığını təsdiqləyib. Mən bu sözləri yazarkən rəhmətlik aktyorumuz Hamlet Xanızadənin 1982-ci ildə Mehdi Məmmədovun quruluşunda H.Cavidin "İblis" əsərində İblis obrazını yaratdıqdan sonra dediyi sözləri xatırlayıram. "Mənə elə gəlir ki, hələ indi aktyorluğa başlayıram. Aktyor kimi özümün bu tamaşadan sonra yeni imkanlarımın açıldığını gördüm". Məncə, Dilarə xanımın da səhnə həyatında Müşgünaz xanım obrazı belə əhəmiyyətli və yaddaqalandır. Burada kiçik bir haşiyə çıxmaq istəyirəm ki, aktyoru aktyor edən güclü səhnə əsərləridir, maraqlı ssenarilərdir. Zəif və sönük əsərlərdə aktyor parlaq obraz yarada bilməz. Azərbaycanda isə belə aktyorlar nəsli daim olub. Lakin bəziləri öz imkanlarını açıb göstərməyi bacarmayıblar. Bir çoxlarının isə böyük obrazlar yaratmaq arzusu reallaşmayıb, onlar dünyamızı tərk ediblər. Həyatda olan aktyorlarımızın bir çoxunun hələ də böyük obrazları yaratmaq istəyi öz içərisində boğulub qalmaqdadır. Bu mənada istedadlı aktrisa Dilarə Əliyevanın hələ səhnəmizdə, xüsusən kinomuzda yeni, təkrarsız obrazlar yaradacağına inanıram. Filmdə şair Əhməd Cavadın, Mikayıl Müşfiqin rolları da aktyorlar tərəfindən uğurla oynanılıb. Mircəfər Bağırovun və müstəntiqin də rolları təbii alınıb. Sonda qeyd etmək istərdim ki, belə filmlər çox çəkilməli və təkrar-təkrar nümayiş olunmalıdır. Sovet rejiminin çürüklüyünü, insanlıq üçün təhlükəliliyini məhz belə filmlərlə indiki və gələcək nəslə göstərmək mümkündür. Bütün bunlar həm də qanlı bir tarixdən ibrət dərsi götürmək vasitəsidir.

525-ci qəzet.- 2007.- 22 sentyabr.- S.24.