Mehdixanlı T.

Mənalı yaşanan ömür

Hər dəfə İzzət Orucova haqqında söz düşəndə onun iki xidməti - görkəmli elm xadimi olması, bir də milli kino sənətimizdə fəaliyyəti ehtiramla xatırlanır. Onu hansı qüvvə vadar etmişdir ki, kamera qarşısında çətin anlar yaşasın, obrazlır yaratsın, sonra da sevinmək əvəzinə təzyiqlərə məruz qalsın? Ömrünü, taleyini incəsənətə və elmə bağlayan mərhum İzzət xanım bu suala cavab kimi təxminən 50 il əvvəl yazıb: "Məni ilk Azərbaycan kino aktrisası adlandırırlar. Bəzən fikrə dalıram: görəsən bu düzdürmü? Doğrudanmı mən aktrisa olmuşam? Axı, mən oynamamışam, sadəcə olaraq kamera qarşısında iki qadın taleyini yaşamışam. Onlar mənim müasirlərim, özüm kimi zəmanədən gileyli olan həmyaşıdlarımdır..."
İ.Orucova dünyaya göz açanda ölkə ağrılı dövrünü yaşayırdı. Sakinlərinin bir gözü gülürdü, digəri ağlayırdı. Haqsızlıq, ədalətsizlik baş alıb gedir, insanın insan tərəfindən zülmü ərşə çıxmışdı. Onun yeniyetmə, gənclik illərində gördüy ü, duyduğu, eşitdiyi müsibətlər neçə-neçə bədii filmlərin mövzusu ola bilərdi.
Belə bir ərəfədə - ötən əsrin ikinci onilliyin sonlarında azərbaycanlı qızın təhsil alması, sayılıb-seçilən kimyaçı, mühəndis olması nəinki Bakıda, hətta Şərq dünyasında görünməmiş hadisə idi. Hələ bu az imiş kimi sarsıntıları, sıxıntıları hər an şüurunda, varlığında hiss edən 20 yaşlı gəncin, tələbənin filmə çəkilməsi, özü də baş rolda oynaması əsl möcüzə, həyat reallığından daha çox əfsanə kimi qarşılanmış, tariximizə yazılmışdır.
Tarixi mənbələrə, xüsusən İzzət xanımın xatirələrinə müraciət edirik. O yazıb: "Sevil" filminin həm ssenarii müəllifi, həm də quruluşçu rejissoru görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlı idi. Onun adını eşitmişdim, üzünü görməmişdim. Günlərin birində o mənə yaxınlaşdı, məqsədini bildirdi. Amma nə "hə", nə də "yox" dedim. Qarşıya çıxan qismətdən qaçmaq olmazE Rəhmətlik Cəfər müəllim çox tələbkar idi. Bəyənmədiyi kino kadrların dəfələrlə, yenidən çəkilməsini israr edərdi. Dünən olubmuş kimi xatırlayıram: Sevilin çarşabı başından atması epizodu bir neçə dəfə təkrar çəkildi. Lakin bu səhnə - azərbaycanlı qızının tərəqqiyə can atması mənzərəsi işıqlı təfəkkür sahibi Cəfər müəllimin xoşuna gəlmədi. O, hər dəfə yumşaq tonda, ancaq hiss edirdim ki, hirsini gizlədib deyərdi: - yox, İzzət olmadı. Çarşabı başından atmağın çox süni çıxır, qondarma görünür. Unutma, əsərin kulminasiya nöqtəsi də elə burdadır. Sən müdhiş, qorxunc çarşabı başından elə atmalısan ki, bu səhnə tamaşaçıda cəhalətin və mövhumatın qara pərdəsi olan çarşaba nifrət, qəzəb oyatsın".
İzzət xanım peşəkar aktrisa deyildi. Lakin ürəyini ağrıdan olayların şahidi çox olmuşdu. Hansısa bir nailiyyətdən fərəhlənmək istəyəndə gözəgörünməz qüvvə onun sevincini ürəyində boğmuşdu. O yazıb: "Bəlkə də dünyada bənzəri olmayan günləri, anları yaşamışam. "Sevil" bədii filmi ekranda göstərilən gün anamı da kluba aparmışdım. Qohum-əqrəbalarımız da gəlmişdi. Tamaşaçıların çoxunun biletini Cəfər Cabbarlı almışdı. Həmin gün birinci anam, sonra neçə-neçə tamaşaçı çarşabı başından açıb atdı. Ancaq yenidən qara örpəyə, çarşaba büründülər. Çünki dünyanın ən dəhşətli zülmü - repressiya başlamışdı. İncə duyumlu, z ərif qəlbli, kövrək ürəkli şair Mikayıl Müşfiqin sanki ərşə çəkilməsi rəhmətlik Cəfər Cabbarlıya da qənim kəsildi".
Dövlət Film Fondunun direktoru, əməkdar incəsənət xadimi Cəmil Quliyevin dedikləri:
- Bəxti mərhum İzzət xanımın üzünə gülmüşdü. Bütün sarsıntılara, sıxıntılara baxmayaraq o, ömrünün ən bəxtəvər çağlarını yaşayırdı. 20-22 yaşında gənc qız oynadığı Sevil roluna görə dövrün populyar şəxsiyyəti, ifaçıs ı kimi tanınmışdı. "Sevil" filmindən sonra Cəfər Cabbarlı onu özünün ssenarisi əsasında quruluş verəcəyi "Almaz" filmində yenə baş rola - Almaz obrazını yaratmağa dəvət etmişdi. Amma dramaturqun arzusu ürəyində qalır. O, zamanın amansızlığına dözüm gətirə bilmir, dünyasını dəyişir. Ancaq İzzət xanım Almaz roluna çəkilir. Ekran tamaşaçılarının rəğbətini qazanır. Onun hər iki filmdə oynadığı rolları bu gün də örnək kimi qəbul edir, nümunə göstərirlər.
İzzət xanım kino aktrisası kimi məşhurlaşsa da əsas məqsədindən - elmə sevgisindən ayrılmayıb. Uzun illər Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Neft Emalı İnstitutunda müxtəlif vəzifələrdə işləmişdi. Elmi dərəcələr almışdı. İzzət Orucova milli kinomuzda iki məşhur rol oynadığını nəzər-diqqətə çatdırmırdı. Bəlkə ona görə ki, ötən illərin ürək ağrıdan müsibətlərini yenidən yaşamaq istəməmişdi? Amma bəzən Sevillərin, Almazların çadralarını atmalarına, arzularına çatmalarına sevinərdi. Elm xadimi kimi tanındıqca, ucaldıqca, müxtəlif fəxri adlar, dövlət mükafatları alanda, istər-istəməz ötən günlərin xatırlamış, fərəh, qürur hissi duymuşdu. Bu yazının üzərində işləyərkən onunla uzun illər birgə elmi sahədə çalışan Həqiqət Cəbiyeva ilə görüşdük. O dedi:
- 24 ildir ki, İzzət xanım haqq dünyasına qovuşub. Amma mən buna hələ də inanmıram. Həmişə, hər vaxt elə bilirəm ki, indicə qapımız açılacaq, həmişəki kimi şən ovqatla əhvalımızı, nəyə ehtiyacımızın olmasını soruşacaq. Onun simasında qadın şərəfinin, ləyaqətinin ucalığını görmüşəm. Portretini böyüdüb evimdən asmışam. Hər dəfə televiziya ekranlarında onun ifasında Sevili, Almazı görəndə kövrəlirəm. İzzət xanım son dərəcə həssas duyumlu insan idi. Şükürlər olsun ki, o, unudulmur. Çünki xatirələrdə özünə əbədi yer qazanıb.
İ.Orucova 1962-ci ildə texnika elmləri doktoru, professor elmi dərəcəsi, iki il sonra əməkdar elm və texnika xadimi fəxri adını almış, dövlət mükafatına layiq görülmüş, respublika Elmlər Akademiyasının akademiki seçilmişdi. "Şərəf nişanı", "Qırmızı əmək bayrağı", "Lenin" və "Oktyabr inqilabı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. Qayğıkeş insan, istiqanlı ana, səmimi iş yoldaşı, daim axtarışda olan elm xadimi kimi tanınmış, sevilmişdi.
Bu günlərdə Dövlət Film Fondunda İzzət xanım Orucovanın yaradıcılığına həsr olunmuş fotosərginin açılışında tanınan kinoşünas, əməkdar incəsənət xadimi Aydın Kazımzadə dedi:
- Nə qədər ki, milli mədəniyyətimiz, incəsənətimiz var, İzzət xanım da yaşayacaq, gələcək nəsillərə örnək olacaqdır. Sərgidə nümayiş etdirilən fotoları ünvanımıza göndərən, hazırda ABŞ-da yaşayan aktrisanın nəvəsi Elxan İsmayılzadəyə minnətdarlığımızı bildiririk.
ENağıla bənzər, amma həyat həqiqəti olan, mənalı ömür yaşayan İzzət Orucova dünyasını dəyişsə də unudulmayıb. Xidmətləri, elmi fəaliyyəti, xüsusən milli kinomuzun inkişafındakı əməyi hər vaxt ehtiramla xatırlanır.

Azərbaycan.- 2007.- 29 sentyabr.- S.8.