Əsədov B.

Dünya musiqisi tarda

Bu günlərdə "Səbuhi AMD" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətində Azərbaycanın əməkdar artisti, tarzən Həmid Vəkilovun "Tarda dünya musiqisi" kompakt-diski işıq üzü görüb. Dinləyicilərə təqdim olunan 12 əsərdən dördü xarici bəstəkarlara - S.Coplinə ("Rektaym"), V.Montiyə ("Çardaş"), A.Zekuinhaya ("Tiko-Tiko") və P.Sarasateyə ("Qaraçı təranələri") məxsusdur. Kompakt-diskə Azərbaycan bəstəkarlarından Niyazinin "Arzu", Cahangir Cahangirovun "Rondo", Vasif Adıgözəlovun "Bakı", Nazim Əliverdibəyovun "Elegiya", Tofiq Quliyevin "Qaytağıı" əsərləri, Hacı Xanməmmədovun "Tar və simfonik orkestr üçün 2 nömrəli konsert"i, habelə "Şahnaz" və "Orta mahur" muğamları da daxil edilib.
Həmid Vəkilovun "Pyeslər" məcmuəsi də çapdan təzə çıxıb. Məcmuə N.Əliverdibəyovun "Vals skertso", P.Çaykovskinin "Sentimental vals", T.Quliyevin "Qaytağı" əsərlərini əhatə edir. Bu əsərlərin hamısını, habelə Niyazinin "Arzu"sunu tar ilə fortepiano üçün ilk dəfə Həmid işləyib, N.Əliverdibəyovun "Elegiyası"nı tarda ilk dəfə o, çalıb. Qarşıda "ilk dəfə" ifadəsinə hələ çox müraciət etməli olacağıq.
EUşaq yaşlarından tar dərnəyinə gedən Həmid sonra Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində oxudu, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Milli Konservatoriyanın) ifaçılıq fakültəsində solist-konsert ifaçısı, müəllim və xalq çalğı alətləri orkestrinin dirijoru ixtisaslarına yiy ələndi. On beş yaşından konsert salonlarında musiqi kollektivlərinin tərkibində, habelə solist kimi çıxış etməyə başlayıb. Hələ o vaxt tardakı imkanların yetərincə olmadığını və texniki çatışmazlıqları görür, bunları aradan qaldırmaq üçün düşünüb yollar axtarırdı. Zaman keçdikcə tarda bir sıra dəyişikliklər etdi, onu təkmilləşdirdi və ulu Sadıqcandan sonra tara yenilik gətirmiş ikinci musiqiçi kimi tan ındı.
Həmid Vəkilov nəşrini Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurasının "İncəsənət və Musiqişünaslıq" bölməsinin məsləhət gördüyü "Azərbaycan tarı və onun ifaçılıq problemləri haqqında təkliflər (metodik vəsait)" kitabında yazır: "Azərbaycan tarının inkişafı əsasən ustad tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlunun və dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyovun adı ilə bağlıdır. Tarixən çox gözəl tarzənlərimiz olmuşdur və şükür ki, indi də var. Ancaq onlar tarda texniki imkanlar sahəsində yeniliklər etməmişlər. Nə üçün? Çünki buna ehtiyac duymamışlar. Nədən ehtiyac duymamışlar? Çünki ya sələflərinin çaldıqlarını (muğamlar, rənglər, diringələr və sair), ya tar üçün xüsusi yazılmış əsərləri çalıblar, ya da tarın mövcud imkanlarına əsaslanaraq Azərbaycan və xarici ölkə bəstəkarlarının əsərlərini tara uyğunlaşdırıblar. "Mövcud" sözünü təsadüfən vurğulamadım. Tar üçün köçürmələri həyata keçirən musiqiçilər və ya bəstəkarlar əsərləri tara uyğunlaşdırmışlar. Amma tarı əsərin orijinalına, bədii- estetik gözəlliyinə və fəlsəfi mənasına müvafiq dəyişməyə (kiçicik də olsa) cəhd göstərməmişlər... Müxtəlif dövrlərdə bəzi sənətkarlar tarda dəyişikliklər etsələr də, bu dəyişikliklər ifaçılıq həyatında yer ala bilməmişdirE Bu səbəbdən də həmin yeniliklər həyati dəyər daşımayaraq musiqişünaslar tərəfindən t əcrübi çalışmalar kimi qiymətləndirilmişdir".
Həmid konservatoriyada oxuduğu illərdə Azərbaycan və sovet bəstəkarlarının skripka konsertlərini ilk dəfə orijinalda olduğu kimi çaldı. İfa zamanı qarşıya çıxan passajların və mürəkkəb ştrixlərin lazımi səviyyədə icrası tar ifaçılığı tarixində yeni səhifələr açdı. O, u şaq musiqi məktəbində, Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində, konservatoriyada müəllimliklə yanaşı ifaçılıq fəaliyyətini, tar üzərində axtarışlarını davam etdirir, tar üçün əsərlər işləyirdi. 1979-cu ildə Leninqradda keçirilən estrada artistlərinin VI Ümumittifaq müsabiqəsində münsiflər hey ətinin sədri, SSRİ xalq artisti Arkadi Raykin laureatlar sırasında onun da adını çəkdi. Məşhur sovet bəstəkarı Mark Fradkin münsiflər heyətinin rəyini ümumiləşdirərək dedi: "Biz çox şadıq ki, Azərbaycan müsabiqədə bir nəfərlə təmsil olunsa da əsl mahir ifaçı göndərilmişdir". Həmid isə minnətdarlıq edərək bildirdi: "Bu, mənim yox, tarın qələbəsidir".
Artıq tarda əsaslı islahatlar aparmağın vaxtı çatmışdı və Həmid Vəkilov həvəslə bu işə girişdi. O, kəllə hissəsini təkmilləşdirməklə tarı ifaçının güvənə biləcəyi daha mükəmməl alətə çevirdi. Zənc simlərin müxtəlif variantlarla köklənməsi isə muğam ifaçılığında yeni-yeni koloritlərin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Həmid 1981-ci ildə bu və digər yenilikləri özündə əks etdirən müasir professional tar sifariş elədi. Özünün bilavasitə iştirakı və nəzarəti altında usta həmin tarı altı aya düzəldə bildi. Eyni tardan tələbələri üçün də hazırlatdı.
Həmid Vəkilovun tarında səslənən Avropa musiqisi orijinaldan qətiyyən fərqlənmir. Məsələn, V.Montinin "Çardaş"ındakı flojaleti, yəni fit səsini almaq üçün o, tarda yeni üsul icad etmiş, tarın diapazonunu 2,5 oktavadan dördə çatdıraraq P.Sarasatenin "Qaraçı təranələri"nin orijinaldakı kimi səslənməsinə nail olmuşdur. ABŞ-ın Ankaradakı səfirliyində kimsəsiz uşaqlar üçün xeyriyyə konsertinə dəvət almış Həmid sürpriz olaraq Amerika bəstəkarı Skott Coplinin "Rektaym" klassik caz musiqisini tarda ifa etmiş və bununla da Azərbaycan xalq çalğı alətlərində cazın ifasının təməlini qoymuşdur. O, Azərbaycan xalq çalğı alətini postsovet məkanından kənarda simfonik orkestrin müşayiəti ilə səsləndirən ilk sənətçimizdir. Ankarada Türkiyə Cümhur Başkanlığı simfonik orkestrinin müşayiəti ilə Hacı Xanməmmədovun "Tar ilə orkestr üçün 2 nömrəli konsert"ini ifa etdikdən sonra orkestrin dirijoru, görkəmli rumın musiqiçisi İonesku Qalatin "bravo, heyran qaldım" deyə Həmidi bağrına basıb.
Solo konsertləri ilə dünyanı gəzən H.Vəkilov Azərbaycan xalq çalğı alətləri ifaçılığı tarixində ilk dəfə dünya musiqisinin bir çox incisini, o cümlədən F.Mendersonun skripka konsertini, P.Sarasatenin "Əndəlüs" romansını, F.Şopenin, D.Şostakoviçin əsərlərini tar üçün işləmi ş və ifa edərək repertuarını zənginləşdirmişdir. Tarzən ispan bəstəkarı və gitaraçısı F.Tarreqanın "Alhambra xatirələri" əsərini də tar üçün işləyib və melodiyasını malik olduğu hormonik səslərlə, eyni zamanda müşayiət etmək özəlliyini itirmədən bu əsəri tarda ilk dəfə polifonik ifa üsulu ilə çalıb.
Ustad tarzənlərimizi bir-birindən həmişə özlərinə məxsus ifaçılıq xüsusiyyətləri fərqləndirib. Lakin təfsirləri not yazısında tam dolğunluğu ilə əksini tapa bilmədiyindən tarixi baxımdan sənədləşməyib. Buna səbəb ştrix, üsul və üslubları yazıda təcəssüm etdirən işarələrin, adların müəyyən edilməməsi olub. Həmid tara məxsus musiqi əsərlərinin təfsirini (interpretasiyasını) gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün bunların bəzilərini müəyyənləşdirib və yeni işarələri bildirən kəlmələrdən bir termin kimi istifadə olunmasını tövsiyə edib.
Həmid Vəkilov 1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dosent vəzifəsinə layiq görülüb. Elə həmin ildən qardaş Türkiyədə Kültür Bakanlığının dəvəti ilə "Güzəl sanatlar" idarəsi nəzdində solist tarzən kimi çalışır. Qardaş ölkədə uzman sənətkar təki ad çıxarıb, hörmətini əziz tutur, hər yerdə şükranla, təşəkkürlə qarşılayırlar.
Mərhum bəstəkarımız Zakir Bağırov tar və simfonik orkestr üçün konsertini Həmidə ithaf edib. Bu möhtəşəm əsər 1985-ci ildə özünün ifasında SSRİ xalq artisti Nikolay Nekrasovun rəhbərliyi ilə Ümumittifaq Televiziya və Radiosunun akademik rus xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə lentə yazılıb və qızıl fonda daxil edilib. "Azərbaycan Televiziyası və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin qızıl fondunda da onun ifasında çoxlu iri və kiçik həcmli lent yazısı var.
Xalq musiqimizin və milli mədəniyyətimizin inkişafı naminə əlindən gələni əsirgəməyən novator tarzən, virtuoz sənətkar Həmid Vəkilova tarı yeniləşdirməkdə və dünya musiqisini tarda səsləndirməkdə yeni uğurlar arzulayırıq.

Azərbaycan.-2007.- 27 sentyabr.-S.8.