Məmmədov Ə.

Üzeyir bəy Hacıbəyli - istedadların böyük təəssübkeşi

Dahi bəstəkar, böyük ictimai xadim, yazıçı-publisist və dramaturq Üzeyir bəy Hacıbəyli ömrü boyu xalqını təhsilli, savadlı görmək arzusu ilə yaşayıb və bu müqəddəs işi şərəflə başa vurub. O, Azərbaycan qadınının musiqi təhsilinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Üzeyir bəyin qayğısı nəticəsində ölkəmizdə Ağabacı Rzayeva, Hökumə Nəcəfova, Ədilə Hüseynzadə, Şəfiqə Axundova, Elmira Nəzirova kimi görkəmli bəstəkarlar yetişib. Azərbaycanın xalq artisti, professor, ilk peşəkar pianoçumuz Kövkəb xanım Səfərəlibəyova üçün də Üzeyir bəyin qayğısı əvəzsiz və unudulmaz olub. Məlumdur ki, 1936-cı ildə Ü.Hacıbəyli ilk Azərbaycan xorunu təşkil edib. Kövkəb xanımın xatirələrindən öyrənirik ki, Üzeyir bəy o zaman Bakıdakı məktəblərə gedərək xor ifaçılığının təşkilinə və təbliğinə çalışıb. "Günlərin bir günü Üzeyir bəy sinfə daxil oldu və müşayiətçi kimi xorun içində iştirak etməyi mənə təklif etdi. Mən dedim ki, bu işin öhdəsindən gələ biləcəyimdən ehtiyat edirəm. Lakin o məni mehribancasına ruhlandıraraq notları təqdim etdi və ilk tapşırığını verdi". Üzeyir bəyin qayğısı və onun tapşırığının müvəffəqiyyətlə həyata keçirilməsi sonradan Kövkəb xanımın Üzeyir bəyin etibarlı silahdaşı, görkəmli musiqiçi kimi formalaşmasına imkan verib. Bütün Şərqdə opera yazmış ilk qadın bəstəkar kimi tanınan Şəfiqə Axundova onu sənətə gətirən, Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbində, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil almasına, nəhayət, bəstəkar kimi yetişməsinə yaxından köməklik göstərən Üzeyir bəyin atalıq qayğısını bir an da unutmur. Ş.Axundovanın bəstəkar kimi formalaşmasında Ü.Hacıbəylinin qayğısı danılmazdır. Daha bir qayğını da xatırlamağı lazım bilirəm. Şəfiqə xanım xatırlayır ki, 1942-ci il idi. Bir gün dərsdə Üzeyir bəyə yaxın oturmuşdum, "Sənsiz" əsərinin notunu ona gətirdilər. Diqqətlə baxdım, "Nə gözəl əsərdir" - dedim. Marağım Üzeyir bəyin diqqətindən yayınmadı. Soruşdu ki, əsər xoşuna gəlir? "Bəli" cavabını alanda həmin əsərin üstünə "İstedadlı tələbəm Şəfiqəyə Üzeyir bəydən xatirə" yazaraq mənə bağışladı. Həmin notun əsli böyük sənətkarın ev-muzeyində, surəti isə Şəfiqə xanımdadır. Ü.Hacıbəyli Bakıda olan musiqisevərləri, rəssamları, tarixçiləri yaxşı tanıyırdı. İsmayıl Rzayev də belə sənətsevər insanlardan biri idi. Onun iki istedadlı qızı var idi: Ağabacı və Ruqiyə. Üzeyir bəy İ.Rzayevə qızlarını musiqi texnikumuna qoymağı məsləhət bilir. Üzeyir bəyin məqsədi musiqi texnikumunda azərbaycanlı qızların sayını artırmaq, onların musiqi sənətində kütləviliyini təşkil etmək idi. O zaman qızlarını incəsənətə yönəltməyi hər adama təklif etmək mümkün deyildi. İ.Rzayevi yaxşı tanıdığına görə Üzeyir bəy ona müraciət etmişdi. Böyük hörmət sahibi olan Üzeyir bəyə İ.Rzayev "olmaz" demir, razılaşır. Beləliklə, tarı sinəsi üstə gətirən ilk azərbaycanlı qızlardan biri olur Ağabacı Rzayeva. Moskvada 1938-ci ildə keçirilən Azərbaycan incəsənəti dekadası gənc Ağabacının həyatında unudulmaz hadisəyə çevrilir. Dekada iştirakçılarını qəbul edən Stalin Azərbaycan incəsənəti, onun iştirakçıları haqqında yüksək fikirdə olduğunu söyləyir. Günlər keçdikcə gənc Ağabacının istedadı pərvazlanır, xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazdığı "Vətənpərvərlik" marşını dinləyən Üzeyir bəy ona Konservatoriyada dərs dediyi bəstəkarlıq sinfində oxumağı məsləhət bilir. Hacıbəyli bəstəkarlıq məktəbinin yetirməsi olan Ağabacı sonralar xatırlayır: "Üzeyir bəy mənim mənəvi atamdır, o olmasaydı, bəstəkarlıq fikrinə düşməzdim, mənim böyük xoşbəxtliyim Üzeyir bəyin sinfində təhsil almağımdır. O, bizi Azərbaycan xalqının zəngin musiqisini necə sevməyi və ondan necə istifadə etməyi öyrətmişdir". Özünə və bəstəkarlıq fəaliyyətinə tələbkar olan Ağabacı yaratdığı hər hansı əsəri haqqında Üzeyir bəyin rəyini biləndən sonra onu ifaçılara verirdi. Bir çox sənət adamları kimi A.Rzayeva da öz ustadının vəfatından hədsiz dərəcədə kədərlənib, onun xatirəsini əbədiləşdirməkdən ötrü "Sənin xatirən" romansını yazıb. Əsər dəfələrlə konsertlərdə, radioda ifa olunub. Azərbaycan musiqi ifaçılığında sehrli səsi ilə tanınmış müğənnilərdən biri də Yavər Kələntərli olub. O "Segah", "Kəsmə şikəstə", "Bayatı şiraz" muğamlarını özünəməxsus ustalıqla ifa edib. Yavər xanımın şövqlə oxuduğu muğam və xalq mahnıları Üzeyir bəyin diqqətini cəlb edir. Bir çox azərbaycanlı qızlarına etdiyi köməkliyi Yavər xanımdan da əsirgəmir, ona Cabbar Qaryağdıoğlu və Seyid Şuşinskinin dərs dedikləri muğam sinfində oxumaqda köməklik göstərir. Günlər keçdikcə ifaçılıq sənətinin özünəməxsus qanunları ilə pərvazlanan Yavər xanım 1937-ci ildə Opera və Balet Teatrına dəvət alır. Bu sənət ocağında ilk dəfə Ü.Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operasında Leyli rolunda çıxış edir. Yavər xanımın Leylisi özünəməxsusluğu ilə seçilir. Yavər Kələntərlinin sevimli ustadı Üzeyir bəy haqqında xatirələrindən bunu da öyrənirik ki, Üzeyir bəy Yavər xanımın ifasında "Sarənc"i dinləməyi xoşlayırmış, xanəndə hər dəfə "Sarənc"i ifa edərkən Üzeyir bəyi yadına salarmış. Həqiqət xanım Rzayevanın da yaradıcılıq taleyində Üzeyir bəyin qayğıları unudulmazdır. İlk tanışlıqdan Üzeyir bəy gənc Həqiqətin istedadına, gələcəkdə onun görkəmli müğənni olacağına inanır. Musiqiyə həvəs göstərən istedadlı digər azərbaycanlı qızlar kimi, gənc Həqiqətin də musiqi təhsili almasına lazımi köməkliyi göstərir. Həqiqət xanımın xatirələrindən məlum olur ki, o, Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinskidən muğamat, Üzeyir bəydən isə solfecio dərsini öyrənir, həm də muğamları təkrar edirmiş. O həm də teatrın nəzdində açılan studiyada professor Kolotovadan dərs alırmış. Həqiqət xanım xatırlayır ki, professorla dərs keçən günü operada oxumaq mənə çətin gəlirdi, zəngulə vura bilmirdim. Bunu Üzeyir bəyə söylədim, o belə dedi: "Mən səni ağıllı qız bilirdim, səsini niyə dəyişirsən?" Dedim ki, indi Avropa üslubunda oxumaq dəbdir. Üzeyir bəy qayıtdı ki, səni xalq bu səslə tanıyır. Muğam səsi həmişə dəbdədir, sənin səsin yaxşı səsdir, bütün ömrünə çatar, səsini dəyişmə. Əlbəttə, o gündən sonra onun məsləhətinə qulaq asıb, səsimi dəyişmədim və zəngulələrim qaydasına düşdü. Rəqs ifaçılığında möcüzələr yaratmış görkəmli rəqqas, respublikamızın əməkdar artisti Əlibaba Abdullayevin uğurlar qazanmasında da Üzeyir bəy qayğısının rolu danılmazdır. Bunu digər sənətçilər kimi Əlibaba Abdullayev də minnətdarlıqla etiraf edib. 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının çıxışları paytaxt tamaşaçılarını heyran qoyub. Qəzetlərdə Əlibaba Abdullayevin ifaçılıq məharəti xüsusi qeyd olunub. Böyük Vətən müharibəsi illərində Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyi altında Azərbaycan mədəniyyəti xadimləri fədakarlıq nümunəsi göstəriblər. Bəstələnən mahnılarda, marşlarda döyüş, qəhrəmanlıq ruhu, Vətənə istək hissi tərənnüm olunub. Müğənnilər cəbhələrə gedib, vətənpərvərlik proqramları ilə çıxışlar edib, döyüşən ordumuza ruh veriblər. Üzeyir bəy bəstələdiyi "Vətən və cəbhə" adlı əsərinin quruluşunu istedadına yaxşı bələd olduğu Əlibaba Abdullayevə tapşırıb. Əsərin filarmoniya səhnəsində tamaşaya qoyulub böyük uğur qazanması Əlibaba Abdullayevin geniş yaradıcılıq imkanını bir daha təsdiqləyib. Sonralar o, "Vətən və cəbhə", "Dədə Qorqud" kompozisiyaları ilə dəfələrlə döyüşən ordu qarşısında çıxış edib. Əlibaba Abdullayevin qızı Elmira xanımın xatirələrindən məlum olur ki, Üzeyir bəy onun babası Abdullanın tanışı olub, tez-tez onun yanına gələr, Abdullanın oxuduğu mərsiyələri, qədim xalq mahnılarını dəfələrlə dinləyərmiş. Üzeyir bəy "Leyli və Məcnun", "Koroğlu" operalarını və bir sıra başqa əsərlərini yazarkən babasının oxuduğu mərsiyələrin, qədim xalq mahnılarının ruhundan istifadə edərmiş. İstedadlı gənclərə qayğı göstərmək Üzeyir bəyin fəaliyyətinin ana xəttini təşkil edib. Görkəmli musiqiçi, "Dan ulduzu" orkestrinin yaradıcısı, unudulmaz sənətkarımız Gülarə Əliyevanın uğurları bəlkə də 10-11 yaşlarında yaxşı ifasına görə saçlarına Üzeyir bəyin sığal çəkməsindən başlayıb. Azərbaycan muğamları, xalq və bəstəkar mahnılarını çalıb oxuyan sənət adamları heç vaxt Üzeyir bəyin nəzarəti və qayğısından kənarda qalmayıb. Üzeyir bəyin rəhbərliyi ilə o zamanlar Şərq musiqisinə dair tez-tez keçirilən müzakirələrdə Cabbar Qaryağdıoğlu, Məşədi Məmməd, Əhməd Bakıxanov, Qurban Pirimov və başqa ustad sənətkarlar iştirak ediblər. Belə müzakirələrin təşkil edilməsində məqsəd muğamları, xalq mahnılarını təhrif etməmək, çalanları və oxuyanları düzgün istiqamətləndirmək idi. Elmi-praktik konsert xarakterli müzakirələrin vaxtaşırı keçirilməsi istedadları seçim etmək, araşdırmaq, mədəniyyətimizin və incəsənətimizin inkişafı naminə onlardan istifadə etmək Üzeyir bəyin təşkilatçılıq işinin nəticəsi kimi ortaya çıxmışdı. Bu görüşlərdə Üzeyir bəy Əhməd Bakıxanovun ifasında "Rast", "Bayatı-Şiraz", "Çahargah", "Segah" və başqa muğamları dəfələrlə dinləyib, biliyini, istedadını təsdiqlədikdən sonra onu konservatoriyanın tar sinfinə müəllim götürüb. Əhməd Bakıxanovun Sovet imperiyasının "düşmən"i kimi qardaşı ilə birgə həbs olunduğunu bildikdə Üzeyir bəy onun işi ilə maraqlanıb, heç şeydən çəkinmədən görkəmli tarzənin günahsız olduğunu Mircəfər Bağırova (1938-ci ildə Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyünə gedən zaman) çatdırıb. M.Bağırov Üzeyir bəyə: "O, sol əli ilə çalanı deyirsən?" deyə soruşub. M.Bağırov Ə.Bakıxanovun işi ilə maraqlanacağını bildirərək, vədinə əməl edib. Bu şad xəbəri Üzeyir bəy Bakıxanovlar ailəsinə çatdırdıqdan az sonra qardaşlar həbsdən azad olunublar. Görkəmli dirijor və bəstəkar Səid Rüstəmovun oğlu, istedadlı musiqiçi Eldar Rüstəmovun söyləyir ki, atam deyirdi, təsadüfən Üzeyir bəyə rast gəlməsəydim, Allah bilir, taleyim necə olacaqdı. S.Rüstəmov xatırlayır: "Açığını deyim ki, Üzeyir bəylə bir təsadüfi görüş olmasaydı, bəlkə də heç vaxt musiqiçi olmazdım. Məni ömürlük musiqi sənətinə bağlayan və formalaşdıran Üzeyir bəy olmuşdur". Üzeyir Hacıbəyli pedaqoji fəaliyyəti, istedadlara qayğısı, musiqi yaradıcılığı, vətəndaşlıq mövqeyi, şəxsiyyəti haqqında müasirləri, zəmanəmizin görkəmli alimləri, üzeyirsevərlər çox yazıblar və yazacaqlar. Həmin yazılar və xatirələr illər keçdikcə Üzeyir bəyi qədirbilən xalqımıza daha yaxınlaşdırır, sevdirir. Məslək və əqidə dostu, akademik M.Topçubaşovun dediyi kimi: "O, xalqımızın tərəqqi səmasında yanan ulduz idi və eləcə də qalır. Bəzən Üzeyir bəyə milli operamızın banisi deməklə kifayətlənirlər. Məhdud qiymətdir. Bəs onun müəllimliyi... Mən deyərdim: Üzeyir bəy XX əsr mədəniyyət və incəsənətimizin hər cəhətdən əzəlidir". Deyirlər, dahilər yüz ildən bir yetişir. Anadan olmasından yüz iyirmi iki il keçir, amma hələlik Üzeyir Hacıbəyli zirvəsinə yüksələn görünmür. Elə Üzeyir sənətinin və şəxsiyyətinin böyüklüyü də bundadır.

525-ci qəzet.- 2007.- 18 sentyabr.- S.7.