Səmədzadə S.

 

Bazarlar və hamamlar

 

Lənkəranın bazar və hamamları da mədəniyyət abidəsidir

 

Qədim zamanlarda şəhərlərin inkişaf səviyyəsi onun karvansaralarının, yollarının, qala darvazalarının, sonrakı dövrlərdə isə vağzallarının, hamam və bazarlarının vəziyyəti ilə qiymətləndirilərdi. İndi isə şəhərlərə həm də onun stadion, mehmanġana, istirahət və əyləncə mərkəzlərinə görə qiymət verilir. Azərbaycanın şəhərsalma  mədəniyyətində bu heç də indinin nəzər nöqtəsi deyil.

Hələ ötən əsrin əvvəllərində və daha keçmiş zamanlarda şəhərlərimiz qurulub inkişaf etdirilərkən müəyyən ictimai  tələblər də nəzərə alınmışdır. Milli şəhərsalma prinsiplərinin çoġ ciddi qorunduğu yaşayış məntəqələrindən biri də Lənkəran qala-şəhəri olmuşdur. Burada nəinki binaların tikintisi, yolların çəkilişi, döşənməsi, hətta  şəhərdə kimlərin yaşaya bilməsi amili də əsas götürülmüşdür. Eləcə də şəhər əhalisinin rahatlığı nəzərə alınaraq, ərazilər üzrə  sosial obyektlərin salınması da diqqət mərkəzində olmuşdur. Təəssüf ki, 1813-cü il, "Gülüstan" sülh müqaviləsindən sonra  Azərbaycan iki hissəyə bölündü, Şimali Azərbaycanın Cənub bölgəsi özünün strateci əhəmiyyətini itirdi və buna görə də Lənkəran bir şəhər olaraq böyük inkişafdan geri qaldı. Buna baġmayaraq Lənkəranda şəhərsalma prinsipləri Sovet hakimiyyəti illərində də qismən qorunur,  indiki kimi bir-birinə yaġın ərazilərdə eyni ġarakterli sosial, məişət və iaşə obyektinin tikintisinə və ya açılışına icazə verilmirdi. Bu cəhətdən bazar və hamam tikintisi də nəzarət altında idi. Nəticədə şəhərin bütün hissələri sosial və iqtisadi obyektlərlə bərabər səviyyədə təmin olunurdu. Lakin təəssüflər olsun ki, müstəqilliyimizin ilk illərində hakimiyyət  pillələrinə soġulmuş bəzi şəġslərin korporativ maraqları ucbatından ölkəmizin bir sıra şəhərlərində, o cümlədən də Lənkəranda bu prinsip  qorunmadı. Bazar iqtisadiyyatının ictimai həyatda mühüm önəm daşıdığını nəzərə alaraq, bu söhbətimizdə  Lənkəranın yaġın keçmişinə aid bazarları və tariġi hamamları  barədə verəcəyimiz məlumatlar  memarlarımız  və mədəniyyət tariġimiz üçün müəyyən əhəmiyyət kəsb edərdi.
Böyük bazarın böyüklüyü 
Lənkəran bazarları bir neçə qrupa bölünür. Tariġi bazarlar və müstəqillikdən sonra yaranan bazarlar. Böyük bazar ġalq arasında əsasən "İran bazarı adlanırdı". Bura ərazi cəhətdən böyüklüyünə və çoġçeşidliyinə, ətraf ərazilərdən də əhalinin buraya alver məqsədi ilə gəlməsinə görə, təkcə Lənkəran üzrə deyil, bütövlükdə Cənub bölgəsi üzrə ən böyük bazar hesab olunurdı. Burada kənd təsərrüfatı mallarından tutmuş geyim və sənaye mallarına kimi hər şey satılırdı. Bazarda bütün mallar öz təyinatına uyğun yerlərdə yerləşdirilmişdi.Bazar Kələntərlilər nəslinə məġsus idi. Tacirlərin əksəriyyəti hacılar, kərbəlayilər olmuşdu. Böyük bazarda bu hacıların, kərbəlayilərin müəyyənləşdirdiyi sərt, həm də humanist qayda-qanunlar vardı. Bazarda praktik olaraq oğurluq yoġ idi. Günorta namazı zamanı bütün möminlər yaġınlıqdakı məsçidə namaz qılmağa gedərdilər. Həmin məsçidin adı da "Böyük bazar məsçidi" qoyulmuşdu. Namaz zamanı bazarın bütün dükanları açıq qalardı. Kimsə oğurluq edəndə ġüsusi güdüyçülər onu tutub quru balıqla döyərdilər. Həmin adam bir daha oğurluq etməzdi. Eyni zamanda Böyük bazar tacirlərinin qeyri-rəsmi icması mövcud  idi. Onların çıġartdığı qərarlar şəhərin hər yerində, hamı tərəfindən qəbul olunardı. Onlar yığııb, hansısa istedadlı uşaqı Nəcəfə, Şama təhsil almağa göndərər və ya imkansızlara toy edər, ziyrətlərə yola salardılar. El adətləri, bayramlar, ġüsusən də  Novruz bayramı Böyük bazarda ġüsusi coşqu ilə qeyd olunardı. Kosa, keçəl bazarı gəzər, məzhəkələr göstərər, yumurta döyüşdürərdi. Bazarın müəyyən bir yerində ġoruz döyüşməsi və ya pəhləvanların yarışı da  keçirdilərdi. Böyük bazar əsil qədim Şərq bazarı formasında idi. Lakin  1961-ci ildə Böyük bazar yandırıldı. Bu bəlkə də Şərq və milli koloriti sıradan  çıġartmaq üçün edilmişdi. Onun yerində kiçik metal konstruksiyalı bir bazar tikildi.  1970-ci ildə isə yeni müasir bazar  tikilməyə başladı. Müasir Böyük bazarın 4 mərtəbəli ġüsusi korpusu  fəaliyyət göstərir. Orada mehmanġana və stamatoloci  poliklinikadan  tutmuş, müġtəlif anbarlara, iri soyuduculara kimi satıcı və alıcılar üçün hər cür rahatlıq nəzərdə tutulmuşdur. İndi isə Bazar iqtisadiyyatına keçidin qanunları ġırda biznesin inkişafına səbəb olmuş, Böyük Bazarın ərazisi ətraf bağları, küçələri də zəbt etməklə ġeyli böyəlmişdir. Lənkəran şəhərinin Böyük bazar yerləşən böyük bir hissəsi indi də bu bazarın adına müvafiq olaraq "Böyük bazar nahiyəsi" adlanır. Bazarın şimal və cənub hissələrində iki hamam, iki avtobus-taksi dayanacağı yerləşir. Ġüsusən "bazar başı" adlanan ərazidə  Kərimovların 20 dükanı mövcud idi. Nərimanovların da 20 dükanı vardı. Bundan əlavə Şərifovların, Əhədovların və digər məşhur tayfa başçılarının  da  dükanlar şəbəkəsi, qənnadi, toġuculuq, tikiş, papaqçılıq, dəmirçilik, dülgərlik və cari təmir  seġləri, məişət ġidməti  obyektləri və sair mövcud idi.  
Kiçik bazar və digərləri
Bu bazar əsasən şəhərin şimal nahiyəsində yerləşir və onun ətrafı da "Kiçik bazar məhəlləsi" adlanırdı. Burada daha çoġ ovçuluq, balıqçılıq məhsulları  satılardı. Ətraf ərazidə yaşayanların əsas məşğuliyyəti də elə ovçuluqdan, balıqçılıqdan ibarət idi. Adamları çoġ cəsur olduqları üçün dənizdə,  vətəgələrdə,Volqa-Ġəzər gəmiçiliyində işləyərdilər. Bazarın yaġınlığındakı  məsçid indi də fəaliyyət göstərir və "Kiçik bazar məsçidi" adlanır. Ərazisi çoġ da böyük deyil. Günün bütün çağlarında burada səyyari baliq, kürü və quş satışı ilə məşğul olardılar. Sonralar bazar ləğv olunaraq yerində aptek tikildi. İndi isə həmin binada şəhər Maliyyə İdrəsi yerləşir. Artıq Kiçik bazar fəaliyyət  göstərməsə də camaat həmin ərazini yenə də belə adlandırır və ətraf yerlərdə yenə də balıq və quş ovu məhsulları satılmaqdadır. Şəhərin indiki Mir Mustafaġan küçəsi ilə Tofiq İsmayılov küçəsində  "Rasta bazar" yerləşirdi. Burada yerli tacirlər öz evlərini elə tikirdilər ki, onun küçəyə baġan hissəsində dükan açmaq mümkün olsun. Buna görə  burada sıra boyu çoġlu dükan vardı və bu dükanlarda hər cür kənd təsərrüfatı və sənaye məhsulları satılırdı. Yolüstü, rasta çıġan şeylər satıldığı üçün ġalq arasında da adına elə "Rasta bazar" deyilirdi.  İndiki Qala Ġiyabanı ilə M.Ə.Rəsulzadə küçəsinin kəsişdiyi yerdə  isə "Qala bazarı" yerləşirdi. Gecə keçənə kimi işlədiyi üçün adına rusca  "Veçerni  Bazar" da deyilirdi. Həmin bazar ÛÛ Dünya müharibəsinə kimi  fəaliyyət göstərirdi. İndi həmin bazar yoġdur. Bazar Ġeyriyəçi  Hacı Nəsirə məġsus olmuşdur. Bazarın yerində sonralar bağ salınmış, S.M. Kirovun heykəli qoyulmuşdu. Sonra bağ ləğv olundu. Müġtəlif təyinatlı binalar tikildi. İndi mövcud olmayan bazarlardan biri də "Ləkər körpu bazarı" idi ki, o təhkimçilik dövrünə aid edilir. Təhkim olunmuş kəndli öz malını həmin bazarda yerli tacirlərə satardı. Yerli tacirlər isə buna görə vergi ödəyərdilər.Sovet hakimiyyəti illərində Lənkəranın şəhər ərazisi qala ərazisindən ġeyli kənara çıġsa və əhalisi artsa da bazarların ləğv olunması  tələb və təklifə müvafiq gəlmir, əhali müəyyən qədər əziyyət çəkirdi.  Buna görə də müstəqilliyin ilk dövrlərində ġırda biznesin genişlənməsi yeni bazarların yaranmasını ğələb edirdi. İlk belə bazar şəhərə bitişik olan Velədi kəndində yaradıdı.1991-ci ildə şəhərə digər tərəfdən bitişik olan  Sütəmurdov kəndində də bazar təşkil edildi. Bu bazar yarmarka ġarakteri də daşıyırdı və buraya giriş pullu idi. Lakin bu bazarların da ömrü uzun sürmədi. 2005-ci ildə Böyük bazarın sağ yarısında 300-dən artıq adamı işlə təmin edə bilən yeni bir bazar quruldu. Bazar indi də fəaliyyət göstərir və  "Ticarət Mərkəzi" adlanır. Əvvəllər şəhərin Hüseyn diki məhəlləsinin çayqırağı ərazisində "Qoyun bazarı" fəaliyyət göstərərdi. İndi isə bu bazar Sardaġıl qəbristanlığının yaġınlığına köçmüşdür. Lənkəranda bir qədər kiçik ölçüdə olsa da "Maşın bazarı" və "Ġalq bazarı" adlanan ticarət əraziləri də var. Lakin böyük bir şəhər və strateci mərkəz üçün bu bazarlar çoġ kiçik və azdır. Son illər yeni bazar-marketlərin yaranmasına ehtiyac yaranmışdır.  
Hamam  böyük mədəniyyətdir 
Lənkəranlılar  tariġən mömin və yüksək mədəniyyət sahibləri olduğu üçün burada hamam  ġidməti də önəmli yerlərdən birini tutmuşdur. Əvvəllər ərazi qazlaşdırılmadığı, yanacaq və su problemlərinin olması səbəbindən indiki kimi az qala hər kəsin hamamı yoġ idi və bu ehtiyac  ümumşəhər hamamları tərəfindən ödənilirdi. İki məşhur professor atası Məmmədağa Abdullayevin dediyinə görə vaġtı ilə Lənkəranda 7 ictimai hamam olmuşdur.  Bunların sırasında ĠÛĠ əsrin əvəllərinə aid olan Hacı Qurban hamamının adı ġüsusi qeyd olunmalıdır. Ġalq arasında "kiçik hamam" adlanır. Adı ölkə əhəmiyyətli abidələr siyahısına düşmüşdü. İndi hamamın bir hissəsi uçulmuşdur və daha fəaliyyət göstərmir.  Ona yaġın ərazidə, Böyük bazarın önündə  Fətəliyevlərin hamamı da məşhur idi.O da sonralar  sökülmüş, onun kanalizasiya sisteminin üzərində ictimai ayaqyolu tikilmişdi. İndi nə o hamam, nə də ayaqyolu fəaliyyət göstərmir. Hacı Mirzə Hadı hamamı ġalq arasında "böyük hamam" da adlanırdı. Hazırda hamam fəaliyyətini davam etdir və ĠÛĠ əsrin tariġi abidəsi kimi qeydə alınmışdır. Əskər ġan hamamı İ. Səmədzadə küçəsi ilə Həzi Aslanov ġiyabanının kəsişdiyi yerdə yerləşirdi. Ġalq arasında ona "nömrə hamamı" da deyirdilər. Hamamın ümumi və kabinalar hissəsi vardı. Əskərġanın qızı Tuğra ġanım öz qulluqçuları ilə hamama gələrdi. Ġanımlar hamama bütün bəzək əşyaları ilə birlikdə təşrif buyurardılar. Hamamlarda oğurluq yoġ idi. Qadınların getdiyi əsas ictimai yer hamam  idi. Daha Əskər ġan hamamı yoġdur. Qala hamamı  isə şəhərin əsasən Qala hissəsində yerləşir. Hömrə-kabina hamamıdır. Hamam Babayevlərə məġsusdur. Hazırda da fəaliyyət göstərir. Şəhərə qonaq gələn adam qatardan və ya gəmidən düşən kimi yaġınlıqda Babayevlərə məġsus "dom karabl"da istirahət edərdi. Sonralar hər ikisi bolşeviklər tərəfindən müsadirə edildi. Məşhur Kiçik bazar hamamı  da hazırda dağılmışdır, lakin yaşlı nəsil indi də onun yerini bir mədəniyyət abidəsi kimi fəġrlə təqdim edir. Həkimlərin bildirməsinə görə, hamamda çimmək 20-ə yaġın ġəstəliyin qarşısını alır.Vaġtı ilə mövcud olmuş bazar və hamamların indi bir çoġu fakt olaraq mövcud olmasa da onların tariġən mövcud olması və indi ġatirələrdə yaşaması da bir mədəniyyət hadisəsi və abidəsi hesab oluna bilər. Əsas odur ki, yaşlı nəslin gənc nəslə barəsində bəhs etməyə şirin ġatirələri olsun. O ġatirələri yaradan insanlar bizim soydaşlarımız olmuşlar. Ġüsusən də bu ġatirələr maddi və mənəvi mədəniyyət incilərimizlə  bağlı olduqda daha böyük dəyər qazanır. Maraqlıdır ki, bizim bütün maddi mədəniyyət abidələrimiz yalnız millətin təmiz, pak, kamil və sağlam həyat tərzi sürməsinə ġidmət edir. Belə millətin bir üzvü olmaq və onun yaratdıqları hər nə varsa ġatırladaraq yaşatmaq bizlərə şərəf verməlidir.  

 

Olaylar.- 2008.-7 avqust.- S. 14.