Ramiz Əzizbəyli: Tamaşaçıların sevgisini qazandığıma görə xoşbəxtəm

 

Dəyərli kino xadimi, tanınmış aktyor və rejissor respublikanın əməkdar artisti Ramiz Əzizbəyli ilə onun 60 illik yubileyi ərəfəsində söhbətləşdik. 60 illik ömrün müxtəlif mərhələlərinə bizimlə birgə nəzər salan Ramiz Əzizbəyli həyatı, fəaliyyəti, dünyaya baxışı haqqında fikirlərini də bölüşdü.

   
- Ramiz müəllim, seçdiyiniz sənətə ailəniz necə münasibət bəsləyib?

   - 10 yaşımda atam Hacıağa Əzizbəyov rəhmətə gedib. Evin kiçiyi idim, ona görə də ailədə qayğı ilə çox yüklənməmişəm. Sənət yolumu özüm müəyyənləşdirmişəm. 10 yaşından başlayaraq yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamışam. Sənətdə öz işimi görmüşəm, öz fanatlarımı qazanmışam. Mənə o zamanlar kənardan "unikal uşaq" deyiblər. Uğur həmişə mənə yol yoldaşı olub.

   - "Bəxt üzüyü" filmi populyarlığınızı daha da artırıb. Bu film şöhrətinizə nə əlavə edib?

   - "Bəxt üzüyü"nü mən yaratmışam, o məni yaratmayıb. Həmin filmi çəkənəcən mən "Pirverdinin xoruzu" filmimlə artıq tanınırdım. Lakin "Bəxt üzüyü" mənim populyarlığımı pik həddə çatdırdı. Bu film mənim xalq arasında reytinqimi artırdı. Adıçəkilən filmdə məxfi kodlar şəklində elə maraqlı epizodlar var ki, baxanlar hər dəfə maraqlı bir nüans tapdıqlarını deyirlər. Fəxrlə qeyd edim ki, mənim "Bəxt üzüyü" filmimi respublikamızın hüdudlarından kənarda da bəyənirlər. Mən həmişə göz qabağında olan insanam. Heç vaxt populyarlığını itirməyən sənətkaram. Bu, mənəm-mənəmlik deyil. Heç bunu xoşlamıram da. Heç vaxt "mənəm-mənəm" deməmişəm. Yalnız ehtiyac hiss olunanda özümü yada salmağı xoşlayıram. Böyüklüyüm böyüklüyə can atmamağımdadır. Xalqın mənə olan sevgisi, etimadı mənə xalqın mandatını verib. Başqa ad nəyimə gərəkdir? Əsas xalq məhəbbətidir, onu da qazanmışam.

   - Həyatda və sənətdəki rolunuz barədə nə düşünürsünüz?

   - Səhnədən fərqli olaraq heç vaxt həyatda oynamamışam. Səhnədə cəllad da, qapıçı da, şah da olmuşam, amma həyatda yalnız yaxşı insan olmağa çalışmışam. Rol oynayanda aktyor kimi heç bir çətinlik çəkməmişəm. Lakin bir istisna var: 2003-cü ildə yazıçı-dramaturq Elçin Hüseynbəylinin tərcüməsində Val de Marın "Axırı sakitlikdir" əsərini mərhum rejissor Hüseynağa Atakişiyev benefis tamaşam kimi səhnələşdirib. Baş rolu - atanı oynadığım tamaşanın mövzusu qocalmış ata-analarına baş çəkməyən, onlara laqeyd yanaşan övladların dramıdır. Gənclər Teatrında tamaşaya qoyulan bu əsərdəki baş rolumu ifa edərkən o qədər psixoloji gərginlik keçirirdim ki, iki dəfə premyeranı oynadıqdan sonra roldan imtina etdim. Çünki hər dəfə tamaşadan sonra özümə gələ bilmirdim. Bu rolu oynamaq mənəvi baxımdan mənə çox çətin olmuşdu.

   - Hansı rolu oynamaq arzusu ürəyinizdə qalıb?

   - Kimsəsizlərə, ehtiyacı olanlara, arxa-dayaqsızlara mənəvi və maddi kömək göstərən bir xeyriyyəçinin rolunu yaratmaq istərdim. Bu mənim daxili dünyama çox yaxın bir rol olardı.

   - Bir yaradıcı olaraq, sizin aləminizdə rejissor kimdir? Siz bir rejissor kimi istəyinizə çatmısınızmı?

   - Bizim ölkəmizdə həmişə rejissor ssenari müəllifindən sonra ikinci plana keçirilən bir insan olub. Bunun səbəbi ideoloji amillə bağlıdır. Ssenari müəllifinə üstünlük verilməsi onun yazdığına təsir imkanı ilə düz mütənasib olub. Amma əslində, - bu dünya praktikasında da belədir - ərsəyə gələn filmin əsas müəllifi rejissordur. Düzdür, ssenari müəlifinin də rolu danılmazdır, ancaq ekran əsərinə həyat verən rejissordur. Rejissorluq bir sənət kimi çox unikaldır. Rejissora da iş prosesində şair kimi vəhy gəlir. İş prosesində hansısa kadrı çəkəndə improvizasiya çox köməyimə yetişib. Nəzərdə tutduğumdan fərqlənən kadrlar da çəkmişəm və filmə baxış zamanı bu çox seçilib. Rejissor başqası üçün görünməz bir epizodu görməyi bacarmalıdır və filmdə hadisələrin gələcək inkişafı üçün o epizoddan istifadə etmək ustalığına sahib olmalıdır . O, ekstremal situasiyalarda fantaziyasını işə salmaqla canlı surətdə rəsmi çəkən rəssamdır. Rejissorluq elmdir, rejissorluq təhsili almadan səviyyəli film çəkmək qeyri-mümkündür. Təhsil almadan yaxşı şair, yazıçı, rəssam, idmançı olmaq mümkündür, amma rejissor yox. Rejissora azad seçim verilməlidir, o, özü bilər kimə hansı rolu tapşırmaq lazımdır. Özüm bir rejissor kimi bunu dərk edərək heç bir rejissora "məni filan rola çək" deyə bilmərəm, çünki bir rejissor kimi işləməyə başlayanda heç bir məsləhəti qəbul etmirəm. Əsl rejissor tamaşaçını öz arxasınca aparmağı bacaran şəxsdir. Ağıllı tamaşaçının qarşısında məsuliyyət hiss edirəm, böyük mənada isə ondan da qorxmuram. Əslində rejissor qorxmamalıdır. Çünki bu mənəvi qorxunu tamaşaçı hiss etsə, rejissorun ərsəyə gətirdiyinə inanmayacaq. Rejissor hər hansı bir ekran əsərində minimum 2-3 elmlər doktorunun işini görür. Hazırda Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin dosentiyəm, rejissor-aktyor sənətindən dərs deyirəm. Tələbələrimə öyrədirəm ki, rejissor - bədii-yaradıcılıq təfəkkürünün məhsuluna əsaslanmaqla kütləni inandıraraq, onların etimadını qazanaraq arxasınca aparan şəxsdir. Özüm də belə qəbul edirəm. Hər bir ailədə "Bəxt üzüyü" sevimli filmdirsə, ona yorulub-usanmadan baxırlarsa, deməli, mən bir rejissor kimi öz istəyimə çatmışam.

   - Sizin həyatınızda kinonun yeri nədən ibarətdir?

   - Kino mənim həyatımın ayrılmaz parçasıdır. Kino bütün sənətlərin fövqündə duran və bütün sahələri özündə birləşdirən sintetik sənətdir. Bu baxımdan kino sənətində müxtəlif elm sahələri birləşir. Hər hansı bir filmi çəkmək üçün o filmlə bilavasitə bağlı olan elm sahəsinin hər bir incəliyinə bələd olmasam, çəkə bilmərəm. Azərbaycanda kinonun indiki durumu ağırdır. Bu, həm də kinoya olan münasibətlə bağlıdır. Xaricdə mənə film çəkmək təklif etsələr, məmnuniyyətlə çəkərəm, çünki orada maddi-texniki baza çox güclüdür. Yaxşı film araya-ərsəyə gətirmək üçün yaxşı avadanlıq da, maliyyə də olmalıdır. Kinoya münasibət dəyişməlidir. Dövlət kinoya qayğını artırıb, ancaq kinonun inkişafı üçün özəl sektor da maraqlı olmalıdır. Əsas problemlərdən biri də kinoprokat sisteminin olmamasıdır. Film çəkənlər onun nümayişindən nəinki qazanc götürə, heç öz xərcini də çıxara bilmir. Bazar iqtisadiyyatında kino üçün tıxac yoxdur, maliyyə olsa, kinonu inkişaf etdirmək olar. Kino ümumxalq işidir. Bu gün gürcü kinosunun dünyaya çıxması, tanınması onların bir millət olaraq kinoya ciddi yanaşmasının, kinonu böyük siyasət kimi qəbul etmələrinin nəticəsidir. Onlar kinonu problem kimi ortaya qoyaraq onun həlli üçün hər şeyi etdilər. Buna görə də kinoda sıçrayış baş verdi.

   - Bu qədər kinoya can qoyanların müqabilində Azərbaycan kinosu niyə Oskar mükafatı ala bilmir?

   - Çünki bu mükafatın da ətrafında "Eurovision" musiqi yarışması, "Nobel" mükafatı kimi siyasi oyunlar oynanılır, siyasi alver gedir. Əsl kinonun inkişafı naminə hərdən düzgün nəticələr də olur
- yəni düzgün oyun oynayırlar.

   - Əgər "düzgün oyun oynayacaqlarını" bilsəydiniz, hansı filminizi Oskar mükafatına təqdim edərdiniz?

   - Hər üç filmimi - "Pirverdinin xoruzu", "Yalan" psixoloji dramını və "Bəxt üzüyü" komediyasını.

   - Çəkə bilmədiyiniz, yarımçıq qalan ekran əsəriniz varmı?

   - İki filmim yarımçıq qalıb. Biri Zeynəb Xanlarova fenomeni haqqında olacaqdı. Film "Azərbaycan səhnə qadını" adlanacaqdı. Dünya şöhrətli müğənninin həyat və fəaliyyəti bu filmdə öz əksini tapacaqdı. Bəzi kadrlar da çəkilmişdi, hazır idi. Amma 1990-cı il 20 yanvar hadisələrindən sonra Zeynəb xanım bu filmin çəkilişindən imtina etdi. Bu filmin yarımçıq qalmasına çox təəssüflənirəm. İkinci film isə Ramiz Rövşənin "Ölü kimdir, diri kim" ssenarisi əsasında hələ indiyədək toxunulmayan bir mövzu barəsində olacaqdı: Əkiz qardaşlar haqqında olan mövzunun nağıl variantını Əlisəttar Atakişiyev "Qərib cinlər diyarında" filmində işləmişdi. Biz işləmək istədiyimiz mövzu fərqlənirdi: çar imperiyasının ölkələri işğal etməsi, Qafqaza iddiası, xalqları müstəmləkə halına salmasından bəhs edirdi. Vətən, millət probleminin qabardıldığı ssenarinin ekran həlli də çox maraqlı olacaqdı. Əfsuslar olsun ki, hər iki film yarımçıq qalıb.

   - Böyük kinoda özünüzü kiməsə bənzədirsiniz?

   - Məndə Çarlz Çaplinə oxşarlıq var. Komediya filmi içərisində faciəviliyi göstərə bilmək ona xas idi. Cəlil Məmmədquluzadənin eyniadlı hekayəsi əsasında çəkdiyim "Pirverdinin xoruzu" filmi buna parlaq misaldır. Bu baxımdan mən Azərbaycan kinosunun Çarlz Çapliniyəm. Beynəlxalq festivalda Almaniyaya fəxri dəvət almış "Pirverdinin xoruzu"na görə "Klassik milli mövzuya ən müasir rejissor baxışı" nominasiyası üzrə baş mükafata sahib olmuşam.
Analoqu olmayan hadisədir ki, festival boyu film iki dəfə ekranda təkrar nümayiş olunub. Elə həmin festivalda dedilər ki, bu filmdən Çaplin üslubunun ətri gəlir.

   - Bədii yaradıcılıqla da məşğul olursunuz. Bu sizin üçün hobbidir, yoxsa?...

   - Bədii yaradıcılıqla məşğul olmağımı bəlkə də ictimaiyyətin əksər hissəsi bilmir. Ancaq hərdən dövri mətbuatda hekayələrim, şeirlərim çap olunub. Bədii yaradıcılığı hobbim də hesab etmək olar. Müxtəlif mövzulara üz tuturam. Mən öz qəhrəmanımı tapmamışam. Peşəkar yazarlar kimi qələm götürüb hər hansı mövzunu işləməmişəm. Hekayə və şeirlərim də improvizasiyanın məhsuludur. Oturub hansısa mövzu ətrafında fikirləşmirəm. "Qırmızı tramvay", "Mıx", "Düyməcik", "O səhər", "Yuxu" hekayələrim dövri mətbuatda vaxtaşırı işıq üzü görüb. İndiyədək kitab nəşr etdirmək barəsində düşünməmişəm. Ancaq yazdıqlarımı bəlkə də 60 illik yubileyimlə əlaqədar kitab şəklində nəşrini istəyərdim. Hələ bu barədə qəti fikrə gəlməmişəm.

   - Bəlkə oxucularınızı şair Ramiz Əzizbəyli poeziyasından bir nümunə ilə
tanış edəsiniz...

   - Özümə şair deməzdim, amma şeirlərimdən birini məmnuniyyətlə oxuculara təqdim edirəm:

   

   Bu dünyada biz də vardıq,

   Adam kimi adamlardıq,

   Şeytanları yamanlardıq,

   İştah apardı bizləri.

   

   Bu nə zaman, nə macaldı?

   Bu da bir sayaq əcəldi,

   Nəfsimiz bizə güc gəldi,

   Tamah apardı bizləri.


   

   Daş üstünə daş qoymadıq,

   Vətən üçün baş qoymadıq,

   Nə dost, nə yoldaş qoymadıq,

   Rifah apardı bizləri.

   

   Halal qismət ola-ola,

   Haram yığdıq sağa-sola.


   Gələmmədik doğru yola,

   Günah apardı bizləri.


   

   Fani ömür getdi yelə,

   Gecə ikən tövbə elə,

   Kərim Allah bəlkə elə

   
Sabah apardı bizləri.

   

   - Dövlət və xalqdan umduğunuzu almısınızmı?

   - Xalqdan umduğum tamaşaçı sevgisidir ki, onu da qazanmışam. Dövlət də yeri gəldikcə mənə umduğumu verib. Lakin 60 yaşa çatmağıma baxmayaraq, hələ də xalq artisti adı almamağım, prezident təqaüdünə layiq görülməməyim hərdən məni kədərləndirir. Bütün bunlara baxmayaraq özümü küncə dığırlanıb itmişlərdən hesab etmirəm. Gec-tez dövlət tərəfindən əsl qiymətimi alacağıma ümidvaram. Dövlətin qayğı və diqqətindən tam məhrum da deyiləm. İnanıram ki, 60 illik yubileyim münasibətilə bu diqqət daha da artırılacaq. Gileylənmirəm, heç bunu xoşlamıram da, amma hər halda layiqincə qiymətləndirilmək sənətkara yaradıcılıqla daha yaxşı məşğul olmaq üçün stimul verir. Tamaşaçı sevgisi bu yaşıma qədərki ən böyük qazancımdır. Bu məhəbbəti qoruyub saxlamağa çalışıram.

   -Siz həm də xeyriyyə işlərilə məşğulsunuz...

   - Bəli, "Adəm" Beynəlxalq Xeyriyyəçilər Assosiasiyasının birinci vitse-prezidentiyəm. Əlimə düşən 5 manatın 4 manatını ehtiyacı olana verirəm. Baxmayaraq ki, Allah-taala "tapdığın 5 hissənin birini sədəqə ver" buyurub. Bu assosiasiyanın əsas məqsədi, kimsəsiz uşaq və qocalara, ehtiyacı olanlara yardım etməkdir. Bu xüsusiyyət mənə valideynlərimdən, qardaşlarımdan keçən mənəvi keyfiyyətdir.

   - Keçən 60 il ərzində axtardığınız həqiqətə yetişdinizmi?

   - Mən öz böyüklüyümü kiçikliyimdə tapmaqla ən böyük həqiqətə yetişmişəm. Tanrı dünyanı insan üçün yaradıb. Mənim yolum müəyyənləşib - insana məhəbbət. Daxilən sufiliyə-hürufiliyə meyl hansısa kitabdan gəlməyib, bunu mənə Allah fitrən və həyat təcrübəsi nəticəsində bəxş edib. Bu həqiqəti anlamaqda mənə kömək etdiyi üçün Tanrıma minnətdaram. Mənim içimdə həm də bir tərkidünyalıq var. Hər hansı bir kütləni dəyərləndirmək üçün o kütlədən kənara çıxmaq lazımdır. Kənardan baxan göz həqiqəti daha yaxşı seçir. Mənim islam və digər dinlər haqqında bilgilərimi bəy nəslindən olan atamdan əxz eləmişəm. O, dövrünün poliqlotu idi. Ərəb, fars, türk dillərini mükəmməl bilirdi. Sovet dövründə ateizmin tüğyan edən zamanında o, Əli Fəhmi ilə bərabər Qurani-Kərimi tərcümə etməklə məşğul olub. Daxilən çox azadam. İndiyədək bu azadlığı qoruyub saxlamışam. Daxili azadlığım elə hüdudsuzdur ki, mən hərdən özüm-özümü buxovlayıram. Mənə Tanrı tərəfindən insanı sevmək kimi ali duyğu bəxş edilib. Bu baxımdan axtarışında olduğum həqiqətə çatdığımı deyə bilərəm. Bütün millətləri sevirəm, bizə qarşı son dərəcə düşmənçilik mövqeyi tutan bir xalq istisna olmaqla, bütün xalqlara məhəbbətim var. Ümumilikdə götürdükdə isə heç bir fərq qoymadan küll halında bəşəri sevirəm:

   Mən kiməm -

    cahanda bəşərin biri,

   Mən kiməm -

    bəşəri yaşadan həyat.

   Mən kiməm -

    ölülər yanında diri,

   Dirilər yanında

    ölü kimi zad.


   - 60 yaşdan dönüb geriyə baxanda nəyə təəssüflənirsiniz, nəyə sevinirsiniz?

   - Təkcə ona təəssüflənirəm ki, kinoyla bağlı bir çox arzularımı, enerjimi tam realizə edə bilməmişəm. Heç bir əməlimə görə peşmançılıq hissi keçirmirəm. Tamaşaçıların sevgisini qazandığım üçün sevinirəm, buna görə xoşbəxtəm.

 

525-ci qəzet.- 2008.- 19 iyul.- S. 26.