Sənət aləmində mifləşən aktyor

 

Mədəniyyət və incəsənət aləmində, demək olar ki, hər sahədə yüksəliş dövrləri olmuş və həmin illər qızıl dövr kimi qəbul edilərək, hər zaman tarixin səhifələrində özünə yer qazandırmışdır. Bu silsiləyə daxil olan sənət nümunələrinin hər birində yüksək professionallıq, sənətkarlıq xüsusiyyətləri, ilk olaraq, özünü büruzə vermiş, ideya və məzmun dəyərləri baxımından mükəmməlliyi ilə seçilmişdir. Əsrlər boyu inkişafda olan sənət, demək olar ki, daim novatorluq nümunələri əsasında özünə yer qazanmışdır. Sözsüz ki, zamanın, cəmiyyətin tələblərinə uyğun olaraq, sənət aləminə yeniliklər daxil olmalı, məhz bu çərçivədə yeni əsərlərin təməli qoyularaq, geniş məkanlara yol açmalıdır. Azərbaycan sənət tarixində novatorçu kimi tanınan kifayət qədər simalar var ki, onların dəsti-xətti sahəsində yeni janrda, üslubda əsərlər yaranır. Bu gün mədəniyyət və incəsənətimizdən söz açarkən, onu inkişaf etdirən və yenilikçilik ideyaları ilə zənginləşdirən usta sənətkarların ismi yada düşür. Müxtəlif onilliklərdə yetişən sənətkarlar sənət dünyasında yaradıcı potensiallarını ortaya qoyaraq, onu düzgün istiqamətləndirib, bu aləmdə möhürlərini vurmağa nail olublar. Bu gün haqqında söhbət açacağımız sənətkar Əli Qurbanovdur. Azərbaycan kino və teatr sənətində yaratdığı obrazları ilə nüfuza sahib olan Əli Qurbanov olduqca zəngin yaradıcılığa malik olan aktyorlardandır. Bu gün sənətkarın 110 yaşı tamam olur. Əli Qurbanovun yubiley münasibətilə hazırladığımız bu kiçik yazıda aktyorun yaradıcılığındakı özünəməxsusluğa nəzər salıb, onun sənətinin inkişafındakı rolu ilə bağlı amilləri diqqətdən keçirəcəyik. Qəhrəmanlarının taleyində arzulara qovuşan aktyor İlk olaraq qeyd edim ki, Əli Qurbanov 1898-ci ilin iyul ayında dünyaya gəlmişdir. Sənətkar aktyorluq fəaliyyətinə uşaq yaşlarında maraq göstərdiyindən 16 yaşında ikən 1914-cü ildə Tiflisdə fəaliyyət göstərən teatr həvəskarları truppasına daxil olmuşdur. Burada Əli Qurbanov yeniyetməlik dövrünü yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan dramaturgiyasında yer alan tamaşalarda müxtəlif obrazları canlandırmışdır. Bu obrazlar vasitəsilə sənətkar daxilində olan istedadı büruzə verərək, qəhrəmanlarının taleyinin işıqlı bir şəkildə çatdırılmasına nail olmuşdur. Əli Qurbanov şaxəli yaradıcılığında, ilk olaraq, məhz bu teatrda uğurlarının sevincini yaşamışdır. O, Tiflisdəki Azərbaycan teatrında Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər"ində Hacı Həsən və Hacı Baxşəli, Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibət Fəxrəddin"in, Şahmar bəy, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Dağılan tifaq"ında Cavad kimi olduqca mürəkkəb psixologiyaya malik, öz yaş həddinə uyğun olmayan rolları yaratmışdır. Göründüyü kimi, bu tamaşaların hər biri Azərbaycan klassiklərinin ən məşhur dram əsərləridir. Belə nüfuzlu tamaşalarda özü də baş obrazlarda kifayət qədər təcrübə keçməmiş bir gəncin uğur qazanması və yaradıcılıq potensialının nümayiş etdirməsi onun istedadından xəbər verir. Müxtəlif təbəqələri təmsil edən bu obrazlar yaradıcı insanın süzgəcindən keçərək, onlara məxsus olan xüsusiyyətlər aktyorun jest və mimikasına daxil olmaqla yanaşı, lirik psixoloji amilləri yaşaması baxımından da qəhrəmanlarının yaşadığı dövr və mühitlə özündə bir əlaqə yarada bilmişdir. Əli Qurbanov məhz belə sənətkarlardandır ki, onun üçün yaratdığı obrazın düşdüyü mühit, qarşılaşdığı simalar nə qədər dramatik olsa da belə, onların öz yozumunda tamaşaçıya təqdim etmək imkanı daxilindədir. Sənət aləmində iz qoyan Əli Qurbanovun yaratdığı Cavad və Hacı Həsən obrazları fərdi ifa tərzi baxımından bu gün də xatırlanır və onun bir əsrə yaxın zaman məsafəsindəki qəhrəmanları tədqiqatçılar tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Sənət taleyinə yazılan xoşbəxtlik İlk sənət addımlarını Tiflisdəki dram teatrında atan Əli Qurbanov qısa bir müddətdə göstərdiyi istedadın nəticəsi olaraq 1925-ci ildə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrına dəvət alır. Sözsüz ki, o illərdə teatrın nəhəngləri hesab olunan sənətkarlar Əli Qurbanovun oynadığı obrazları ilə tanıdıqlarından onu bu sənət aləmində xoş ovqatla qarşılayır, aktyor və tərəf-müqabili olmaqdan məmnunluq duyurdular. Qeyd edim ki, Əli Qurbanov bu teatrda 150-dən artıq obrazın yaradıcısına çevrilmiş, onlara öz baxışından yanaşmışdır. Aktyorun bu sənət məbədində yaratdığı Əbdürrəhim bəy Haqveriyevin "Pəri cadu"sundakı Niyaz, Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam"ındakı Piri baba, Səməd Vurğunun "Vaqif"ində Vidadi, "Xanlar"ında Əzizbəyov, "Fərhad və Şirin"də Azər baba, Ənvər Məmmədxanlının "Şərqin səhəri" Sərdar, İlyas Əfəndiyevin "Bahar suları"nda Mədət, Vilyam Şekspirin "Hamlet"ində Klavdi, Nazim Hikmətin "Türkiyədə"sində Aşıq Hicrani kimi rolları Əli Qurbanovun klassik teatr səhnəsindəki ən uğurlu tamaşaları hesab olunur. Hər obrazı öz dilində dilləndirməyi bacarın aktyor əsrlərlə özü arasında, məhz qəhrəmanları vasitəsilə körpü yaratmışdır. Hər əsrin qəhrəmanı ona müxtəlif ideyaları təqdim edib və bu məqsədlər çərçivəsində çıxış edən aktyor obrazlarını tamaşaçı mühakiməsinin ixtiyarına verirdi. Bu qəhrəmanlar haqq səsini ucaldan, istiqlaliyyət uğrunda mübarizə aparan, sırf müsbət obrazlardan ibarət deyil. Onların sırasında zamanla özü arasında uçurum yaradan və cəmiyyətdə daim buxovlar içərisində özünü hiss edən insanların da taleyi canlanır. Belə bir zəngin qalereyada aktyor kimi özünü tapmaq tamaşaçı qarşısına mükəmməl obrazlarla çıxmaq Əli Qurbanovun sənət taleyinə yazılan xoşbəxtlik idi. Hər dəfə tamaşaçı sevgisi, tamaşaçı alqışı aktyoru yeni-yeni obrazlar yaratmağa daha da ruhlandırırdı. Cəfər Cabbarlı obrazlarının yaradıcısı kimi tarixdə iz saldı Əli Qurbanovun gənclik dövrü, o cümlədən, yaradıcılığının ən parlaq illəri Cəfər Cabbarlının yaşayıb-yaratdığı illərə təsadüf olunur. O illərə ki, Cəfər Cabbarlı teatrın yeni məzmunda olan silsilə əsərlərini təqdim edib və səhnələşdirilən bu dramlar aktyor nəslinin yetişməsinə böyük şərait yaratdı. Çünki Cəfər Cabbarlının dramaturgiyasında olan süjet xətti aktyorun bütün imkanlarının üzə çıxarılmasına şərait yaradırdı. Əsərin dramaturgiyasındakı enən-yüksələn xətlər, məhz aktyorların səhnədə dəyişməsinə və roldan-rola püxtələşməsinə doğru yönəldilmişdir. Aktyorluq sənətini gözəl bilən Cəfər Cabbarlı tarixi, eləcə də lirik, dramatik, psixoloji əsərləri ilə Azərbaycan peşəkar teatrının yüksəlişinə geniş imkanlar açmışdır. Dramaturqun əsərlərində mütəmadi olaraq rol alan Əli Qurbanov bu və ya digər tamaşalarla zəngin irsə malik olduğunu bir daha təsdiqlədi. Qeyd edim ki, Əli Qurbanov Cəfər Cabbarlının "Aydın"ında Mirzə Cavad və Dövlət bəy, "Od gəlin"ində Yanardağ və Rəbi, "Sevil"ində Məmmədəli bəy, "Oqtay Eloğlu"nda Hacı Zaman və başqa rolları oynadı, obrazların yaradıcısı kimi tarixdə iz saldı. Bu obrazlarda Əli Qurbanovun ifasına gəldikdə, qeyd edək ki, onun oyununda dərin realizm, kamillik, milli kalorit əsas xüsusiyyət kimi diqqəti cəlb edib. Əli Qurbanov ismi Əli Qurbanov teatr səhnəsində daim öz üzərində işləyərək püxtələşmiş aktyorlardan idi. Onun yaradıcılıq potensialını görən rejissorlar, demək olar ki, Milli Dram Teatrında tamaşaya qoyulan bütün tamaşalarda Əli Qurbanova rol vermişdilər. Qeyd edək ki, Əli Qurbanovun sənət aləmindəki rolunu təkcə teatr fəaliyyəti ilə yekunlaşdırmaq mümkün deyil. Belə ki, Əli Qurbanov Azərbaycan kino sənəti tarixində də kifayət qədər rollar yaratmışdır. Onun Azərbaycan kinosunda xüsusi yer alan "Hacı Qara", "Almas", "Yeni Harizont", "Səbuhi", "Qızmar günəş altında", "Mahnı necə yaranır", "Bir qalanın sirri" və digər filmlərdəki yaddaqalan obrazları Əli Qurbanovun sənətkarlıq xüsusiyyətlərini bir daha qabarıq şəkildə təqdim edir. Bu obrazlar qalereyasında Əli Qurbanovun peşəkarlığı ilə yanaşı, sənət yanğısı, sənət sevgisi özünü büruzə verir. Əgər Azərbaycan teatr və kinosuna onda məhəbbət hissi bu səviyyədə olmasaydı, Əli Qurbanov bir-birindən fərqlənən bu sayda rolları bizlərə təqdim edə bilməzdi. Sənətə müqəddəslik baxımından yanaşan aktyor elə sənət aləmində də mifləşən simalar sırasında yer qazandı. Tablolarda gizlənən düşüncə Türkiyənin Çanaqqala şəhərindəki 18 Mart Universitetinin müəllimi Vahid Novruzovun yeni kitabı çapdan çıxmışdır. Yeni nəşrə müəllifin yağlı boya, sulu boya və pastel əsərlərinin reproduksiyaları daxil edilib. Nəşr olunan əsər müəllifin Türkiyədə yaşayıb-yaratdığı 8 illik yaradıcılıq dövrünün hesabatı kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan şairi, 18 Mart Universitetinin müəllimi Məmməd İsmayıl kitaba ön söz yazmışdır. Şair müəllifin yaradıcılığını xarakterizə edərək, Vahid Novruzovun yaradıcılığındakı bəzi məqamları qeyd etmişdir. Belə ki, Məmməd İsmayıl onun rəssam kimi yaradıcılıq təxəyyülünün məxsusi olduğunu bildirmişdir. O, qeyd etmişdir ki, hansısa bir rəssam Çanaqqalada şöhrət qazanmaq üçün rəssamlıq yox, fotoqraflıq edər, hər insanın görə biləcəyi mənzərələri sənət adı altında nümayiş etdirərdi. "Amma Vahid Novruzov həqiqi sənətkarın görəcəyi çətin işi seçib. Onun hər əsəri bir-birini tamamlayan abstrakt qatlardan ibarətdir və hər tabloda bir deyil, bir neçə düşüncə gizlənir. Bu sirləri açmaq üçün iti ağıl, professional baxış lazımdır"- fikirlərini girişdə ifadə edən şair bu əsərin Türkiyədə çapını rəssamın uğuru kimi dəyərləndirmişdir. Qeyd edək ki, 1964-cü ildə Tovuz rayonunda anadan olan Vahid Novruzov Ə.Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbini və İncəsənət Akademiyasını bitirib. 2000-ci ildə Türkiyə tərəfinin dəvəti ilə Çanaqqala 18 Mart Universitetində işləməyə gedib. İndiyə qədər Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində və Avropada fərdi sərgilər açıb, qrup sərgilərdə iştirak edib. V.Novruzov Türkiyədə tabloları baha qiymətə satılan bir neçə azərbaycanlı rəssamdan biridir.

 

Səs.- 2008.- 3 iyul.- S. 12.