Aşıq sənəti və Azərbaycan xalçaları Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil ediləcək

 

Sənubər Bağırova: Qeyri-maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Konvensiyanın ikinci sessiyasında yeni kriteriyalar müzakirə və təsdiq olunub

 

Bildiyimiz kimi, Fransa Respublikasının Paris şəhərində yerləşən YUNESKO-nun Baş Qərargahında Qeyri-maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Konvensiyanın üzv ölkələrinin Baş Assambleyasının ikinci sessiyası keçirildi. Sessiya zamanı bir sıra mühüm məsələlərin müzakirə olunması nəzərdə tutulmuşdur.
   Sözügedən konvensiyanın həyata keçirilməsi üçün qaydalar layihəsinin həyata keçirilməsi vacib məsələlərdən biridir. YUNESKO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Komitəsinə yeni üzvlərin seçilməsi və Qeyri-maddi Mədəni İrs Fonduna üzv ölkələr tərəfindən ödəniləcək vahid töhfələrin müəyyənləşdirilməsi kimi məsələlərə konvensiyada aydınlıq gətirilmişdir. Məlum olduğu kimi, Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısı bir müddət müvəqqəti dayandırıldıqdan sonra təşkilat katibliyi və Qeyri-maddi Mədəni İrs Komitəsi üzvləri tərəfindən yeni meyarlar əsasında bu siyahının bərpası gündəmə gətirilmişdir. Bu sessiyada məsələ ilə bağlı yeni kriteriyalar müzakirə və təsdiq olunmuşdur. Artıq dünya ictimaiyyətinə məlum olduğu kimi, 2003-cü ilin noyabr ayında Azərbaycan muğamı YUNESKO tərəfindən Bəşəriyyətin Şifahi və Qeyri-maddi İrsinin şah əsəri elan olunub. Hazırda isə "Aşıq sənəti" və "Azərbaycan xalçaları" adlı obyektlərin Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına salınması sahəsində işlər aparılır. Qeyd etdiyimiz sessiyada bu məsələ ilə əlaqədar müzakirələr aparılmış və hər iki sənət nümunəsinin dünya mədəniyyətinin şah əsərləri siyahısına daxil olunması nəzərdə tutulmuşdur. İclasda Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin xətti ilə Lətif Kərimov adına Azərbaycan Xalçaçılıq və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyinin direktoru Röya xanım Tağıyeva və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun böyük elmi işçisi, YUNESKO eksperti Sənubər xanım Bağırova Fransaya ezam olunmuşdular. Sessiyanın gedişi və qəbul olunan qərarlarla bağlı Sənubər Bağırova ilə ələqə yaratdıq: "Azərbaycan mədəni irsinin dünya şah əsərləri siyahısına daxil edilməsi milli mənəvi dəyərlərimizə verilən yüksək dəyər kimi qiymətləndirilir. Maddi-mənəvi dəyərlərimizə sahib olmaq, onları dünya ictimaiyyətinə təqdim etmək ən vacib məsələlərdən biri kimi qarşıda durur. Müasir dövrümüzdə Azərbaycan muğamlarını, aşıq sənətini, eləcə də, xalçalarımızı layiqli şəkildə təbliğ edib, onların mənşəyi, kökü ilə bağlı həqiqətləri araşdırıb, tədqiq etmək mütəxəssislər, sənətşünaslar tərəfindən ciddi məsələ olaraq qarşıya qoyulub. YUNESKO-nun Baş Qərargahında dörd gün davam edən tədbirdə YUNESKO-nun mədəni irs siyahısına daxil edilən əsrlərlə bağlı fikir mübadiləsi aparıldı və ümumi nəticə olaraq qərara alındı ki, reprezitativ eləcə də, təhlükə altında olan əsərlər bu şah əsərlər sırasında yer ala bilər. 2003-cü ildə Azərbaycan muğamları YUNESKO-nun mədəni irs siyahısına daxil edilmişdi. İndi YUNESKO-nun mədəni irs siyahısına daxil olan əsərlərə münasibət həm format baxımından, həm də hüquqi qanunlar çərçivəsində fərqlidir. Hansısa bir xalqın özünüdərki xüsusiyyətlərini yaşadan əsərlər və məhvolma təhlükəsi altında olan nümunələr YUNESKO tərəfindən qəbul edilir. Qloballaşma dövrünü yaşadığımız zamanda tarixi əhəmiyyət daşıyan əsərlər yavaş-yavaş sıradan çıxmaq üzrədir. Həmin sənət nümunələrini qorumaq üçün ciddi addımlar atılmalıdır. Azərbaycan xalçaları, eləcə də, musiqi alətləri müxtəlif xalqların adı ilə bir çox ölkələrdə təbliğ olunur. İranlılar milli xalçalarımızı, ermənilər isə musiqi alətlərimizi, xüsusilə də, balabanı öz adlarına çıxaraq, özlərinə məxsus olduğunu təsdiq etməyə çalışırlar. Bu halların qarşısını almaq üçün tədbirlər görülməlidir. Ermənilər illərdir ki, aşıq sənəti ilə məşğul olub, şifahi xalq ədəbiyyatının bu növünün onlara məxsusluğunu var gücləri ilə təsdiqləməyə çalışırlar. Hətta bizim şeirlərimizi deyib, həyasızcasına musiqilərimizi belə ifa edirlər. YUNESKO-nun konvensiyasına qəbul edilmiş konkret maddələr, məhz bunların qorunması üçün zəruridir. YUNESKO-nun konvensiya dairəsi olduqca genişdir. Şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri ağızdan-ağıza keçərək yayılır ki, bunlar da, əsasən, toy, bayram, mərasim nəğmələrini təşkil edir. Ümumi qanunların təsis edilməsi müəyyən qayda-qanunlara uyğundur. Bu əsərlər şifahi şəkildə yaşamalıdır. Şifahi şəkildə dedikdə müəyyən kateqoriyalar, meyarlar nəzərdə tutulur. Əgər biz aşıq sənətini təqdim ediriksə, onun köklü şəkildə tətbiqinə nail olmalıyıq. Biz özümüzü təqdim edəndə, xalçamızı, aşıq sənətimizi, muğamlarımızı ilk öncə ortaya qoyur, onların tarixən qədimliyini təsdiq edirik. YUNESKO-nun koordinatoru kimi muğam sənəti kimi aşıq sənətinin, eləcə də, xalçalarımızın YUNESKO-nun mədəni irs siyahısına daxil edilməsi yönümündə işlərin təşkili mənə həvalə olunmuşdur. Qeyd edim ki, hələ muğam sənətinin də YUNESKO-nun şah əsərlər sırasına daxil edilməsində mən müəyyən layihələr hazırlayıb təqdim etmişdim. Hazırda aşıq sənətinin dünyanın şah əsərləri sırasına daxil edilməsi üçün elmi məqalə yazmaq, film çəkmək, foto-albom, disk, xəritə və s. hazırlamaq mənə tapşırılmışdır. Oktyabr ayına qədər həmin nümunələr YUNESKO-ya təqdim olunmalıdır. Təbii ki, sentyabr ayında qeyd olunan işləri tamamlamalıyam. YUNESKO-nun şah əsərlər sırasına tarixi əhəmiyyət kəsb edən nümunələri təqdim etmək niyyətində olan yüzə qədər dövlət vardır ki, onların içərisində ən gözəl və dəyərli sənət nümunələri seçiləcəkdir".

 

Səs.- 2008.- 25 iyun.- S. 12.