Etibar

 

Gədəbəyin böyük turizm potensialı var

 

Rayonun zəngin mədəni irsi buna imkan verir

 

Azərbaycanda ən qədim insan məskənlərindən biri olan Gədəbəy rayonunda aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində ibtidai insanların istifadə etdikləri əmək alətləri tapılıb. Qədim insanların buradakı yaşayış yerləri daim diqqət çəkməkdədir. Maraqlıdır ki, qədim insanların yaşayış yerləri olan sığınaq (sığınacaq), zağa, kaha mağaralar indinin özündə burada mövcuddur. Məsələn, Şora zağası, Mis dağ mağarası s.

 

Şübhəsiz ki, hələ sonrakı yaşayış normalarını, həyat tərzini dərk etməyən insanlar həyatın ibtidai yaşam dövründə daldalanmaq, qorunmaq, gizlənmək ya gecələmək üçün münasib yerlər axtarışında olmaya bilməzdilər. Məhz bu zərurət onları müxtəlif yaşayış yerləri tapmağa ya düzəltməyə məcbur edə bilərdi. Bu baxımdan yuxarıda adları çəkilən yaşayış yerləri ya ibtidai dövr insanlarının ilkin memarlığı - əl işləməsi, ya da təbii yaranma yolu ilə mövcud olub.

 

Bu tip tikililər şübhəsiz ki, məlum dövrlərə xas olan yaşayış məskənləri kimi, həm müdafiə ətrafı müşahidə məqsədli tikililərdəndir. Bu dövrün memarlığı artıq özündən əvvəlki dövrdən kəskin fərqlənir.

Qalaçalara baxdıqca insanı heyrət bürüyür: böyük ölçülü qaya parçaları necə olub ki, bir-birinin üstünə hörülüb? Bu möhtəşəmlik necə başa gəlib, bu daşlar haradan hansı yollarla o yerlərə gətirilib?

 

Gədəbəydə Alban tarixi dövrünə aid hesab edilən müxtəlif memarlıq üslublarını əks etdirən çoxlu sayda tarixi abidə mövcuddur. Bu barədə elmi mülahizələrdən, mətbuatda, televiziyada gedən rəylərdən tutmuş, yerli yaşlı kənd sakinlərinin söyləmələrinədək müxtəlif bilgilər var. Həmin tarixi abidələr sırasında məbədləri, kilsə-vəngləri, qalaları s. misal çəkmək olar.

 

Gədəbəy rayonundakı çoxsaylı tarixi abidələrin ətraflı araşdırılmaması, öyrənilməməsi belə bir təxmin yaradır ki, o abidələr ya albana qədərki, ya alban, ya da oğuz tarixi abidələri sırasındadır. Yoxsa o abidələr bir ayrı dövrü əks etdirirmi? Hər halda, bu, elmi tədqiqatın işindən asılıdır.

 

Əvvəlki dövrlərə nisbətən, sonrakı, bizə yaxın dövrü əks etdirən məlum olan tarixi abidələr alman milliyyətli Simens qardaşlarının firmasına məxsus tikililərdir. Bu əcnəbi sənayeçi-sahibkarlar XIX əsrin ikinci yarısından XX əsrin birinci onilliyinədək Gədəbəydəki Mis dağında mis mədəni, eləcə Gədəbəy onun kəndi olan Qalakənd kəndində Misəritmə (Mis saflaşdırma) zavodları, digər sənaye yaşayış tikililəri yaradıblar.

 

Məlum dövrün tikililərindən bu günümüzə qədər müxtəlif formada qalanları da var, zaman-zaman sökülüb dağıdılanları da. Hər bir halda indiyədək qalan bütün bu növ tikililərin özləri müvafiq dövrün memarlıq nümunələri kimi tarix mədəniyyət abidələridir.

Haqqında tanışlıq məqsədilə az da olsa məlumat verilən bu abidələr, Gədəbəydəki daşınmaz tarix mədəniyyət abidələrinin heç hamısını əhatə etmir. Belə ki, bu dağlıq rayonda bunlardan başqa daha neçə -neçə bu ya başqa tip abidələr mövcuddur.

Təəssüf ki, Gədəbəyin istər memarlıq, istərsə arxeoloji abidələri barədə yetərli elmi axtarışlar aparılmayıb.

 

Azərbaycanda ən qədim yaşayış yerlərindən olan Gədəbəyin adı hələ 1206- ildə alban tarixçisi Mxitar Qoşun əsərində Getabak kimi verilib. Buradan tapılmış bir sıra tarixi maddi-mədəniyyət nümunələri zaman-zaman Ermənistan, Gürcüstan , Rusiya Federasiyası, Almaniya, Fransa başqa dövlətlərin muzeylərinə aparılıb. Bunlar Gədəbəy - Xocalı mədəniyyəti kimi tanınan tarixi varlığın danılmaz təzahürüdür. Gədəbəy-Xocalı mədəniyyəti isə özlüyündə iki minillik bir tarixi dövrün - Tunc dövrünün arxeoloji təsdiqidir.

 

Bütün bunlarla yanaşı, bu dağlıq diyar bir ayrı özəlliyi ilə seçilir. O da onun canlı turizm məskəni olmasıdır. Buradakı qədim tarixi abidələr füsunkar gözəl təbiətə, əlverişli iqlimə s. malik olan bir diyar üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Həm turizm baxımından həmin tarixi abidələr diqqəti cəlb edir.

 

Mədəniyyət.- 2009.- 22 yanvar.- S. 8.