Azadlığın
dəyəri
Emosiyalardan
uzaqlaşıb faktlara nəzər salsaq, görərik ki,
keçmiş SSRİ-də suverenlik və dövlət
müstəqilliyi məsələləri əhəmiyyətli
dərəcədə “aşağıların” deyil,
“yuxarıların” təşəbbüsü olub. Paradkoksal səslənsə
də, Sovetlər Birliyinin süqutunun hərəkətverici
qüvvəsi sovet dövlətlərindəki mərkəzdənqaçma
tendensiyası deyil (əlbəttə onlar da var idi), bir tərəfdən
Kremlin fərasətsiz siyasəti, digər tərəfdən
M.Qorbaçovla B.Yeltsinin qarşıdurması idi. Dəyişiklik
havasını ilk hiss edən və keçmiş SSRİ-də
ilk olaraq öz suverenliyinin bərpası haqqında tarixi qərar
qəbul edən istisna kimi Pribaltika dövlətləri oldu. 11
mart 1990-cı ildə öz müstəqilliyini Litva elan etdi.
Bunun ardınca 4 may 1990-cı ildə Latviya SSR-nin Ali
Şurası Latviya Respublikasının müstəqilliyinin bərpa
edilməsi ilə əlaqədar Deklarasiyanı bəyan etdi.
12 iyun 1990-cı ildə Rusiyada dövlət suverenliyi
haqqında Deklarasiya bəyan edildi və tezliklə
Rusiyanın ilk prezidenti seçildi. Bütün bunlar
SSRİ-nin süqutu prosesini sürətləndirdi. Həmin
vaxt Azərbaycanda mürəkkəb və birmənalı
olmayan hadisələr baş verirdi. Bəli, burada Xalq Cəbhəsinin
mövqeyi güclü idi, bəli, onun liderləri xalqı
minlik və hətta milyonluq mitinqlərə cəlb edə
bilirdi. Lakin milli-demokratik hərəkatın rəhbərlərinin
həmin dövr üçün əsas vəzifəsi millətin
etiraz potensialını formalaşdırıb onu Dağlıq
Qarabağ məsələsində Moskvanın
yürütdüyü ədalətsiz siyasətə
qarşı mübarizəyə yönəltmək idi.
Dövlət müstəqilliyi məsələsi
birbaşa onlar tərəfindən
qaldırılmamışdı. Bundan əlavə, faciəvi
yanvar hadisələrindən sonra hakimiyyət bütün
günahı AXC-nin üzərinə yıxdı və təşkilat
repressiyalara məruz qaldı. Kimlərsə gizli fəaliyyətə
başladı, kimlərsə həbs edildi və ya siyasətdən
uzaqlaşdı. Hətta xalq arasında da “cəbhəçilərə”
münasibət birmənalı deyildi. Respublikanın
başında Kremlin təsir dairəsində olan Ayaz Mütəllibov
hakimiyyəti dayanırdı, hansı ki 1990-1991-ci illərdə
güclü idarəçilik vasitələrinə və
partiya-sənaye, partiya-təsərrüfat təbəqəsi
arasında güclü dayaqlara malik idi. Təsadüfü
deyil ki, 1990-cı ilin sentyabrında parlament seçkiləri
zamanı “Demokratik Azərbaycan” bloku qələbə qazana
bilmədi. Azərbaycan Ali Sovetindəki 360 yerə bu blokun 231
namizədindən cəmi 25 nəfəri seçildi. Buna
müqabil 122 nəfər partiya-hökumət nomenklaturasını,
40-dan çox nəfər sənaye və ya təsərrüfat
müəssisələrinin rəhbərləri, bundan əlavə
20 nəfərdən artıq insan hüquq mühafizə
orqanlarından gələnlər idilər və s. Heyranedici
fakt o idi, Azərbaycan ziyalılarını təmsil edən
namizədlərdən demək olar ki, heç kəs bu
parlamentə seçilməmişdi. Elmlər Akademiyasından
namizəd kimi qeydə alınan 20 nəfərdən cəmi
biri, təqribən 20 yazıçıdan 4 nəfəri
seçilmişdi. Halbuki bu 4 yazıçıdan da 2 nəfəri
özlərinin AXC cərgəsindəki ictimai-siyasi fəaliyyəti
hesabına seçilmişdilər (S.Rüstəmxanlı və
Y.Səmədoğlu). Çox güman ki, həmin vaxtlar Azərbaycan
Sovetlər Birliyi respublikaları arasında nadir dövlətlərdən
biri idi ki, burada sırf sovet-kommunist yönümlü parlament
formalaşmışdı. Təsadüfü deyil ki, məhz
bu parlament üçgünlük müzakirələrdən
sonra SSRİ-nin saxlanması haqqında bütün respublika ərazisində
17 martda referendumun keçirilməsi barədə 1991-ci ilin
mart ayının əvvəllərində qərar qəbul
etməklə bağlı şübhəli şərəfə
malikdir. Bu sessiyada mənim yaddaşımda gərginləşmiş
ziddiyyətlərlə dolu zalın bütün qəzəbini
öz üzərinə götürən deputat Heydər Əliyevin
çıxışı qaldı. Bu mərd siyasətçi
qabaran insan dalğası qarşısında yalqız qaya kimi
dayanaraq açıq-aşkar bəyan etdi: bəli, mən
bütün şüurlu həyatımı inamla və
etibarla Sovetlər Birliyinin möhkəmləndirilməsinə
həsr etmişəm, amma bu gün aydın görürəm
ki, respublika başqa yolla getməlidir. Onun son sözləri –
“Mən Azərbaycanın müstəqilliyinin lehinə, birliyə
qoşulmaması və referendumun keçirilməsinin əleyhinəyəm”
fikri – “sağçıların” və “solçuların”
qışqırtıları arasında batdı. Nəticədə
onun ardınca çıxış edən prezident Ayaz Mütəllibov
səsvermənin nəticələrini müəyyən etdi.
43 səsin aleyhinə 254 səs “hə” dedi. Referendum “müvəffəqiyyətlə”
keçirildi, 71 faiz səs toplandı, Moskva qarşısında
sevinclə hesabat verildi. Azadlıq uğrunda müstəqillik
və həqiqi mübarizə adacığı
Naxçıvan Muxtar Respublikası oldu. Ali Məclisin
deputatı Heydər Əliyevin və AXC deputatlarının təsiri
altında burada referendum keçirməmək barədə qərar
qəbul edildi. Zaman göstərdi ki, möhtəşəm
siyasətçi və strateq Heydər Əliyev həmişəki
kimi haqlı idi. Bir neçə ay sonra 20-21 avqust hadisələri
baş verdi, nəticədə suverenlik paradları
başladı. Bununla belə Ayaz Mütəllibov yenə hadisələrin
ardınca hərəkət edir, bəzən təcrübəli
siyasətçi üçün bağışlanmaz səhvlərə
yol verirdi. Əvvəl tələsərək QKÇP-ni qəbul
etdi, daha sonra tələsərək onu dandı, üz
çevirdi, bundan sonra daha tələskənlik edərək
Kommunist Partiyasını ləğv etdi və beləcə,
kütlənin bütün dəstəyindən məhrum oldu.
Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin
elan edilməsinə gəldikdə isə, ölkə
üçün tarixi əhəmiyyət daşıyan bu
hadisə də keçmiş SSRİ dövlətlərinin
çoxundan sonra baş verdi. Bu istiqamətdə ilk addım
respublikanın dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi
barədə “Bəyannamə” oldu. Bu hadisə 1991-ci il avqust
ayının 30-da Azərbaycan Ali Sovetinin növbədənkənar
sessiyasında baş verdi. Məhz həmin günü həqiqi
mənada milli müstəqilliyin əldə edilməsi
günü kimi qəbul etmək olar. 18 oktyabr 1991-ci il
Konstitusiya Aktı sadəcə olaraq müstəqilliyin siyasi,
iqtisadi və hüquqi əsaslarını təyin etdi. Yeri gəlmişkən,
keçmiş SSRİ-nin bir çox respublikalarında məhz
Bəyannamənin qəbul olunduğu gün dövlət
bayramı kimi qeyd olunur. Özü də Bəyannaməni
bütün parlament qəbul etdiyi halda, Konstitusiya
Aktını bir neçə onluq imzaladı.
Beləliklə də biz müstəqillik
bayramımızı başqa respublikalara müqayisədə
az qala 2 ay gec qeyd etməyə məhkumuq. Kimlərsə həm
həmin dövrdə, həm də indi özlərini müstəqilliyin
həqiqi mübarizləri elan etmək istəyirlər. Bununla
bərabər KİV-lərdə də məhz Konstitusiya
Aktına imza atan 43 nəfərin adı çəkilir və
təkidlə şişirdilir. Hətta bəziləri həmin
şəxslərə milli qəhrəman adı verilməsini
təklif edir. Onda nəyə görə bu adı Ali Sovetin
bütün 360 deputatına təqdim etməyək, axı
onlar demək olar ki, tam tərkibdə 30 avqust 1991-ci ildə
dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi
haqqında Bəyannaməyə səs veriblər. Yeri gəlmişkən,
Deklarasiyada Azərbaycan Ali Soveti sədri Elmira Qafarovanın
imzası var. Hesab edirəm ki, bu mərd qadının milli
parlamentarizm tarixindəki və ümumiyyətlə, Azərbaycanın
müstəqilliyinin əldə olunmasındakı rolu
lazımınca qiymətləndirilməyib. Həmin vaxtlar
Elmira xanım ədalətsiz hücumlara və ittihamlara məruz
qalırdı, bunların da nəticəsi idi ki, o ağır
xəstəliyə düçar oldu və ölümü
tezləşdi. Elmira Qafarova Azərbaycanın həqiqi vətənpərvəri
idi və bunu yanvar faciəsinin ilk günündə
nümayiş etdirdi. Onun ittihamedici bəyanatının yerli və
xarici radiostansiyalarda səslənməsilə milyonlarla azərbaycanlının
acılarına elə bil nisbətən rahatlıq gəlmişdi.
Bununla belə davam edək. Bütün bu suverenlik paradı hər
bir halda Azərbaycan üçün kifayət qədər
nominal xarakter daşıyırdı, çünki respublika hələ
də Moskva tərəfindən idarə olunurdu və Kreml
rejiminə tabe idi. Buna görə də dövlət müstəqilliyi
haqqında referendum bizdə 1991-ci il dekabrın 29-da –
üç slavyan dövləti başçısının
Belovejsk sazişi ilə SSRİ-nin süqutunu elan etməsindən
üç gün sonra keçirildi. Buna görə acı
olsa da, etiraf etmək lazımdır ki, kommunist və Moskva
yönümlü, hər zaman Kremlə nəzər salmaqla fəaliyyət
göstərən respublika liderlərinin hesabına biz
bütün vaxtı hadisələrin ardında qaldıq və
öz müstəqilliyimizi demək olar ki, hamıdan gec elan
etdik. Nümunə istəyirsiz: buyurun! 1991-ci il 31 martda
Gürcüstanda dövlət müstəqilliyinin bərpa
edilməsi barədə referendum keçirildi ki, səs verənlərin
98.93 faizi dövlət müstəqilliyi lehinə səs verdi.
Artıq 9 aprel 1991-ci
ildə ümumxalq referendumunun
nəticəsinə əsasən respublikanın Ali Soveti 1918-ci il müstəqillik aktını və 1921-ci il Konstitusiyasını qanuni
elan etməklə Gürcüstanın
dövlət müstəqilliyi haqqında Akt
qəbul etdi. 27 iyul
1991-ci ildə Belarusiyanın suverenliyi
haqqında Bəyannamə imzalandı, Sovetlər
Birliyindən ayrıldığını isə o, 25 avqust 1991-ci ildə elan etdi. Estoniya
20 avqustda, Ukrayna 24 avqust 1991-ci ildə dövlət müstəqilliklərini
elan etdilər. 21 sentyabr
1991-ci ildə erməni xalqı ümumxalq
səsverməsində Sovetlər Birliyindən ayrılmaq üçün səs verdi.
Məhz həmin gün Ermənistan Ali Sovetin qərarı ilə
SSRİ-dən çıxmaq və müstəqil Ermənistan
dövləti yaratmaq barədə referendum keçirildi. Səsvermə
hüququna malik vətəndaşların
99 faizi məsələyə müsbət
cavab verdilər. İki
gün sonra – 23 sentyabrda Ali Sovet Ermənistanı müstəqil dövlət
elan etdi. Hətta Mərkəzi
Asiya respublikaları belə bizdən
öndə oldular. 31 avqust
1991-ci ildə Qırğızıstan Respublikasının Ali Soveti növbədənkənar
sessiyada dövlət müstəqilliyi
haqqında Bəyannamə qəbul etdi. Bu tarixi akta əsasən
Qırğızıstan Respublikası müstəqil, suveren və demokratik
dövlət elan olundu.
9 sentyabr 1991-ci ildə Tacikistanın Ali sovetinin növbədənkənar
sessiyasında Tacikistan
Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında
qərar qəbul edildi. Hamıdan gec – 16 dekabrda dövlət
müstəqilliyini Qazaxıstan elan etdi. lll Yuxarıda sadalanan faktlar sübut edir ki:
Azərbaycan
tərəfindən XX əsrin sonlarında əldə
edilmiş dövlət müstəqilliyi baş verən qlobal
tarixi proseslərin bir hissəsi idi, bizim dövlət bu
prosesin sıravi iştirakçılarından olub. Bəli,
soydaşlarımızdan bir çoxu 1988-ci ildən öz
canını azadlıq yolunda qurban verib, çünki
Dağlıq Qarabağ ətrafında baş verən hadisələr,
daha sonra 1990-cı ilin yanvarında baş verən qanlı
aksiyalar totalitar rejimin həqiqi üzünü ortaya qoymaqla
SSRİ-də mərkəzdənqaçma tendensiyalarını
təhrik etmişdi. Bənzər hadisələr Vilnüsdə,
Riqada, Oşda, Tiflisdə baş vermişdi. Hər yerdə
qurbanlar vardı, hər yerdə qan axırdı. Buna görə
də SSRİ-nin qan tökülmədən süquta
uğramasının M.Qorbaçovun tarixi xidməti olması
barədə iddialar iyrənc görünürdü. Onun
günahı ucbatından çoxlu qan
axıdılmışdı, hələ də
axıdılmaqda davam edir... Müstəqilliyin əldə
edilməsi ilə postsovet məkanındakı yeni müstəqil
dövlətlər qarşısında daha çətin vəzifələr
qoyulmuş oldu. V.İ.Leninin dediyi kimi, əsas olan hakimiyyətin
ələ keçirilməsi yox, onun qorunub
saxlanmasıdır. Müstəqilliyi nominal əldə etməklə
yanaşı, keçmiş sovet respublikaları de-fakto
müstəqil olmaq hüququnu da beynəlxalq arenada təsdiq
etməli, daxili və xarici siyasətin bütün
sferalarında suverenlik prosesini möhkəmləndirməli və
dərinləşdirməli idilər. Müxtəlif dövlətlər
bu 20 ili müxtəlif cür yaşamışlar. Kimlərsə
Avropa Birliyinə və NATO-ya üzv ola bilmiş, kimləri isə
hətta Avropa Şurasının həndəvərinə də
buraxmırlar, kimlərdəsə fasiləsiz hakimiyyət dəyişikliyi
baş verir, rəngarəng inqilablar və çevrilişlər
hələ də davam edir, kimlərsə tam və ya qismən
Rusiya qazı və neftinin tədarükündən
asılıdır, kimlərsə rus hərbi və iqtisadi
mövcudluğu olmadan yaşaya bilməzdi (bizim qonşu ermənilər
kimi). Qısası, heç də bütün keçmiş
SSRİ respublikaları de-yure müstəqilliklərini de-fakto
formatında təmin edə bilmədilər. Bununla belə
müsbət nümunələr də mövcuddur, xüsusilə
Qazaxıstanda. İnamla güclənməkdə olan stabil
sosial-siyasi və iqtisadi vəziyyətin nəticəsi olaraq
bu dövlət Asiya – Sakit Okean regionunda lider dövlətə
çevrilməkdədir.
Zaqafqaziya
regionunda dövlət müstəqilliyinin nümunəvi
modelini Azərbaycan nümayiş etdirir. Dünya ekspertlərinin
qiymətləndirməsinə görə, son illər
respublika möhtəşəm texnoloji və müasirləşmə
sıçrayışı əldə edib. Onu da nəzərə
almaq lazımdır ki, Azərbaycanın müstəqilliyinin
ilk illərində sahib olduğu inkişaf imkanları digər
postsovet dövlətləri ilə müqayisədə daha əlverişsiz
idi: qanlı Qarabağ müharibəsi, torpaqların
işğalı, milyonlarla qaçqın axını,
hansıların ki hamısı respublika daxilində yerləşdi.
Müstəqil yaşamaq hüququmuzu təsdiq etmək bizim
üçün daha çətin idi. Xoşbəxtlikdən
biz bunun öhdəsindən gəldik, çünki
tanınmış qazax şairi Oljas Süleymenovun iddiasına
görə “çətin keçid dövrlərində
hakimiyyətin sükanında təcrübəli professional
siyasətçilər dayanmalıdırlar”. Millətin və
dövlətin bu cür xilaskarı Heydər Əliyev oldu.
Onun ağlasığmaz cəhdləri sayəsində Azərbaycanın
“əfqanlaşdırılması” təhlükəsinin
qarşısı alındı, möhkəm hakimiyyət
qurmağa və müstəqilliyin ilk illərində dövlətin
mövcudluğu üçün hüquqi, siyasi və iqtisadi
əsasları bərqərar etməyə müyəssər
oldu. Ardınca gələn 7 ildə onun istedadlı
davamçısı İlham Əliyev elektoratın dəstəyinə
və etimadına arxalanmaqla, özünün
ölçülüb-biçilmiş, praqmatik siyasəti ilə
dünya birliyinə sübut etdi ki, suveren Azərbaycanın 20
il sonra müstəqil dövlət adlandırılmağa tam
haqqı var. Və bu, ikinci Azərbaycan Respublikasının
ilk iyirmi illiyin əsas nikbin nəticəsidir. Bu gün Azərbaycan
– maliyyə böhranının, fasiləsiz inqilabların və
mülki əhaliyə terror hücumlarının baş
verdiyi çalxalanan dənizdə siyasi-iqtisadi stabillik olan
kiçik bir adacıqdır. Biz çətin dünyada və
bəsit olmayan çevrədə yaşayırıq. Bizim
dostlarımız çoxdur, amma bizi arzulamayanlar da az deyil.
Bunlar Azərbaycanda da bənzər qlobal və nəticəsi
çətin ehtimal olunan “inqilabi qarışıqlıq”
yaratmağa cəhd edirlər. Biz onlara imkan verməməliyik
ki, buna nail olsunlar. Fitnəyə uymamalıyıq. Biz
hamımız artıq bu yolu keçmişik. Müstəqilliyin
dəyəri bizim azadlığın dəyəridir. Bu bizim
ailələrin, uşaqlarımızın, gələcəyimizin
firavanlığının və təhlükəsizliyinin
qiymətidir. Biz hamımız onu göz bəbəyimiz kimi
qorumalıyıq.
Elmira AXUNDOVA
yazıçı, vpublisist
525-ci qəzet.- 2011.- 18 oktyabr.- S.4.