Döyüş səngərlərindən
elmi kəşflərə...
MƏHƏRRƏM MƏMMƏDYAROV: “HEÇ BİR TƏRƏDDÜD ETMƏDƏN YUSİF MƏMMƏDƏLİYEVİN TƏKLİFİNİ QƏBUL ETDİM”
Bu yaxınlarda Prezident İlham Əliyev Kimya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü, Dövlət Mükafatı Laureatı Məhərrəm Məmmədyarovun Azərbaycanda kimya elminin inkişafında xidmətlərinə görə “Şərəf” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.
Azərbaycan
elminin qocaman ziyalılarından olan Məhərrəm Məmmədyarov
akademik Yusif Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri
İnstitutunda 1969-cu ildən bu günə qədər
laboratoriya müdiri kimi fəaliyyət göstərir. Üzvi
kimya, neft-kimya sintezi, biotexnologiya sahələrində elmi fəaliyyəti
ilə tanınan Məhərrəm Məmmədyarov
oktyabrın 17-si 90 yaşını qeyd edib. Fürsətdən
istifadə edib, Məhərrəm müəllimi həm bu
yubiley münasibəti ilə təbrik etdik, həm də onun
həyat və elmi fəaliyyəti barədə maraqlı
söhbət apardıq.
Artıq
ikinci dünya müharibəsindən yarım əsrdən
çox vaxt ötüb. Aradan keçən bu illər ərzində
Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etməyə,
dünya dövlətləri sırasında özünə
layiqli yer tutmağa nail olub. Bundan ötə heç nə ola
bilməz. Müharibə illəri Məhərrəm Məmmədyarovun
gənclik vaxtlarına düşüb. Yeni nəsil bu hadisələri
yalnız əskimiş şəkillər, lent
yazılarından görə bilir.
Ancaq o həmin
günləri öz gözüylə görüb və
yaşayıb... Çətin və keşməkeşli
dönəmlər idi.
Azərbaycan
müstəqil dövlət olmasa da, Məhərrəm Məmmədyarov
kimi Böyük Vətən Müharibəsində iştirak
edən yüzlərlə azərbaycanlı nəyə
görə, kimə görə vuruşduğunu yaxşı
dərk edirdi. O, dövrün əksər gəncləri
üçün müharibədə iştirak etmək məcburiyyət
deyil, öz doğma torpaqlarını, ailəsini və
yaxınlarını düşmən təhlükəsindən
qorumaq idi. Əsas da elə budur. Çünki hər ailə
bir dövlətdir, deyirlər. Azərbaycan o illərdə
Sovet İttifaqının tərkibində olsa da, bu torpaqlar həmişə
bizim doğma vətənimiz, əzəli yurdumuz olub. Bunun
üçün döyüşməyə, mübarizə
aparmağa dəyərdi. Azərbaycan
elminə xidmət etməkdən usanmayan şəxsiyyət
olan Məhərrəm Məmmədyarov bir ailə
başçısı kimi də yaşadığı mənalı
ömür tarixçəsi ilə öyünə bilər.
– Əslən
Naxçıvan xanlarının nəslindənəm. Ana tərəfdən
babam Abbasqulu xan Kəlbəlixanov keçmiş Ordubad
mahalının Yaycı kəndinin canişini olub.
Həyat
yoldaşım İzida Məmmədyarova texnika elmləri namizədidir,
AMEA-nın Kimya Problemləri İnstitutunda böyük elmi
işçi vəzifəsində çalışır,
metalların korroziyası sahəsində mütəxəssisdir.
Böyük oğlum Ayaz ailəsi ilə Moskvada
yaşayır, tibb elmləri doktorudur, Rusiya Tibb
Akademiyasının Pediatriya İnstitutunda şöbə
müdiridir. Kiçik oğlum Elmar isə Kiyev Universitetinin
beynəlxalq əlaqələr fakültəsini, SSRİ Xarici
İşlər Nazirliyinin Diplomatiya Akademiyasının
aspiranturasını bitirib, tarix elmləri namizədi, Azərbaycanın
xarici işlər naziridir. Üç nəvəm var: Zaurbəy,
Emin və Riad.
– Məhərrəm
müəllim, sizi Azərbaycan elminin görkəmli
ziyalılarından biri kimi tanısaq da, sirr deyil ki,
Böyük Vətən Müharibəsində Sovet ordusu
sıralarında faşistlərlə mübarizə aparan azərbaycanlı
müharibə veteranlarındansınız. O günlər
sizin yaddaşınızda necə qalıb?
–
1943-cü ildə Kursk döyüşündə iştirak
etmişəm. Döyüşlərdə vuruşarkən bir
neçə dəfə xəsarət alaraq səyyar xəstəxanalarda
müalicə olunub, yenidən ordu sıralarına
qayıdırdım. Çünki aldığım yaralar o qədər
də ağır deyildi, döyüşmək, mübarizə
aparmaq əzmi isə ondan daha güclü idi. Axırda isə
özümü gözə gətirdim. Sonrakı
döyüşlərin birində ağır yaralanıb xəstəxanada
6 ay müalicə olundum. Bundan sonra ikinci qrup əlil kimi ordu
sıralarından təxris olunub vətənə
qayıtdım. Vətən qarşısında öz müqəddəs
borcumu şərəflə yerinə yetirdiyimə görə
birinci dərəcəli Böyük Vətən müharibəsi
ordeni və 11 medalla mükafatlandırıldım.
– Məhərrəm
müəllim, yəqin ki, müharibədən
qayıtdıqdan sonra, elmi fəaliyyətlə məşğul
olmağa başladınız. Faşistlərlə qanlı
müharibə illərindən sonra elmi həyata bağlanmaq
sizə çətin olmadı ki?
– Vətənə
qayıtdıqdan sonra, 1945-ci ildə Azərbaycan Dövlət
Universitetinə (indiki Bakı Dövlət Universiteti) qəbul
olundum. Elmi-tədqiqat işlərinə həvəsim və
kimya elminə olan marağım məni Leninqrad (indiki
Sankt-Peterburq) Kimya-Texnologiya İnstitutunun aspiranturasına gətirdi.
1953-cü ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə
etdim. Elə həmin il Bakıya dəvət olundum, Azərbaycan
Elmlər Akademiyası Kimya İnstitutunda elmi katib vəzifəsinə
təyin edildim, 1955-ci ildə isə böyük elmi
işçi vəzifəsinə keçirildim.
Daha sonra
uzunmüddətli elmi təcrübə keçmək
üçün Moskvaya SSRİ Elmlər Akademiyası
N.Zelinski adına Üzvi Kimya İnstitutuna göndərildim. Burada
SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü
M.Şostakovskinin rəhbərliyi altında bir sıra tədqiqat
işlərini yerinə yetirdim. 1957-ci ildə SSRİ Ali
Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə üzvi kimya
ixtisası üzrə baş elmi işçi elmi dərəcəsinə
layiq görüldüm. Qeyd edim ki, keçən əsrin 50-ci
illərin sonunda SSRİ hökumətinin qərarı ilə
Bakıda kimya, neft kimyası, polimer materialları sənayesinin
inkişafının geniş proqramı qəbul edildi və
onun yerinə yetirilməsi Azərbaycan Elmlər
Akademiyasına həvalə olundu. O vaxtlar Akademiyaya neft-kimya
sahəsində dünya şöhrətli alimimiz Yusif Məmmədəliyev
rəhbərlik edirdi. O, vətəndən
kənarda çalışan azərbaycanlı
kimyaçıları Akademiyaya dəvət edirdi. Bu dəvət
olunanlar içərisində mən də var idim.
Bir
neçə nüfuzlu Moskva institutları tərəfindən
müxtəlif təkliflər alsam da, heç bir tərəddüd
etmədən Yusif Məmmədəliyevin təklifini qəbul
etdim və 1959-cu ildə Bakıya qayıdaraq laboratoriyada
baş elmi işçi vəzifəsində
çalışmağa başladım. 1970-ci ildə doktorluq
dissertasiyasını müdafiə etdim. 1972-ci ildə isə
“Neft kimyası və neft kimya sintezi” ixtisası üzrə
professor elmi adına layiq görüldüm.
Keçən
əsrin 60-cı illərində texnikanın intensiv
inkişafı, ilk növbədə hərbi sahədə olan
tələbat, sürtkü materiallarına olan tələbləri
daha da gücləndirirdi. Neft yağları bir çox hallarda
bu tələblərə cavab vermirdi.
Kimyəvi
sintez yolu ilə yeni sürtkü yağları növlərinin
yaradılması zərurəti ortaya çıxdı.
Bununla əlaqədar olaraq dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən keçmiş SSRİ-də yüksək keyfiyyətli sintetik yağların alınması sahəsində intensiv tədqiqatlar aparılırdı. Bütün bunları nəzərə alaraq Azərbaycan Elmlər Akademiyası Yusif Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnsititunda 1969-cu ildə “Sintetik yağların kimyası və texnologiyası” laboratoriyası təşkil olundu və mən oraya rəhbər seçildim. Sovet İttifaqında və dünyanın bir sıra inkişaf etmiş ölkələrində istehsal olunan sintetik yağların mövcud vəziyyəti ilə tanışlıqdan sonra aydın oldu ki, perspektiv hərbi texnika üçün sənayedə istehsal olunan sintetik yağlar bir sıra xassələrinə görə hərbi spesifikasiyanın artan tələblərinə kifayət qədər cavab vermir. Bu səbəbdən də laboratoriyanın tematikası məhz bu cür yağların yaradılmasına yönəldildi.
Uzun illər ərzində aparılan fundamental tədqiqatlar nəticəsində sintez yolu ilə 3 növ sintetik yağların əsası işlənib hazırlandı. Yeni yağlar bir sıra istismar parametrlərinə görə xaricdə və keçmiş SSRİ-də istehsal olunan nümunəvi analoqlarından heç də geri qalmırdı. Əldə olunan yağlar keçmiş SSRİ-nin bir sıra ixtisaslaşmış mərkəzlərində, laboratoriyalarında sınaqdan müvəffəqiyyətlə keçdi. Efir yağlarının istehsalı Ufa şəhərində təcrübə-sənaye miqyasında həyata keçirildi.
– Məhərrəm müəllim, gəlin söhbətimizi Bakıdan xeyli uzaqda, ata ocağınız Naxçıvan bölgəsindəki fəaliyyətinizlə davam etdirək. Necə fikirləşirsiniz, oradakı fəaliyyətinizi digərlərindən fərqləndirmək olar?
– Azərbaycan Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin qərarı ilə mən yeni təşkil olunmuş Naxçıvan Elm Mərkəzində direktor təyin edildim, onun strukturunda fızika, riyaziyyat, kimya, biologiya, iqtisadiyyat, tarix və etnoqrafiya bölmələri yaradıldı. Bütün bölmələr ixtisaslı kadrlardan təşkil edilmişdi. Onların böyük bir qismi Bakı şəhərindən dəvət olundu. 80-ci illərdə Naxçıvan Elm Mərkəzi regional əhəmiyyətli problemlərin fundamental və praktiki aspektləri ilə bağlı olan məsələləri həll etməyə qadir olan yaradıcı bir kollektivə çevrildi. Ən mühüm nəticələr sırasına Darıdağ termal su mənbəyinin təbii qazından sənaye miqyasında istifadənin texnologiyasının işlənib hazırlanmasını əlavə etmək olar.
Bu işə görə mən də daxil olmaqla bir qrup müəllif 1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görüldü. Naxçıvan Elm Mərkəzi alimləri tərəfindən itməkdə olan meyvə və dekorativ bitki növlərinin introduksiyası və Naxçıvan Nəbatat bağının yaradılması sahəsində də müəyyən nailiyyətlər əldə olundu. Bu mərkəzin yaradılması elmi tədqiqatların daha geniş aspektdə aparılması üçün stimul rolunu oynadı. Bütün bunlar nəticədə Naxçıvan şəhərində 2002-ci ildə akademiyanın filialının yaradılmasına gətirib çıxardı.
– Sizin fəaliyyət göstərdiyiniz elm sahələrindən biri də biotexnologiyadır. Ümumiyyətlə, mikrobiologiya sektorunda hansı xidmətləriniz olub?
– Keçən əsrin 80-ci illərində dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrində mikrobioloji texnologiya kimya və neft-kimya sənayesinə intensiv şəkildə nüfuz etməyə başladı. Ümumi kimyəvi üsullarla alınması mümkün olmayan və ya çoxmərhələli yolla başa gələn bir sıra kimyəvi məhsulların alınmasının biotexnologiyası işlənib hazırlanmışdır. Neft kimyası və neftçıxarma sahələrində də bu istiqamətdə böyük nailiyyətlər əldə olunmuşdur.
Təəssüflə qeyd olunmalıdır ki, bu cür tədqiqatlar bizim respublikamızda, demək olar ki, aparılmamışdır. Bu səbəbdən də 1981-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin qərarı ilə mən Mikrobiologiya sektoruna direktor təyin edildim. Təşəbbüsümlə sektorun tematikası o vaxtlar respublikada mikrobioloji sintez məhsulları istehsalının tamamilə olmadığı şəraitdə regional əhəmiyyətli mikrobioloji məsələlərin həllinə yönəldildi. Neft mikrobiologiyası sahəsində rəhbərliyimlə ilk dəfə neft laylarında mikrobioloji proseslərin modelləşdirilməsi həyata keçirilib. Alınmış nəticə mədən şəraitində sınaqdan keçirilmiş və “Azneft” tərəfindən tətbiq üçün qəbul edildi.
Bununla yanaşı, Abşeronun neftlə çirklənmiş torpaqlarından ayrılmış aktiv ştamların içərisindən kultural məhlulların səthi gərilməsini təxminən 3 dəfə aşağı salan ştamlar müəyyən edilmişdir ki, bu da həmin məhlullardan ağır neft qalıqların yumaq üçün detergent kimi istifadə oluna bilər. Abşeronun neftlə çirklənmiş torpaqlarının biologiyasının tədqiqi torpaqların öz-özünü təmizləməsi prosesini intensivləşdirmək məqsədilə mikroorqanizmlərin biogeokimyəvi fəaliyyətinin tənzimlənməsinin elmi əsaslarını işləyib hazırlamağa imkan verdi. Neftlə çirklənmiş torpaqların bərpası üçün təklif olunmuş üsul keçmiş SSRİ-nin Xalq Təssərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin gümüş və bürünc medalına layiq görüldü.
Aparılan elmi işlərin səviyyəsini və region üçün praktiki əhəmiyyətini nəzərə alaraq, Nazirlər Kabineti 1994-cü ildə Mikrobiologiya bölməsinə institut statusunun verilməsi haqda sərəncam verdi. Həmin ildə alternativ müsabiqə əsasında aparılan seçkilərdə mən institutun ilk direktoru vəzifəsinə seçildim.
– Yəqin ki, fəaliyyətiniz ərzində qazandığınız bilik və təcrübələri yeni nəsillərlə bölüşməyə də imkan tapmısınız. Bəs, bu sahədə çalışacaq gələcək nəsillər üçün kəşf və nailiyyətlərinizi toplu halında elmi irsə çevirə bilmisinizmi?
– Mən 1998-2002-ci illərdə Molekulyar biologiya və Biotexnologiya İnstitutu ilə birgə yerinə yetirilən “İNKO” Kopernikus qrantının müəlliflərindənəm. 2002-2004-cü illərdə “Göy-göl” gölü ərazisində karbon və kükürdün dövriyyəsində mikrobioloji proseslərin tədqiqi üzrə Rusiya-İsveçrə-Azərbaycan birgə qrantının və digərlərinin iştirakçısı olmuşam.
Tədqiqatlarımın nəticələri 331 elmi əsərdə öz əksini tapıb. O cümlədən, 59 ixtiranın, 3 monoqrafiyanın müəllifiyəm. 1975-1980-ci illərdə zərif üzvi kimya üzrə SSRİ Elmlər Akademiyasnın Elmi Şurasının üzvü olmuşam. 1975-1980-ci illərdə Naxçıvan MR üzrə “Bilik” cəmiyyətinin sədri, Ümumittifaq “Bilik” Cəmiyyətinin təftiş komissiyasının üzvü, Respublika “Bilik” Cəmiyyətinin kimya və biologiya elmlərinin təbliği şöbəsinin sədrinin müavini, 1992-1993-cü illərdə “Neft kimyası” ixtisası üzrə namizədlik və doktorluq elmi dərəcələrinin verilməsi üzrə Yusif Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda İxtisaslaşmış Şuranın sədri vəzifələrində çalışmışam. 2004-cü ildən isə yuxarıda adı çəkilən Elmi Şuranın həmsədriyəm.
Ceyhun ABASOV
525-ci qəzet.- 2014.- 29 noyabr.- S.14.