Söz vaxtı
FİKRƏT QOCANIN POEMALARI MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR KONTEKSTİNDƏ
(Əvvəli
şənbə sayımızda)
Fikrət
Qocanın nişan verdiyi yollar insan xoşbəxtliyinə,
işığa, ocaq istisinə, yurd müqəddəsliyinə,
tikib-qurmağın sevincinə, günəşə, sevgiyə...
aparır.
Azadlığa
gedən yol,
Abadlığa
gedən yol,
Bir əbədi döyüşdü.
Onun poemaları bu əbədi döyüşdə
vuruşan, şahid olan, qələbə qazanan insanlar, ideallar
və ideyalar haqqında düşüncələrdir. Bu
düşüncələrdə təfərrüatçılığa
varmaq, çək-çevir etmək yoxdur, qəribə bir
sürət var, sanki kameranın "panoram"
baxışındakı miqyaslı görüntünün rəng
qammaları kaleydoskop effektinin təəssüratını
ötürür yaddaşa. Təfərrüatlar
unudulsa da, qoyub getdiyi iz qalır, bu izlər nəticəni
formulə edir.
Onun bu tempi həm də səyyarələr dolaşan
peykin sürətini andırır, sanki yuxarıdan baxır. Bu yüksəklik təəssüratı,
şair müşahidələrini körpü kimi
qavramağa məcbur edir, məsələn, belə:
Xınalığın
özü də
Elə göy üzündədi.
Onun
şeirinin təəssüratı da belədir,
yeri-göyü bir ahəngə gətirə bilir, hər
şeyə, adiliklərə yüksəklikdən baxmağa
meylləndirir oxucunu, ovqatını yüksəklik təəssüratının
həyəcanı bürüyür:
Bardaş
qurub oturmuşam kainatda,
Oturmuşam
Milyard
işıq ili aşağıda -
Allahın ayağı altda.
Dodaqlar bu
yüksəkliyin təlqin etdiyi həqiqəti
pıçıldayır:
Əsl
ibadət yaradana oxşamaqdı
Yaradıb yaşamaqdır.
lll
Yaradıcılığının
erkən dövrü ilə t anış olanlar bilir ki, Fikrət
Qocanın şair düşüncəsi məhəlli
olmayıb; istər, mövzu, istər məzmun
baxımından, bəşəri duyğuların tərənnümçüsü
olub, yaradıcı kredosunun vektoru daxili "mən"ə
yox, rəngindən, dinindən, dilindən, irqindən
asılı olmayaraq, insana tuşlanıb. Əlbəttə,
bu kosmopolitizm deyildi, milli-mənəvi idealdan uzaqlıq deyildi,
sadəcə, "anlayışların ontolojiləşdirilməsi"
əvəzinə leksik şərtilik, reflektor qavrama əvəzinə
məcazi və rəmzi "işarələr sistemi"
çıxış yolu kimi dövriyyəyə gələndə,
ondan istifadə bacarığı sənətin və sənətkarın
dəyər göstəricisi olub. Azərbaycan
şeirinin də yolu belə olub.
lll
Əxlaqi-mənəvi prinsiplər təkcə
yazıçının dünyagörüşündən
asılı deyil; ictimai-siyasi təsisatlar mədəni
mühitin məzmun və mahiyyətindən başqa, ritorik
sistemi də yönləndirir. Kimi sıraya
qoşulur, kimi yaradıcı fərdin, sənətin dil,
üslubunun dəyişkənliyini qəbul edə bilmir.
Sosializm realizmi ilk səhifələrini yazanda da
belə olmuşdu. Cavid "qoşula bilməmişdi",
göz önündə olan parlaq Səməd Vurğunu
görməməzliyin incikliyi
Lakin duyan
olmamış ki,
Mənim
öz aləmim var,
Bu səbəbdən
ürəyimdə
Dünya
boyda qəmim var -
qınağına dönmüşdü, Rəsul Rza,
"Qızılgül olmayaydı" təəssüfüylə
köks ötürüb yola davam etmişdi. Bəxtiyar Vahabzadə
rejimin "ərköyün cığalı" idi, Xəlil
Rza da eləcə... Fikrət Qoca isə, bu sırada,
üzünü sərhədlərin O üzundə qalan
dünyaya tutmuşdu, Çe Gevara ("Ünvansız məktub"
poeması), Amilkar Kabral, Xose Risal (eyniadlı poemalar), Nazim Hikmətin
xatirəsinə "İstanbulda bir ceviz ağacı var"
poeması, 37 - adlı taunun insan talelərindəki izlərinin
şəkli olan "Oddan keçənlər poeması,
kosmosun fəthinə həsr olunmuş "Qaranquş
yolu" poeması... o zamankı F.Qocanın
yaradıcılıq mətbəxinin məhsullarıydı.. Amma... əsrin sonuna doğru Fikrət Qocanın
mövzuları da "milliləşdi".
Bir millət
sözü var,
Bir də
millət sözünün
içində illət sözü var.
Yaxşıları
çox olanda
Millət olur.
Millət
aparır dövləti qabağa
Vətəndaşların
düpbədüz qəddi olur,
Qonaqlarının qonaq həddi olur.
Belə
millətin hər vətəndaşı
Vətən
daşı deyil, vətən sərhəddi olur...
Ötən əsrin 90-cı illərində
milli-azadlıq mübarizəsi millətin kimlik hissini
qaytarmaqla yanaşı, sözlərin mənasına da yeni
çalar gətirdi.
Keçmişdə
çox bərkə düşəndə
Qaçaq
olardı kişilər,
Qaçaq
mərd olardı, qoçaq olardı,
Səsi düşmən kürəyinə
bıçaq olardı.
Əsrin əvvəlində beləydi. Əsrin əvvəlində
Evindən
qaçan
Meşəsinə, dağına, dərəsinə
çəkilərdi.
Bulaq kimi
torpağına hopardı,
Ağac kimi qayalara əkilərdi.
Düşmən
hara ayağın bassa ölərdi...
Həmin
qoçaq qaçaqların nəvələri əsrin sonunda ...
Bakıda
yeddinci mərtəbədə qaçaqdı...
BMT-nin
verdiyi vədi
Saqqız
kimi çeynəyir,
Humanitar
yardım gələn
Saqqızı
bazarda satır...
Bu,
artıq dəyərlərin deqradasiyasının şəkli
idi və bu şəklə baxmaq onu yazıya almaq qədər
ağrılıdı... Satmağa öyrəşmiş
düşüncənin hər şeyə əmtəə
kimi baxmağı təəccüblü olmayanda...
"Qaçaq kişilərin" bazara öyrəşmiş
heysiyyətini söz yox, həyat lövhəsi tərpədə
bəlkə... Bu da həyat lövhəsi:
Radioda xəlvətcə
Bakını tutmuşdu
Erməni əlində əsir olan qız.
"Biz
qırx milyon xalqıq" - deyib
Kimsə radioda bağırırdı.
Qızın
düşmən əli dəyən
Hər yeri birdən göynədi - ağrıdı.
Başını
başına döyüb
Hönkürüb ağladı.
Sözü
düşmən eşitməsin deyə
Radionu bağladı.
Fikrət
Qoca "Dərd əlindən dağa çıxanlara verilən
bəxtəvərliyin" göynəyini də
yaşayır; bu misralardakı ağrısını
duymayanları da, oturduğu kürsünü döyənləri
də köks ötürməylə dinləyir:
Hər kəsin
şərəfi, şöhrəti
Özünün ağlı qədərdir.
Azadlığı
dəyər kimi qəbul edən insanlıq onun uğrunda axan
və axıdılan qanları həmişə müqəddəs
bilib, elə ona görə də azadlıq qələbəsini
başqa bir müqəddəsliyə bərabər tutub:
Analar,
sizindi bu şöhrət, zəfər,
Bu
aydın üfüqlər, işıqlı səhər...
Zəfər
sizin üçün gəlib, analar!
Analar vətəndə
dəfn olub deyə,
Oğullar
vətənçün ölüb, analar!
Fikrət
Qoca millətin ən böyük sərvəti olan
azadlığın eyforiyasından daha çox onun məsuliyyətini
düşünüb, onun uğrunda canından keçənlərin
həyat hekayətini tarixin yaddaşına yazmağın
vacibliyini düşünüb, azadlığın yoluna
çəkilən sədlərin - demokratiya dəyərlərindəki
"əngəllərin" ədalətsizliyindən əziyyət
çəkən Azərbaycanın, türkün
"yazısını yazıb":
Azadlığı
qazananda
Elə
bildik qışdan çıxdıq,
nura
düşdük.
Sən
demə, yağışdan çıxdıq
yağmura düşdük.
Azadlığı
aldıq,
yaman
günə qaldıq.
Hər
yandan uzanır əllər,
Görünən, görünməz əllər.
Bu gələnlər
düzlük axtarmır,
Düzlük
üstündə toz axtarır,
Sərf
eləyən söz axtarır,
siyasi məhbus
axtarır.
Qaçqınların,
uçan damların,
Xəstə
adamların
çılpaq balalarını görmür.
Qanunda səhv
getmiş bir
Hərf
axtarır,
Ya da
qulağına söz pıçıldayan
Bir siyasi hərif axtarır.
Yaxşı şeydi Avropa dəyərləri.
Əgər olmasaydı belə "əgərləri".
Amma bir
azadlıq da var, bu azadlıq demokratiya qanadlarında,
süngü ucunda gəlmir, amma dəyəri, qiyməti
heç də ondan az deyil.
Bəzən
bu dünyanın azadlığından
Çətindir insanın öz azadlığı.
lll
Fikrət Qocanın yazı manerası - buradakı qəfil
dönmələr, fikrin, mənzərənin axarını
gözlənilməz məcraya döndərmək, ağlagəlməz
qarşılaşdırmalarla təzadlarla mahiyyəti daha
çevik vermək bacarığı onu fərqləndirir.
Çingizin
uzun saçları
Səliqəli
qırxılmışlara
Müxalif idi.
Çingizin
göz yaşları
Gözləri
donmuşlara
müxalif idi.
Heyrətlə
dolu iri gözləri
Soyuq
baxışlara,
Sinəsində
hönkürən ürəyi
Ürəyi
daşlara
Müxalif idi.
("Şəhidlər
xiyabanı" poemasından)
Tanımamaq mümkün deyil; Çingiz Mustafayevdi bu
"müxalif". Şəhid jurnalistin həyat-döyüş yolundan bəhs
edən bu poema sanki qəhrəmanlıq - şəhidlik
anlayışlarının vətəndaşlıq
hüququnun bəraətinə görə yazılıb və
yekunda buna xidmət edir ki,
Çingiz
kimi
Vətəni
sevməkdir
Qəhrəmanlıq!..
"Şəhidlər xiyabanı" poeması
yaxın tariximizin elə bir mərhələsinin bədii
salnaməsidir ki, dünyaya göstərən kameranın -
lentin yaddaşına köçürdükləri
azadlığın tarixini yazan, çəkən və
göstərən oğulların tarix dərsidir. O dərsin müəllimi
şəhidlərimiz, şagirdləri millətdir - "Oddan
keçənlər"dir.
Bu dərslər
deyir ki,
Azad
ölkən var,
dilin
var,
Bayrağın
var,
Prezidentin var.
Nə
müxalifət, nə iqtidar,
tutun əl-ələ,
qol-qola.
Bir ölkə eyni anda gedə bilməz iki yola.
Yol birdi,
ya zəfərdi,
ya qəbirdi.
Dərdimiz
çoxdur,
yalan
deyil,
Yaraların hamısı birdən sağalan deyil.
Gərək sağaldaq bir-bir.
Buna da zəhmət,
dözüm,
Səbir,
səbir gərəkdir...
Fikrət
Qocanın gözəllik idealı Yaradanın nizamına heyrət
və heyranlıq hissindən əlavə, bu gözəlliyi
duyub qiymətləndirən insanın
şükranlığında ifadə olunub:
Allah
kainatdan çox uzaqdı,
Hər kəsə
yaxından-yaxın...
Aləmlərin
ən uzaq nöqtəsindən
Dayanıb
sənə baxır Allah...
Bir zərrə
Allah nuru var
hər
kəsdə.
Yaşayan da, yaradan da odur.
Fikrət Qocanın gözəllik anlayışı
"gözəl - görəndir" düşüncəsinə
inandırır insanı.
Gözəllik - onu görən, duyan və qiymətləndirən
olanda gözəllikdir. Təbiətin gözəlliyini duymaq, ruhən
bu gözəlliyə qovuşmaq, onunla ahəng təşkil
edə bilmək istedaddır.
Çiçəklərin
üstünə
Səsin kölgəsi düşür.
Rəngə şuxluq. Səsə təravət,
Sözə rahatlıq qatan bu istedad -özünü təbiətin,
onun gözəlliklərinin bir hissəsi kimi görmək- hər
kəsin öz mahiyyətini ifadə edə bilmək qabiliyyətidir.
Fikrət
Qocanın insana verdiyi dəyər, şeirə gətirdiyi
insanın boynuna qoyduğu məsuliyyət qədərdir:
Sən
insansan,
Ayaqlarına sığınıb yer kürəsi.
İnsansan,
yaşayırsan,
Həyata
cavabdehsən;
Dünyanın
taleyini
Çiynində
daşıyırsan!
Kitaba daxil olan poemaların hamısını təhlil
etmək, hər biri haqqında uzun-uzadı danışmaq bu
yazının məqsədi deyil. Amma onların hamısını birləşdirən
bir məqamı qeyd etmək istərdik:
Yaradıcılığının mahiyyəti etibarı ilə
yenilikçi olan şairin poemalarının mündəricəsini
tarixlə tərbiyə etmək ifadəsi daha dəqiq və
dolğun səciyyələndirir.
... Fikrət
Qocanın Seçilmiş Əsərləri həm də bir
şair obrazını, deməli, Fikrət Qoca adlı
düşüncə sistemini ifadə edir:
Rütbə
üçün əyilib
ətək öpən görmüşəm
Onu ki mən
görmüşəm,
Rütbə gərəyim deyil.
Çörək
üçün qeyrəti
Verən olur əlindən.
Elə
gen-bol çörəkli
Olmaq istəmirəm
mən...
Sən
bir büllur suya bax,
Qara,
canlı torpağa,
Mavi, təmiz göyə bax.
Min-min
aydın gözlərə,
Nur ələnən
üzlərə,
Vüqarlı ellərə bax.
İnsan
kimi yaşasaq
Yaşamalı
dünyadı,
Gözəl
dünyadı, vallah!
İdrakın və ibrətin yekunu olan bu
düşüncənin vaxta məğlub olmaq
nigaranlığı olmasın gərək; mənəvi məsuliyyətin
vüsət məqamıdır bu - sözün söz
vaxtıdır.
Südabə
Ağabalayeva
525-ci qəzet.- 2016.- 21 iyun.- S.6.