Əlimərdan bəy Topçubaşovun Fətəli xan Xoyskiyə məktubları

 

Azərbaycan Cümhuriyyəti - 100

 

 

5 sentyabr 1918-ci il

Tiflis

 

Çox hörmətli Fətəli Xan

 

Bu gün Sizdən aldığım məktuba, xüsusən də qeyri-normal münasibətləri açıqlayan məlumatınıza görə çox sağ olun.

 

Təəssüf ki, məktubun türkcə mətninin surətini əlavə etməmisiniz. Əlbəttə, mən ondan özünü getdikcə daha kəskin şəkildə büruzə verən əsas məsələ (Azərbaycan Cümhuriyyətinin Osmanlı imperiyası tərəfindən rəsmən tanınması nəzərdə tutulur - V.Q.) ilə bağlı danışıqlarda istifadə edəcəyəm. Bəhs etdiyim bu məsələnin aydınlaşdırılması səfərimizin əsas məqsədini təşkil edir. Hər şeyin yaxşı nəticələnəcəyinə ümid bağlayaq. Lakin bilmək lazımdır ki, tək xatırlatdığım deyil, bir sıra digər işlərin də bizdən ötrü indi böyük əhəmiyyəti var. Təəssüf ki, bu barədə ətraflı yazmağa imkan yoxdur. Sadəcə yadınıza salmaq istəyirəm ki, hökumətin ən yaxın iclaslarında onları müzakirə mövzusuna çevirə biləsiniz. Gürcüstanla münasibətlər elə pozulub ki, düzəldilməsi üçün tədbir görülməsi zəruridir. Hər şeydən şübhələnmək, inamsızlıq, əvvəlcədən hansısa nəticələrə gəlmək - Gürcüstana Türkiyədən və aydındır ki, həm də bizdən keçən bədbəxtliklərdir, - ən yaxın qonşumuz da bütün təsadüflərdə bu prinsiplərə əsaslanıb hərəkət edir. Qəti əmindirlər ki, onları tevtonların ağuşuna atan başqası deyil, bizik.

 

1. Gürcülərin yanlış münasibətini aradan qaldırmaq üçün burada hələ çox qalmaq lazımdır. Bəlkə də yoldaşlardan birini müşavir kimi Tiflisə təyin etmək zəruridir. Bizdə gürcü nümayəndəsinin tam zamanında təyin olunması üçün də (baxmayaraq ki, gürcülər Bakıda gözləyirlər!) çalışmalıyıq.

 

2. Dərhal İrəvana nümayəndə göndərmək və Ermənistanın da eyni addımı atmasına nail olmaq lazımdır. Özünüz baxın, Türkiyə artıq İrəvana və Tiflisə nümayəndələrinin adlarını açıqlayıb. Dünən bura gəliblər.

 

3. Eyni işi Dağlı xalqlarının ittifaqı, Krım hökuməti və Ukrayna ilə də görməyə lüzum var.

 

4. Fikrimcə, dağlılara xüsusən diqqətli münasibət lazımdır. Vəziyyətləri hər baxımdan ümidsizdir. T.Çermoyevlə Kotsev də buradadırlar. Mənimlə söhbət etdilər. Həmişəki kimi yardım üçün (heç olmazsa, maddi!) yalvarırdılar. Amma onlara əvvəl də kömək etməmişik. Düşünürəm ki, indiki şəraitdə qardaşlıq əlimizi uzatmalı və 5-10 milyon bon uzunmüddətli borc verməliyik. Təklif etdim ki, Gəncəyə gəlib Sizinlə görüşsünlər. Xahişlərinə ən ciddi şəkildə tərəfdar olduğumu bilmənizi istəyirəm. İndi qarşımıza Abxaziya ilə bağlı təzə məsələ də çıxıb. İşin mahiyyəti bundadır ki, bizim kömək göstərmədiyimiz təqdirdə abxazlar özlərini yenə Cənub-Şərq ittifaqının ağuşuna atacaqlar. Artıq bu istiqamətdə iş gedir, onlara şirnikləndirici təkliflər edilir.

 

Dediyim məsələlərin çox böyük əhəmiyyəti var; onları həll etmədən özümüzü az-çox güclü saya bilmərik. Bundan başqa, mən İstanbul və Berlində digər xalqların təmsilçiləri ilə həmrəy çıxışlarımızın zəruriliyinə də ciddi önəm verirəm. Təəssüf ki, Ermənistan nümayəndəsi ilə danışa bilmədim. Hələ gəlib çıxmayıb. Əvəzində başqaları ilə görüşməyə razılıq aldım. N.Jordaniya burada mənim iştirakımla xüsusi müşavirə keçirdi. Bununla əlaqədar İstanbul və Berlindəki gürcü nümayəndəsi ilə bağlı təlimatlar göndərin.

 

Dünən gürcü və erməni hökumətləri yanında Türkiyə nümayəndələri Əbdül Kərim Paşa ilə Məmməd Əli Paşa gəldilər. Birincinin yanında oldum. Bir saatlıq söhbət zamanı mühüm məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi etdik. Çox yüksək təsir bağışladı. Döyüş generalı olsa da, ziyalı adamdır, hadisələrə yanaşmasında aydın siyasi baxış var. Bizə münasibəti son dərəcə yaxşıdır, həm də Gürcüstanla Türkiyə arasında normal əlaqələr qurulmasına çox can atır. Cəfərovla ətraflı danışaram. Çünki onunla daimi əlaqə saxlamalıdır. Təəssüf ki, Məmməd Əli Paşa ilə görüşə bilmədim. Dünən gecə ilə İrəvana çıxmışdı. Çoxları onun maarifçi görüşləri, Qafqazla yaxın tanışlığı (rus dilini bilir) haqda danışırlar. Bu isə qarşımızda İrəvana göndərəcəyimiz nümayəndənin ən yüksək tələblərə cavab verməsi vəzifəsini qoyur. Çünki Ermənistanla çək-çevirlərimiz hələ çox sürəcək. Kimi göndərmək olar? Ciddi məsələdir. Nümayəndəmiz tək Ermənistana yaxşı bələd olmalı deyil, həm də mübariz xarakteri ilə seçilməlidir. Qorxuram razılaşmasınlar, amma mən doktor M.R.Vəkilovu təklif edərdim. Hərçənd onun burada - arbitraj komissiyasında iştirakı da arzu olunandır. Amma İrəvana nümayəndə göndərilməsi məsələsi də təcilidir. Doktor indi burada yoxdur, amma Gəncəyə gələcək. Sonra özünüz danışarsınız.

 

Bolşevik qasırğasının təsiri altında hədəf olduğum apatiya artıq çəkilir və bütünlüklə işə nüfuz etməyə başlayıram. Həm də təəssüflənirəm ki, bu qədər çox iş olduğu halda, belə uzaqlara gedirəm. Amma onu da düşünürəm ki, getməyim son dərəcə zəruridir. Bu axşam Batuma yola düşürəm. İndiyə qədər burada işsiz-gücsüz oturmuşdum. Gecikməyimin əsas səbəbi Batumdan çıxacaq gəmi ilə bağlı xəbər gözləməyimdir. Gəldiyim gün teleqram göndərmişdim. Yalnız dünən cavab aldım ki, gəmi yoxdur. Eyni şeyi Əbdül Kərim Paşa da təsdiq etdi. Dedi ki, Batumda 6-15 gün gözləməli olacağam. Kədərli perspektivdir, lakin nə etmək olar? Bu günlər hər işi yaşadığımız dövrün şərtlərinə uyğun görməliyik.

 

Sadəcə onu demək kifayətdir ki, indi Tiflisdən Batuma 3-4 günə gedib çıxmaq olur. Əgər imkan yaransa, Batumdan məlumat göndərməyə çalışacağam. Lakin öncədən xəbərdarlıq edirəm: yol çətinlikləri ilə yanaşı, teleqraf da sıradan çıxarılıb. Bir sözlə, hələlik ibtidai icma dövründə yaşayırıq. Bahalıq barədə isə danışmağa dəyməz. Qiymətlər od tutub yanır, mənə ayrılan maliyyə vəsaiti artıq tükənmək üzrədir. Hər şey haqqında yazmıram. Xudadat bəy danışacaq.

 

Hələlik səmimi qəlbdən uğurlar və işlərimizin rast gətirməsini arzulayıram.

 

Hamıya salam deyin. Salamat qalın.

 

Ə.M.Topçubaşov

15 sentyabr 1918-ci il

Batum

 

Çox hörmətli Fətəli Xan!

 

Mövcud əlaqə və məlumat vasitələri yalnız son dərəcə yarıtmazlığı ilə seçilmir, bəzi hallarda onlar Batum kimi yerdə ümumiyyətlə yoxdur. Ona görə özünü dünyadan tam təcrid olunmuş sayırsan. Hər şey təsadüflərin iradəsinə, hökmünə tabe tutulub. Bu məktubu da Sizə tam təsadüf nəticəsində, gözlənilmədən yazıram. Düzdür, onsuz da yazmaq istəyirdim, amma bir neçə gün sonra - Bakı cəbhəsi əsgərləri üçün siqaret və tütün almağa gəlmiş iki nəfər bakılının geri qayıtdıqları vaxt. Lakin dünən heç gözlənilmədən gəmi gəldi. Öyrəndim ki, həmin gəmi ilə bizim tələbələr qayıdıblar. Səhər saat 9-da mənə baş çəkməlidirlər (indi sübh saat 6-dır). Daha sonra yenə təsadüfən Gülnar gəmisinin limana yan alması. Düzdür, onu gözləyirdilər, amma gəliş vaxtı hətta təxmini də bəlli deyildi. Bu, hələ Tiflisdə bizə deyilən həmin o gəmidir. Bura çatdığımız gündən, yəni sentyabrın 7-dən yolunu gözləyirdik. Heç cür gəlib çıxmırdı. Vəziyyəti belə görüb ilk gəmi ilə getməyə qərar verdim. Amma işin tərsliyindən ümumən İstanbula gəmi tapılmadı. Dünən isə heç gözləmədiyimiz halda ikisi birdən gəldi. Lakin hansı və nə zaman İstanbula yola düşəcək - bunu kimsə bilmir və Əsəd Paşadan tutmuş heç kəsə müraciət fayda vermir. Bütün bunları ona görə yazıram ki, İstanbulla əlaqənin nə qədər çətin olduğu barədə Sizdə də müəyyən təsəvvür yaransın.

 

Dörd dəfə teleqraf göndərib cavab istəmişəm, xeyri olmayıb. Bizim işimiz bir yana qalsın, Əsəd Paşa özü də bir həftədən çoxdur ki, olduqca vacib teleqramına cavab gözləyir. Tiflislə əlaqə demək olar ki, yoxdur, ya da çox zəifdir. Sentyabrın 10-dan teleqraf işləmir, Cəfərovla heç cür danışa bilməmişəm. Əlaqə baxımından gərək qarşına uğurlu təsadüf çıxsın, əks təqdirdə mütəşəkkil kuryer xidməti olmalıdır. Lakin Gürcüstan dəmir yolundakı tam dərəbəyliyə görə bu işlər çox böyük çətinliklərlə bağlıdır. Tək onu demək kifayətdir ki, bizim polkovnik Süleyman ağa Əfəndiyev heç yerdə dayanmadan Gəncədən Batuma yalnız yeddinci gün gəlib çıxa bilib. Mən Tiflisdən bura gəlmək üçün yola 49 saat vaxt itirdim. Amma istənilən halda kuryer xidmətinə ehtiyacımız olacaq. Məsələ ilə bağlı hər şeyi ətraflı götür-qoy edəndən sonra Sizə İstanbuldan xəbər verəcəyəm. Hələlik isə təsadüfən Batuma gələn olsa, bütün yazışmaları doktor Mahmud bəy Əfəndiyevin adına (Vladiqafqaz küçəsi, 4) göndərmək mümkündür. O, indi baş karantin həkimi kimi çalışır. Həm də bizim qaçqın təşkilatının nümayəndəsi olub. 12 ildən artıqdır ki, Batumda yaşayır. Böyük hörmət qazanıb. Hazırda Batumda konsul səlahiyyətlərinə malik təmsilçimizin olması çox vacibdir.

 

Artıq burada birbaşa iştirakımızı tələb edən məsələlər (xüsusən ticarət xarakterli) var. Həmin işləri müvəqqəti də olsa, adıçəkilən doktor Əfəndiyevə tapşırmaq mümkündür. Hesab edirəm, həvəslə razılıq verər. Ümumi işə fayda gətirməyə hazırdır. Karantin həkimi kimi fəaliyyəti buna mane olmur. Hələlik ən uyğun namizəd odur, sonra başqasını taparıq.

 

Lakin almanların sovet respublikası hökuməti ilə yeni müqaviləsinin fonunda hər şey öz əhəmiyyətini itirir. Bu əlavə razılığın necə və nə zaman əldə edilməsindən türklərin xəbəri yoxdur. Teleqraf məlumatı da ildırım çaxması kimi gözlənilməz idi. Sovet hakimiyyəti Bakı rayonunda neft istehsalının artımını bir şərtlə sürətləndirməyə çalışacaq ki, məhsulun dörddə bir hissəsi almanlara verilsin. Mən dərhal Əsəd Paşanı ziyarət etdim. Belə uydurmaların mətbuata yol tapmasına qəti etirazımı bildirdim. O da yayılan xəbərin teleqraf agentliklərinin fantaziyası olduğunu düşünür. Lakin dünənki İstanbul qəzetləri almanların bizə və Türkiyəyə yeni tələ qurduqlarından xəbər verir. Tələt Paşanın Vyana və Berlin səfəri də bunun sübutudur. Qəzetlər səs-küy qaldırır, söyürlər. Hamı ehtizaza gəlib. Amma bizim işimiz necə olacaq? Mənim planım belədir: Siz dərhal fon Kresse vasitəsi ilə alman hökumətinə etiraz bildirirsiniz. Həm də əlavə edin ki, mən Berlin və Vyanada bu etirazı şəxsən də çatdıracağam. İstanbulda isə Tələt paşa ilə danışacaq məsələnin aydınlaşma dərəcəsinə uyğun hərəkət edəcəyəm. Əgər lazım gəlsə, dərhal Berlin və Vyanaya yola düşəcəyəm.

 

Əlbəttə, çox təəssüf ki, mandatımda Almaniya və Avstriya-Macarıstan dövlətlərinə səfər edəcəyim xüsusi göstərilməyib. Bu qüsuru eyni tarix nömrə ilə yeni mandat göndərilməklə aradan qaldırmaq olar. Mandatda Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Bolqarıstan, Rumıniya hökumətlərinin adları göstərilməlidir. Onu xüsusi kuryer vasitəsi ilə çatdırın. Mən çox güman ki, gəmilərdən birinin yola düşməsini gözlədiyimdən hələ burada qalacağam. Əgər getmiş olsam, qoy, kuryer dediyim Mahmud bəy Əfəndiyevə versin. O, İstanbula, mənə yollayar. Başqa bir sual: çox təəssüf edirəm ki, məktubumu Sizə çatdıracaq tələbələrin apardıqları kağızların məzmunu ilə tanış olmaq imkanına malik deyiləm. Şübhəsiz, orada mənim missiyamla bağlı məsələlər də var. O zaman zəhmət olmazsa kağızların məzmunu barədə mənə göndəriləcək kuryerlə məlumat çatdırın ki, yolboyu (5 gün) onlar üzərində düşünməyə vaxtım çatsın. Batuma gəlməyim barədə sentyabrın 8-də Məmməd Əminə teleqram göndərdim. Yenə də lənətə gəlmiş rabitə və əlaqə məsələsi ortaya çıxır. Məndən ötrü başqa bir lənətə gəlmiş məsələ də var: ona toxunmadan keçə bilmərəm. Bu da maliyyə ilə bağlıdır. Yaxşı bilirsiniz ki, mən heç vaxt ictimai işləri ictimai pullar hesabına görməmişəm, həmişə öz vəsaitimi xərcləmişəm. Lakin indi şəxsi vəsaitim yoxdur. Bolşeviklər əlimdə nə varsa hamısını alıblar. Xərclər isə son dərəcə böyükdür və qarşıda onların daha da artacağı gözlənilir.

 

Xudadat bəy Məlik-Aslanov özü gördü ki, bir dəst bayır-bacaq kostyumu üçün 2050 rubl, bir yumşaq köynək üçün 140 rubl ödədim. Qalan şeylərin qiyməti də bu nisbətdədir. Mən sadə yaşamağa öyrənmişəm. Lakin fövqəladə və səlahiyyətli nazir adı adamı bəzi şeylərə məcbur edir. Bundan əlavə, üstəlik katibim də var (M.b. Vəkilov). Bəs Vyanada və Berlində necə keçinəcəyəm? Axı yalnız hökumət dəftər-kitabına baxanda guya təmin olunmağımız təsəvvürü yaranır. Ümumi işimiz xatirinə bu məsələyə ciddi diqqət yetirilməsi və tezliklə həllini tapması vacibdir. Bundan başqa, xahiş edirəm, öhdəmdə böyük ailə olduğunu da unutmayasınız. Ailə üzvlərim indi Yelenendorfdadırlar Təbii ki, onların da yaşayış üçün müəyyən vəsaitə ehtiyacları var. Mən 23 avqust sərəncamını yaxşı xatırlayıram, inanıram ki, ailəm lazımi qaydada təmin olunacaq. Yeri gəlmişkən, bura kuryer göndərəsi olsanız, lütfən ailəm barədə də xəbər verin. Çünki mənimlə birbaşa əlaqə saxlamaq imkanından məhrumdurlar. Əlavə etdiyim məktubları şəxsən göndərmək Sizin üçün çətindirsə, qubernator İbrahim ağa Vəkilov vasitəsi ilə çatdırmağınızı xahiş edirəm.

 

Sizə və hökumətin bütün tərkibinə salam göndərir, hamını qarşıdan gələn Qurban bayramı münasibəti ilə təbrik edirəm. Dünən İstanbuldan gətirilən qəzetlərin hamısını göndərirəm.

 

Sizin Ə.M.Topçubaşov

 

Batumi (tarixsiz, təxminən sentyabrın 20-dən sonra)

 

Çox hörməti Fətəli Xan!

 

Bu gün axşam saat 5-də nəhayət məni İstanbula aparacaq türk gəmisi yola düşür. Deyilənlərə inansam, 5-6 gündən sonra orada olacağam. Gəncəni tərk etdiyim vaxtdan artıq bir ay keçdiyinə görə aşağıdakı məlumatları diqqətinizə çatdırmağı məqsədəuyğun sayıram. Gəncədən avqustun 23-də çıxdım, avqustun 24-də gündüz saat 3-də Tiflisə çatdım və dərhal Batuma teleqram göndərib ilk yola düşən hər hansı gəmi (hətta yük-sərnişin) haqda məlumat göndərməyi xahiş etdim. Müxtəlif şəxslər vasitəsi ilə (bir nəfər türk zabiti, Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Cəfərov və b.) dəfələrlə məlumat almağa cəhd etsəm də, hər dəfə gəminin hələ gəlmədiyini deyirdilər. Nəhayət, sentyabrın 3-də Əbdül Kərim Paşa (Gürcüstan hökuməti yanında nümayəndə) mənə teleqram gətirdi. Teleqramda deyilirdi ki, hələ gəmi yoxdur, amma gəlişi barədə mənə dərhal xəbər verəcəklər. Bundan sonra da işsiz-gücsüz burada qalmağımın heç bir əhəmiyyəti olmadığını anlayıb Batumdan alınacaq xəbəri gözləmədən sentyabrın 5-də gecə ilə Tiflisdən çıxdım və sentyabrın 7-də gecə mənzil başına çatdım. Həmin gündən indiyə qədər İstanbula bir gəmi də getməyib. Yalnız sentyabrın 14-də biri-birinin ardınca Şam və Gülnar gəmiləri limana yan aldılar. Onlardan sonuncusu sərnişin gəmisidir, bu axşam yola düşür. Sentyabr ərzində İstanbula gedən ilk gəmidir və mən də onunla səfərə çıxıram.

 

Bakı zəfəri münasibəti ilə təbriklərimi çatdırıram. Bu barədə mənə Əsəd Paşa sentyabrın 16-da, yavəri vasitəsi ilə xəbər göndərmişdi. Düzünü desəm, mühüm hadisə ilə bağlı ətraflı məlumat alacağıma özümü haqlı sayırdım. Təkcə mən yox, çoxları bunu gözləyirdi. Ona görə də həmin gün azərbaycanlılardan və türklərdən yanıma çox adam gəlirdi. Narazılığımı şəxsiyyətimin əhəmiyyətini şişirtmək üçün deyil, təyin edildiyim geniş səlahiyyətlərə malik nazir mövqeyinə lazımi diqqət yetirilməsi üçün bildirirəm. Yeri gəlmişkən, həmin mövqe haqda. Bu hansı vəzifədir? Nazir? Bəziləri xarici işlər naziri deyə şişirdirlər, bəziləri daxili işlər, hətta maliyyə naziri adlandırırlar, bəziləri isə sadəcə səfir deyirlər. Vəzifələrin belə fərqli şəkildə təsnif edilməsində portfelsiz nazir postunun qeyri-müəyyənliyi də bəlli rol oynayır. Qorxuram ki, rəsmi yazışmalarda da şəxsimlə bağlı belə fərqliliklər meydana çıxsın. Bu isə təkcə ayıb sayılmaqdan deyil, həm də üzərimə götürdüyüm işin icrasına ziyan dəyəcəyi əndişəsindən irəli gəlir. Qarışıqlıqdan yaxa qurtarmaq üçün mənə verilən mandatdakı mətni əsas götürməyi xahiş edərdim. Orada deyilir: Türkiyə, Mərkəzi Avropa, Gürcüstan, Ermənistan hökumətləri yanında fövqəladə və səlahiyyətli nazir. Sonra, əgər Mərkəzi Avropa dövlətlərini dəqiq, adbaad göstərmək, yaxud sadalamaq - məsələn, Avstriya-Macarıstan, Almaniya, Bolqarıstan və s. yazmaq zərurəti yaransa, o zaman əvvəldə də Sizə bildirdiyim kimi kuryer vasitəsi ilə göndəriləcək əlavə mandatı gözləyirəm. Artıq qeyd etdiyim mülahizələrə görə belə bir mandatı zəruri sayır və onu Sizdən İstanbulda alacağıma böyük ümid bəsləyirəm.

 

Sizə geniş məktub göndərdiyim tələbə - kuryer deyirdi ki, İstanbuldan, Rəsulzadədən Məmməd Həsən Hacınskiyə bəzi məlumatlar, habelə buradakı missiyalarımızın fəaliyyəti haqda hesabat aparır. Məktubumda kuryer vasitəsi ilə ən azı onların məzmunu ilə bağlı məlumatlandırılmağımı xahiş etmişdim. Doğrudur, maraqlandığım məsələləri İstanbulda özüm də öyrənə bilərəm. Lakin yol boyu hər şey üzərində daha ətraflı düşünmək imkanı olardı. Əslinə baxanda indiki əlaqə və məlumat üsullarına yaxşı bələdəm. İstədiyim sənədləri ala bilməməyimi də bununla izah edirəm. Həmin sənəd və məlumatlar ilk növbədə mənə qəbul edəcəyim qərarları, atacağım addımları hökumətin, xüsusən də xarici işlər nazirliyinin mövqeyi ilə uyğunlaşdırmaq üçün lazımdır. Ona görə də yalnız Türkiyə, Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Bolqarıstan deyil, Gürcüstan, Ermənistan və Şimali Qafqazla bağlı bütün sərəncam və tədbirlər barəsində dərhal məlumat almağım zəruridir. Hesab edirəm ki, xaricdəki bütün missiyalarımızla əlaqə ya mənim vasitəmlə aparılmalı, ya da ən azı bu barədə məlumatım olmalıdır. Allah bizi hərəkətlərimizdəki hansısa razılaşdırılmamış addımlardan qorusun. Azərbaycan Respublikası ilə bağlı bütün məsələlərdə geniş səlahiyyətlərimin mövcudluğu şəraitində isə belə hallar tamamilə mümkündür. Hökumətin və hökumət təmsilçilərinin nüfuzunu qorumaqdan, can atdığımız nəticələrə nail olmaqdan ötrü tam həmrəylik nümayiş etdirmək və mütləq qarşılıqlı əlaqə saxlamaq olduqca vacibdir. Mən gedəndə Məmməd Həsən Gəncədə deyildi. Çox xahiş edərdim ki, onu həm mandatımın məzmunu, həm də rəsmi yazışma kimi saxlanması vacib olan indiki məktubla tanış edəsiniz.

 

Batuma konsul təyinatı ilə bağlı çoxdan vaxtı çatmış məsələyə bir də qayıtmağı lazım bilirəm. Əgər münasib namizədiniz yoxdursa, konsul səlahiyyətlərinin müvəqqəti olaraq doktor Mahmud bəy Əfəndiyevə (Vladiqafqaz küçəsi, 4) tapşırılmasını xahiş edərdim. Hələlik onun vasitəsi ilə bütün yazışmaları almaq, İstanbula və geri göndərmək mümkündür. Baxın, indi konsulla birbaşa bağlılığı olan məsələ var. Bu hazırda türk hökumətinin əlində olan keçmiş Çakvin malikanəsindən çay alınması ilə bağlıdır. Axı bizdə çay demək olar ki, yoxdur, burada isə bir funtunu 30-40 rubla almaq mümkündür. Türklər məmnuniyyətlə buğdaya da dəyişirlər. Bir dəfəyə 5-10 min funt almaq olar. Bunun üçün 3-cü türk ordusunun komandanı Əsəd Paşa ilə əlaqə qurmaq və xatırlatdığım Əfəndiyevə xəbər göndərmək lazımdır. O, hər şeyi həll edər. Məlumat üçün bildirirəm ki, məni hər yerdə yüksək səviyyədə qəbul ediblər və edirlər. Bu eyni dərəcədə Əsəd Paşaya, onun sərəncamındakı türk idarəçilərə və yerli əhaliyə aiddir. Onu da deyim ki, bir neçə gün öncə iki paşa ilə yaxından tanış oldum. Biri Şimali Qafqazda orduya komandanlıq etmiş Yusif İzzət Paşa, digəri Ömər Cəmil Paşadır. Ömər Cəmil təcrübəli hərbi təlimatçı kimi Gəncəyə gəlir. Çox savadlı, işini bilən adamlardır. İki həftədir burada oturub Azərbaycana getmək üçün nəqliyyat (orijinalda gəmi yazılıb, amma fikrimcə, bu, yanlışdır. Çünki Batumidən Gəncəyə yalnız quru yolla getmək mümkündür - V.Q.) gözləyirlər. Məmur taleyi belədir - gözləmək, sonu görünmədən gözləmək... Hamıya salamlarımı çatdırın. Salamat qalın. Sizinkilərə hörmətimi bildirirəm. Lütfən, qoşmadakı zərfin ailəmə çatdırılmasına göstəriş verin.

 

Sizə dərin hörmətlə

 

Ə. M. Topçubaşov

 

P.S. İmkan olanda rus və türk (Azərbaycan - Tərc.) dillərində bütün təzə qəzetlərin İstanbula gətirilməsini, yaxud göndərilməsini tapşırın.

 

Ə.M.Topçubaşov

 

(Ardı gələn şənbə sayımızda)

525-ci qəzet.-2017.-19 avqust.-S.18-19