Sosial stereotiplər
faydalı və ziyanlı tərəfləri
Gündəlik həyatda
tez-tez düşüncə
tərzinə
bələd olmadığımız insanların fikirlərini dinləməli oluruq. Onlar bizimlə fərdi hisslərini, düşüncələrini,
təcrübələrini bölüşür
və ya suallarımıza cavab verirlər. Bəzən fikirlərinin subyektiv xarakter daşıdığını
anlasaq da, bu insanlara inanmağa
meyl göstəririk.
Hətta,
qəzet, jurnal, televiziya, internet məkanından
da eyni qaydada
informasiya toplamağa davam edirik. Beləcə,
hər hansı bir vəziyyət və ya hadisə
ilə bağlı olan məlumatların üzərinə əlavə
hiss, həyəcan qatılır
və stereotiplər formalaşır. Əslində
biz kütləvi informasiya
vasitələri, ailə,
dini inanclar fonunda formalaşıb təzahür edən stereotiplərlə erkən
uşaqlıq dövrlərindən
rastlaşmağa başlayırıq.
Psixologiyada sosial stereotiplər - insanın dünyagörüşünün
tərkib hissəsidir
və onlar bəlli bir qrup daxilində müəyyən hadisələrə
sabit və emosiyalarla zənginləşmiş
yanaşma tərzi olaraq qəbul edilir. Başqa sözlə, mənimsədiyimiz
stereotiplər, bir növ dünyanın bizim maraq, arzu
və vərdişlərimizdən
ibarət rəsmidir.
İnsan onu əhatə edən mühiti istər-istəməz öz
beynindəki ideal təsəvvürlərlə
müqayisə edir. Bu səbəbdən stereotiplər
həm mənfi, həm müsbət xarakter daşıya bilər. Məsələn, bütün uşaqlar
saf və təmizdir və ya kişilər qadınlardan daha ağıllıdır və
s. Bütün stereotiplər
qavrayışın xüsusiyyətlərini
əks etdikməklə
bərabər, fərdin
reallığı dərketmə
prosesini sadələşdirir.
Lakin başqaları tərəfindən
mənimsənilmiş bu
reallıq əksər
hallarda obyektiv xarakter daşımır.
Belə olan halda stereotipin
mənfi və ya müsbət təsiri barədə necə qərar verə bilərik?
Uzun illər
stereotiplər insanlar tərəfindən mənfi
hal olaraq qəbul edilsə də, son zamanlar alimlər onların müsbət tərəflərinin
araşdırılmasına da nəzər yetiriblər. Mülahizələrə görə, qrupların
identifikasiyası, ideologiyaların
formalaşdırılaraq qorunması
və təbii ki, təfəkkürün
sadələşdirilməsi stereotiplərin mühüm
funksiyalarına daxildir.
Nəzərə almaq lazımdır
ki, stereotipin doğru və ya yanlış olması mövcud vəziyyətdən birbaşa
asılıdır. Onlar
bəlli bir mühitdə və zaman kəsimində yarana və istənilən an yox ola bilər,
lakin cəmiyyətə
təsir gücünü
uzun illər davamlı şəkildə
qoruyub saxlayar.
Bir tərəfdən
stereotiplər insana uzun müddət tərəddüd etmədən
seçim imkanı yaradır və bir qism qərarlar
qəbul edilən zaman faydalı olur. Müasir dünyada hər
kəs yekdilliklə qəbul edir ki, böyüklərə
hörmətlə yanaşmaq,
kiçikləri qorumaq
və yaxınlara kömək etmək vacibdir. Bu kimi stereotiplərin varlığını
görür, eyni zamanda yetkininsanların
niyə məhz bu tərzdə davranmalarının fərqinə
varmırıq. Digər tərəfdən,
informasiya yetərsizliyi
səbəbilə bəzən
bu və ya digər məsələyə
necə yanaşacağımızı
müəyyən edə
bilmirik. Beləcə şəxsi təcrübədən
keçirmədiyimiz vəziyyətlərlə
bağlı mütəmadi
qaydada stereotipləşmiş
düşüncə qəliblərinə
müraciət edir və individuallıq baxımından həmin reallığı araşdırmağa
ehtiyac duymuruq. Burdan da belə
nəticəyə gəlmək
olar ki, həqiqəti, həyatı
pozitiv istiqamətə
yönəldən vərdişləri
əks etdirən stereotiplər insan qavrayışlarına dinamika
verir, dərketməni
tezləşdirir, müvafiq
düşüncə seqmentinin
möhkəmlənməsinə zəmin yaradır və insan psixikasındaöngörmə
imkanının genişlənməsinə
kömək edir.
Lakin yalan üzərində qurulmuş
sosial stereotiplər bizi bəri başdan yanlış istiqamətə yönəldir
və faydasız davranış modeli quraşdırmağımıza yol açır. Əgər
bizə davamlı olaraq "çox göz önündə olma, hər kəs kimi davran"
fikri aşılanıbsa,
istər-istəməz diqqət
mərkəzindən yayınmağa,
"bunu etsən, sənə hörmət etməyəcəklər" stereotipi
isə bizi insanlardan qorxub cəmiyyətdən uzaqlaşmağa
vadar edəcək. Yəni yanlış stereotiplər
vasitəsilə ayrıca
bir fərdi və ya bir
qrup insanı çaşdırmaq mümkündür
və manipulyasiya edərək onları şəxsi uğursuzluqlara,
münaqişələrə, sosial fikir ayrılıqlarına,
nifrət və diskomforta düçar edə bilərik.
Yanlış stereotiplərin əsiri olan "nəsihətçi-nəzarətçilər"in çağırışları digərlərində fərqli dini, dili, irqi, siyasi mənsubiyyəti olan insanlara qarşı nifrət də yarada bilər. Bu stereotiplər ortaq cəhətlər axtarmaq əvəzinə fərqliliklərə diqqət çəkməyə çalışır və nəticədə insanlar bir-birlərini "yaxşı-pis", "doğma-yad" olaraq təbəqələrə ayırmağa başlayır.
Məsələn, gender aspektləri ilə bağlı stereotiplər dünyagörüşümüzdə o qədər möhkəm izlər buraxıb ki, biz bunun səbəbini və ya davranışın başqa cür də ola biləcəyini düşünmədən hər iki cinsin nümayəndələrinə əvvəlcədən "təyin olunmuş" bəlli mental rollar yükləyir, gender bərabərliyinin normal nizamlanmasını mümkünsüz hala gətiririk. Bugün 10 kişidən 9-u qadınların maşın sürə bilmədiyini, qadınların siyasətdən, texnikadan başı çıxmadığını və ən yaxşı bacardığı peşənin ev işlərindən və uşaqlara baxmaqdan ibarət olduğunu iddia edir. Bu düşüncədə israrlı olan insanlar yer üzündə çox sayda siyasətçinin, proqram mühəndisinin, hətta yük maşını sürücülərinin qadın və eyni qədər də ev işi görən, uşaqlara baxanların kişi olduğu faktını görmək belə istəmirlər. Qarşımızdakı insana görmək istədiyimiz donu geyindirməklə biz onun fərdi xüsusiyyətlərini görməzdən gəlir, ehtiyaclarını başa düşmürük, təbii ki, belə reallıq insan münasibətlərinin nizamınaheç bir töhfə vermir.
Göründüyü kimi, stereotiplər yanlış
və ya doğru
olmasına, ümumi və ya
individual səciyyəsinə görə
bir-birindən fərqləndiyi kimi, mənfi,
yaxud müsbət təsir və nəticə
baxımından da fərqlənirlər.
Əlbəttə, cəmiyyət stereotiplərsiz yaşaya bilməz, çünki
insan fiziki və zehni olaraq bütün
qərar və addımlarını ölçmək, dəyərləndirmək
iqtidarında deyil. Amma
bu o demək deyil ki, yanlış
stereotiplərin nəsildən nəsilə ötürülməsinə
istisnasız olaraq təkan verilməlidir. Stereotiplərlə davranmağın, azad,
optimal düşüncəyə malik fərdiyyəti qorumağın ən asan və ən doğru yolu hər ağızdan gələn avazlara baş qoşmamaq, eşidilən xəbəri digər
məlumat mənbələri ilə tutuşdurmaq,
eşidilən sözü, əhvalatı
dərhal başqalarına çatdırmaq
ehtirasını boğmaqdan ibarət ola bilər.
Təranə
PAŞAYEVA
Psixologiya
üzrə fəlsəfə doktoru
525-ci qəzet.- 2022.- 22 yanvar.- S15.