İlk sınaq

"İnsan mənzərələri" silsiləsindən

Gövhər xala sübh tezdən qalxıb axsaya-axsaya mətbəxə keçdi. Çaydanı doldurub qaynamağa qoyandan sonra yandakı otağın açıq qapısından içəri boylandı. Nəvəsi həmişəki kimi yorğanı ayaqları arasında bürmələyib sübh yuxusunda xumarlanırdı. Gövhər xala içəri keçdi, aşağı sürüşmüş yorğanın qulağından tutub uşağın çöldə qalan sinəsinin üstünə sürüşdürdü. "Can bala, elə bil atanın ağzının, burnunun, gözlərinin cizgilərini yaradan öz əlləri ilə sənin üzünə köçürüb". Son vaxtlar bu sözləri ürəyində tez-tez təkrarlayır və hər dəfə də bununla oğul dərdini, bala nisgilini az da olsa ovundurmağa çalışırdı. Beş il əvvəl döyüşlərə könüllü gedən oğlu müharibənin 41-ci günü - qələbəyə üç gün qalmış həlak olmuşdu. Onda indi sübh yuxusunda xumarlanan nəvəsinin yeddi yaşı vardı. İndi maşallah, on ikini keçmişdi. Təkcə üz-gözünə yox, hərəkətlərinə, yerişinə, duruşuna görə də atasına çəkmişdi və hərdən Gövhər xalaya elə gəlirdi ki, qanadı altına aldığı bu uşaq elə onun oğlunun özüdür...

Mətbəxə qayıdıb çay dəmlədi, masanın üstünə çörək, pendir, qənd qoydu, səsi əsə-əsə - uşağı bu tezliklə oyatmaq ürəyindən deyildi - nəvəsini səslədi.:

- Qadası, vaxtdır ey. Qalx, dərdin mənə gəlsin...

Elə bilirdi sübh yuxusundan oyanmaq nəvəsi üçün çətin olacaq. Səsinin daha gur eşidilməsi üçün geri çevriləndə diksindi - uşaq artıq ayaq üstə idi və şalvarının düyməsini bağlayırdı.

- Bıy, durmusan, qoçağım?

- Hə, ay nənə, - uşaq gümrah səslə cavab verdi.

Nənəsi stəkana çay süzə-süzə:

- Onda bir loxma çörək ye, düşək başlayaq, - dedi. - Səhərlər şirinçay qola qüvvətdir.

- Yox, ay nənə. İşimizi görək, çörəyi sonra yeyərəm. - uşaq dedi. Sonra nənəsinin yun şalla bağlanmış dizinə baxdı. - Dizin necədir, yenə ağrıyır?

Gövhər xala ağrıdan səhərə kimi düz-əməlli yatmamışdı. Amma səhər tezdən lo xəbərlə nəvəsinin kefini pozmaq istəmədi:

- Hə, şalnan bağlayandan sonra ağrı bir az səngiyib...

Həyətə düşüb iri, qollu-budaqlı əncir ağacının altına gəldilər. Ağac yaxşı bar gətirmişdi, sapsarı, iri əncirlər yarpaqların arasından adamın üzünə gülürdü. Uşaq hoppanıb hər iki əli ilə qalın budaqların birindən yapışdı, sonra ayaqlarını ağacın gövdəsinə sıxa-sıxa yuxarı qalxdı. Yerini rahatlayandan sonra budaqlardan birinə keçirilmiş uzun qıranın bir ucunu aşağı sallayıb dedi:

- Vedrəni keçirt bura, nənə.

Gövhər xala əlində tutduğu köhnə dəmir vedrəni qıraya keçirtdi. Uşaq qıranın o biri başını nisbətən hündür budağın haçasına ilişdirib işə başladı.

- Ehtiyatlı ol, ha, qadan mənə, - nənəsi dedi. - Bir də çalış əncirləri əzməyəsən. Əzik ənciri alan olmur...

Nəvə dolu vedrəni qıranın ucunda aşağı sallayanda artıq üfüq yavaş-yavaş qızarırdı.

Uşaq əncir yarpaqlarının dalayıb qızartdığı əllərini, qollarını həyətdəki əlüzyuyanda su altına tutdu, ovcunu su ilə doldurub üzünə, boynuna çırpdı. Sonra yuxarı qalxıb yatdığı otağa girdi və iş, həyət-baca paltarını çıxarıb "şəhər paltarı"nı geyinə-geyinə üzünü mətbəx tərəfə tutub nənəsini səslədi:

- Nənə, bayaq ağacda xeyli əncir yemişəm. Mənə şirinçay-zad düzəltmə.

- Çox yaxşı iş tutmusan, bala, - nənəsinin səsi gəldi. - Acqarına yeyilən üç-dörd əncir iki səhər yeməyinə bərabərdir.

Bir müddət heç biri danışmadı. Nəhayət, uşağın səsi gəldi:

- Nənə, hazırdırsa, mən çıxım.

- Hazırdır, bala, - nənəsi dedi. - Bir bura boylan.

Uşaq qapını açıb dəhlizə çıxdı. Nənəsi vedrə əlində onu gözləyirdi.

- Bax, bazara çatan kimi ipi qırıb qəzeti qoyarsan bir tərəfə. - vedrənin ağzına sərdiyi qəzeti və üstündən dolayıb bağladığı ipi göstərdi. - Deyərsən ki, kilo ilə yox, elə vedrə qarışıq on manata satırsan. İşini qurtaran kimi aptekə girib bax, bu mazı alarsan mənim üçün.

Sonra əlini qoynuna salıb üstünə ilan-qurbağa xətlə maz adı yazılmış resepti və iki manat da pul çıxartdı. - Bax, bu, resept, bu da sənin yol və su pulun...

Uşaq vedrəni qaldırıb pilləkən tərəfə gedəndə arvad birdən-birə kövrəldi.

- Ayağım ağrımasaydı, özüm gedərdim ey, balası.

- Narahat olma, nənə. Daha uşaq deyiləm mən...

lll

Bazarın meyvə satılan tərəfində - sıra-sıra düzülmüş piştaxtalarn qurtardığı yerdə durub müştəri gözləyirdi. Deyəsən, onu ciddiyə alan yox idi. Öz mallarını tərifləyən, müştəriləri səsləyən satıcıların qır-qışğırığından az qala qulaqları tutulmuş alıcıların ağıllarına da gəlmirdi ki, bu balaca oğlanın qarşısında asfaltın üstünə qoyulmuş vedrədəki əncirlər də satlıqdır.

- Qaranoy, bu əncirləri almısan, yoxsa satırsan?

Hündürboy, cavan bir oğlan idi. Sağ əlində qalın dəftər tutmuşdu, köynəyinin döş cibində diyircəkli qələmin başı görünürdü.

- Alan olsa, satacam dayı, - uşaq sadəlövhcəsinə dedi.

- Yerpulu ödəmisən?

Uşaq sualdan bir şey anlamadı:

- O nə olan şeydir ki?

- O olan şeydir ki, bazar ərazisində nə isə satmaq üçün gərək pul ödəyəsən. Bilmirdin bunu?

Oğlan cavab gözləmədən əyilib vedrədən üç əncir götürdü və növbə ilə ağzına qoyub dodaqlarını marçıldada-marçıldada sözünə davam elədi:

- Amma əntiqədir, ha əncirlərin. Lap bal dadı verir. İstəyirsən sənə yaxşı müştəri tapım?

Uşaq çaşıb qalmışdı, bilmirdi nə desin.

- Görürəm xamsan. Səndən bazar adamı, alverçi çıxmaz - oğlan bunu deyib çevrildi. İki addım atıb dayandı, geri dönərək yenə də mənası uşağa çatmayan sözlər dedi:

- Yazığım gəldi sənə. Ona görə də bazardan çıxartmıram. Amma əncirini satandan sonra yanıma gələrsən. Bax o budkada olacam...

Uşaq pərt olmuşdu. Ağlına gəlməzdi ki, onun bazar sərgüzəştləri belə başlayacaq. Sən demə, meyvənin ən yaxşısını satmaq üçün də bacarıq, qabiliyyət lazım imiş. O isə bayaqdan dayanıb adamların səmimiyyətinə, təmənnasızlığına güvənə-güvənə öz xeyirxah alıcısını gözləyirdi.

- Bacıoğlu, satılıqdır?

Qarşısında dayanmış tösmərək, kök kişinin adamı dalayan cod səsi onu fikirdən ayırdı. Bu kişi nə arvadının tapşırığı ilə mürəbbəlik əncir axtaran alıcıya oxşayırdı, nə də əncirbaza. Amma kiməsə oxşayırdı, kimi isə yada salırdı gözləri oynayan bu kişi. Uşaq elə bil onu nə vaxtsa, hardasa görmüşdü, amma heç cür yadına sala bilmirdi.

- Vedrəli-zadlı hamısına beş manat verirəm, - kişi dedi. - Razısan?

Uşaq qaşlarını çatıb başını buladı.

- Bəs neçəyə deyirsən?

- On manata...

- Ayə, balaca vedrədi, - kişi dedi. - Olsa-olsa üç-dörd kilo əncir tutar. Axşama kimi gözləsən də, bunu səndən o qiymətə alan olmayacaq. Hə, nə deyirsən?

- Yox, dayı, on manata satıram, - uşaq cavab verdi.

- Mənə inanmırsan? Sənə görə deyirəm ey, - kişi düdüləyib tökürdü. - Bazardan xəbərin yoxdur. Bax, o sırada bundan da yaxşı, iri əncirləri bilirsən neçəyə verirlər? İnanmırsansa, get özün bax.

Kişi danışdıqca səsinin ahəngi rəngdən-rəngə düşür, uşağın qətiyyətini boğub onu deyilənlərə inanan sadəlövh bir məxluqa çevirirdi və bu dialoqu kənardan izləyən olsaydı, baxışları, səsinin ahəngi ilə uşağı özünə tabe edən bu kişinin təmənnasızlığına, səmimiyyətinə cani-dildən inanardı.

Kişinin az qala yana-yana dediyi sözlər uşağın yumşaq ürəyini bir az da yumşaltdı və o, dönüb nişan verilən səmtə tərəf addımladı. Amma deyilən sırada əncir satan heç kim yox idi. Bura kələm, çuğundur, yerkökü satanların zonası idi.

Uşaq karıxıb qaldı və qəfildən nə fikirləşdisə, çevrilib az qala yüyürə-yüyürə gəldiyi tərəfə cumdu. Bayaqdan dayandığı yerə çatanda elə bil onu ildırım vurdu: kişi də yoxa çıxmışdı, vedrə dolu əncir də.

İçində elə bil nə isə qırıldı. Ruhunu sanki məngənə arasına qoyub sıxmağa başladılar və canının ağrısı qəhər olub boğasına, su olub gözlərinə dirəndi. "İndi nənəmə nə deyəcəyəm? Yazıq arvad oturub dərman gözləyir. Bilmir ki, fərasətsiz nəvəsi hər şeyi korladı".

Köynəyinin qolu ilə göz yaşlarını sildi və həmin andaca bayaqkı kişi yenidən qarşısında peyda oldu.

- Hə, getdin, baxdın? - səsi tamam dəyişmişdi, bayaqkı canıyananlıqdan əsər-əlamət yox idi. - Bəs əncirin hanı? Yoxsa satdın?

- Vedrəmi oğurladılar, - uşaq hıçqıra-hıçqıra zarıdı.

- Gərək vedrəni də götürəydin də, - kişi saymazyana dedi. - Bura bazardır ey, ay sadəlövh uşaq. Səni bura kim göndərmişdi?

- Nənəm - uşaq astadan pıçıldadı.

- Qayıdandan sonra nənənə deyərsən ki, bir də səni bazara nəsə satmağa göndərməsin. Hayıfsan, zay olub gedərsən. - Sonra əlini pencəyinin döş cibinə atıb ordan bir beşlik çıxardaraq oğlana uzatdı - Al, götür, deyərsən ki, yarısına yemək-zad alıb yemisən.

Uşaq nəmli gözləri ilə gah pula, gah da kişinin üzünə baxa-baxa bilmirdi nə qərara gəlsin.

Kişi pulu onun köynəyinin cibinə soxdu və çevrilib uzaqlaşdı.

Uşaq heç cür özünə gələ bilmirdi. İndiyə qədər özünü bu qədər aciz, fərasətsiz hiss eləməmişdi. Evdən çıxanda nənəsinə dediyi "Mən uşaq deyiləm" sözlərini xatırlayıb yenidən kövrəldi.

- Ay oğlan, o kişi səni aldatdı ey. Sən o tərəfə gedən kimi vedrəni götürüb apardı...

Təxminən özü yaşında qız uşağı idi. Çatılmış qaşları, qəzəb saçan baxışları yumru, qarabuğdayı sifətinə heç cür yaraşmırdı.

Oğlanı elə bil mürəkkəb bir labirintin içinə salmışdılar. Key-key durub baxmaqdan savayı, gücü heç nəyə çatmırdı.

- Mən, bax, orda anamın yanında dayanmışdım, - deyə qız barmağı ilə qarşı tərəfdəki piştaxtanın arxasında dayanıb göyərti satan qadını göstərdi. - Hər şeyi görürdüm. Sən aralanan kimi hırıldaya-hırıldaya vedrəni götürüb getdi. Harda gizlətdiyini də bilirəm. İstəyirsən, gedək göstərim. Sonra əncirlərini geri alarsan.

Bəlkə də dünyanın ən qəribə işlərindən biri bu oldu ki, qızın çatdırdığı bu pis xəbər bayaqdan oğlanın içini zəbt eləmiş qeyri-müəyyənliyə, daxilini gəmirən nigarançılığa son qoydu, ruhuna bir rahatlıq gətirdi, hətta əhvalını bir az yüksəltdi də və ona elə gəldi ki, boyu bir buğda dənəsi boyda uzandı.

- Yox, lazım deyil - oğlan dedi. - Nənəm deyir ki, vicdanını satan adamdan nə qədər uzaq olsan, bir o qədər yaxşıdır.

Bunları səhər evdən çıxan uşağın yox, boyu bir neçə dəqiqə əvvəl bir buğda dənəsi boyda uzanan oğlanın səsi idi.

Qız oğlanın dediklərindən bir şey başa düşmədi, əlini havada yelləyərək "eh..." deyib uzaqlaşdı.

lll

Aptekçi arvad reseptə baxıb ucadan dedi:

- Altı manat əlli qəpik.

Bu, ən pis variant idi. Amma uşaq evə əliboş qayıtmaq fikrində deyildi. Qəfildən nənəsinin verdiyi iki manatı xatırladı. Əlli qəpiyini kənddən şəhərə gələndə yolpulu vermişdi. Qalan bir manat əlli qəpiyi çıxarıb beş manatın üstünə qoydu, satıcı qadına uzadıb inamla:

- Verin, - dedi.

Mazı alıb aptekdən çıxdı və şəhərdən kəndlərinə qədər olan dörd kilometrlik yola düşüb piyada evlərinə üz tutdu.

İçində qəribə hisslər bir-birinə qarışmışdı. Ona elə gəlirdi ki, nə isə kəşf eləyib. Amma buna sevinə bilmirdi.

Elə bil bir gözü gülür, o biri gözü ağlayırdı.

Əlisəfdər HÜSEYNOV

525-ci qəzet .- 2026.- 27 fevral(№ 8).- S.29.