"Şahmat oyunu"

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı sənətşünas Fizzə Nurizadədir. Müsahibimizlə məşhur italyan rəssamı Sofonisba Anguissolanın "Şahmat oyunu" əsərindən danışmışıq.

Sofonisba Anguissola (təqribən 1532-1625) XVI əsr İtaliya İntibah dövrünün ən görkəmli qadın rəssamlarından biri hesab olunur və Avropa sənət tarixində qadın sənətkarın peşəkar status qazanmasının erkən nümunəsidir. O, Cremona şəhərində zadəgan, lakin maddi baxımdan orta səviyyəli ailədə anadan olub. Sofonisba gənc yaşlarından rəssamlıq təhsili almış, xüsusilə portret janrında ustalaşmışdı. Onun yaradıcılığı klassik İntibah idealizmi ilə Lombard realist ənənəsinin sintezini nümayiş etdirir. Rəssam psixoloji portret ustası kimi tanınır; o, modellərinin daxili aləmini və emosional vəziyyətini incə müşahidə qabiliyyəti ilə çatdırırdı. 1559-cu ildə İspaniya kralı II Filippin sarayına dəvət olunması onun Avropa miqyasında tanındığını sübut edir. O, burada kraliça İzabella de Valuanın saray rəssamı və rəsm müəllimi kimi fəaliyyət göstərir. Sofonisbanın fəaliyyəti yalnız estetik deyil, həm də sosial əhəmiyyət daşıyırdı. O, qadınların sənətdə passiv model yox, aktiv yaradıcı subyekt ola biləcəyini sübut edir.

- "Şahmat oyunu" rəssamın yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Tablo 1555-ci ildə tamamlanıb və Sofonisbanın erkən yaradıcılıq mərhələsinə aiddir. Əsərdə rəssamın bacıları - Lucia, Minerva və Europa Anguissola təsvir olunub. Arxa planda isə ailənin dayəsi görünür. Bu kompozisiya ailə mühitində qurulub və rəsmi saray sifarişindən fərqli olaraq daha şəxsi xarakter daşıyır. XVI əsrdə qadınların intellektual fəaliyyətlə məşğul olması nadir və sosial baxımdan məhdud idi. Şahmat oyunu isə strateji düşüncə və məntiqi analiz tələb edən bir məşğuliyyət kimi qəbul edilirdi. Rəssamın bacılarını şahmat oynayarkən təsvir etməsi qadınların zehni potensialını vurğulayan ideoloji məna daşıyırdı. Bu, həm də ailənin humanist və maarifçi dəyərlərini nümayiş etdirirdi. Əsər Sofonisbanın yaradıcılığında ailə portretlərinin mühüm yer tutduğunu göstərir. O, bu tablo vasitəsilə ailə münasibətlərini, bacılar arasındakı emosional dinamikanı və təbii davranışları incə realizmlə əks etdirir. Bu əsər İspaniya sarayına dəvət olunmasından əvvəl çəkilib və onun artıq gənc yaşlarında yüksək bədii səviyyəyə çatdığını göstərir.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Burada rəng palitrası İntibah ənənəsinə uyğun olaraq harmonikdir. Yaşıl təbiət fonu, tünd qəhvəyi və qara geyim detalları, eləcə də qızılı və ağ çalarlar kompozisiyada balans yaradır. Rəssam işıq və kölgə kontrastından istifadə edərək fiqurların plastikasını və həcmini aydın göstərib. Geyimlərin detallı təsviri - atlas və məxmər parçaların fakturası, krujevaların incəliyi - rəssamın texniki ustalığını nümayiş etdirir. Rənglərin sakit tonu emosional sakitlik və intellektual mühit hissi yaradır. Burada parlaq, aqressiv kontrastlar yoxdur; hər şey ölçülü və nəzarət altındadır. Rəng həlli həm də sosial statusu ifadə edir. Zadəgan ailəyə məxsus incə geyimlər və zərif aksesuarlar ailənin mədəni səviyyəsini göstərir. Təbii işıq fiqurların üzərinə düşərək onların üz ifadələrini ön plana çıxarır və psixoloji təsiri gücləndirir.

- Kompozisiya haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Kompozisiya struktur baxımından sabit və düşünülmüş şəkildə işlənib. Fiqurlar masa ətrafında yarımdairəvi düzülüb və baxışların istiqaməti tamaşaçını şahmat lövhəsinə yönəldir. Ön planda iki bacı oyunun gedişatına fokuslanmışdır; qalib mövqedə olan bacının üzündə zəfər ifadəsi hiss olunur. Digər bacının baxışında isə düşüncə və analiz müşahidə edilir. Arxa plandakı dayə fiquru kompozisiyaya həm dərinlik, həm də sosial kontekst əlavə edir. Onun mövcudluğu ailə mühitinin reallığını vurğulayır. Perspektiv açıq və aydındır; masa və fiqurlar məkan hissini itirmədən balanslı şəkildə yerləşdirilib. Kompozisiyada statika ilə dinamika arasında tarazlıq mövcuddur. Fiqurlar oturaq vəziyyətdədir, lakin baxışların qarşılıqlı əlaqəsi və emosional ifadələr səhnəyə hərəkət hissi qatır. Bu xüsusiyyət əsəri sırf rəsmi portretdən fərqləndirərək janr səhnəsinə yaxınlaşdırır.

- Tablo harada saxlanılır?

- Əsər hazırda Polşanın Poznan şəhərində yerləşən "National Museum in Poznan" kolleksiyasında qorunur. Muzey İntibah dövrünə aid zəngin Avropa incəsənət nümunələrinə malikdir və əsər burada xüsusi mühafizə şəraitində saxlanılır.

- "Şahmat oyunu"nun rəssamın digər əsərləri ilə hansı ortaq və fərqli cəhətləri var?

- Sofonisbanın yaradıcılığında portret janrı üstünlük təşkil edir. Onun avtoportretləri və saray portretləri daha rəsmi, frontal və statik xarakter daşıyır. "Şahmat oyunu" isə daha sərbəst və ailəvi mühitdə qurulub. Ortaq cəhətlərdən biri psixoloji ifadənin güclü olmasıdır. Rəssam hər bir obrazın fərdi xüsusiyyətlərini vurğulayır. Digər ortaq cəhət detallara diqqət və realist təsvir üslubudur. Fərqli cəhət isə bu əsərdə kollektiv portret anlayışının tətbiq olunmasıdır. Burada bir neçə fiqur qarşılıqlı ünsiyyətdədir və hadisə xarakterli səhnə mövcuddur. Bu dinamika Sofonisbanın digər təkfiqurlu portretlərindən fərqlənir. Bundan əlavə, əsərdə intellektual simvolika - şahmat oyunu vasitəsilə - daha aydın şəkildə ifadə olunur.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Şahmat oyunu" yalnız ailə səhnəsi deyil, həm də sosial manifestdir. XVI əsrdə qadınların ictimai və intellektual fəaliyyəti məhdud çərçivədə idi. Sofonisba bu tablo vasitəsilə qadının düşünən, analiz edən və strategiya quran varlıq olduğunu göstərir. Əsər humanizm ideyalarının təsiri altında yaradılıb. İnsan mərkəzçiliyi, fərdi xüsusiyyətlərin vurğulanması və təbii davranışların göstərilməsi İntibahın əsas prinsiplərindəndir. Şahmat burada həyatın metaforası kimi çıxış edir - hərəkətlər, qərarlar və nəticələr ardıcıllığı. Bundan əlavə, əsər ailə dəyərlərini və maarifçi tərbiyəni təbliğ edir. Bacılar arasındakı münasibət rəqabət yox, intellektual inkişaf mühitini göstərir. Bu, qadın təhsilinin vacibliyinə dair incə, lakin güclü mesajdır. Nəticə etibarilə, "Şahmat oyunu" sənət tarixində həm estetik, həm də ideoloji baxımdan mühüm yer tutur. O, qadın sənətkarın yaradıcılıq azadlığını və qadın obrazının intellektual potensialını nümayiş etdirən erkən və dəyərli nümunədir. Əsər bu gün də aktuallığını qoruyur və gender bərabərliyi, ailə və təhsil mövzularında düşündürücü simvol olaraq qalır.

Aytac SAHƏD

525-ci qəzet .- 2026.- 27 fevral(№ 8).- S.19.