BELƏ BİR ŞAİR VARDI:
TAHİR QURBAN
ƏDƏBİ HƏYAT
("Dünya,
səndən kimlər keçdi" silsiləsindən)
Belə
bir şair vardı: Tahir Qurban. Ədəbi aləmdə
şimşək kimi çaxdı və sonra daha görünmədi.
1977-ci ildə "Ulduz" jurnalında onun bir
neçə şeiri çap olundu və bu şeirlərlə
Tahir qısa bir müddətdə sensasiya yaratdı. Vəssalam. Sonra Tahir Qurbanın
imzasına heç yerdə rast gəlmədik. İxtisasca həkim idi. Amma
özünə də amansızcasına divan tutdu, xəstəliyinin
qarşısını almadı və 2003-cü ildə, əlli
altı yaşında dünyasını dəyişdi.
Çox
təəssüf ki, onun bütün şeirləri ilə tanış deyildim. Amma gözəl
şairimiz Zakir Fəxri şəxsi təşəbbüs
göstərib Tahirin şeirlərini topladı. Bu şeirlər və Tahir Qurban haqqında xatirələr
Zakirin tərtibi ilə "Yaddaşımda bitən
ağac" kitabında üzümüzə gülümsədi.
Bu kitabda 21 şeiri toplanıb. Cəmi 21 şeir. Amma 21 yox, lap 5
şeiri belə Tahirə ŞAİR söyləməyə mənə
haqq verir. Şeirlərin kəmiyyəti
yox, bədii keyfiyyəti, Poeziya kimi dərk olunması imkan
verir ki, oxuculara ŞAİR TAHİR QURBANdan söz
açım.
Öncə
onun "Buhenvald... Salasrils..." şeiri ilə tanış olaq. O illərdə bu mövzu
çox dəbdə idi, amma Tahir Qurbanın şeiri son dərəcə
orijinal idi. Şeir başdan-ayağa metaforalar, bənzərsiz
təşbihlər üzərində qurulmuşdu.
Burda
günəş doğa, daşa nur indi,
Ürəklər tənhalıq adası kimi.
Bu yerdə
kölgələr düşünün indi,
Düşünür Hamletin atası kimi.
Bir isti
yara tək açılıb səhər,
Meşə ağrıların gileylərindir.
Soyuq qəbirlərdən
qalxıb ölülər
Uzaq
obaların ocaqlarında
Donmuş əllərini isidir indi.
Yumsan
gözlərini, titrəyər ürək
Güllələr açılar hardasa min-min.
Yaralı
igidlər nar ağacı tək,
Gözünün içində çiçəklər
sənin.
Kiminsə
qəlbində qışqırıb qanı,
Ulduzlar gözünü birdən qıyıblar.
Bir durna qatarı yol azıb donar,
Yetim anaların qolları üstə.
Burda
günəş doğa, daşa nur indi,
Sular zəmilərin xatası kimi.
Bu yerdə
kölgələr düşünür indi,
Düşünür Hamletin atası kimi.
İstəmədim
bu şeirdən yarımçıq misal gətirim,
bütöv təqdim elədim ki, özünüz bu
şeirin poetik gözəlliyilə tanış
olasınız. Yetmişinci illərdə
yazılıb bu şeir, o illərin yenilikçi ruhu ilə qələmə
alınan nümunələrindəndir. Bizim novator
şairlərimiz öz şeirlərində belə ələ,
dilə gəlməyən metaforalarla, təşbihlərlə,
təzadlarla oxucuları diksindirərdilər və maksimum dərəcədə
şablondan, məlum stereotiplərdən qaçardılar -
Əli Kərim, Fikrət Qoca, Vaqif Səmədoğlu, İsa
İsmayılzadə, Ələkbər Salahzadə, Məmməd
İsmayıl, Nüsrət Kəsəmənli, Tofiq Abdin,
Camal Yusifzadə, Ramiz Rövşən, Vaqif Bayatlı kimi... Tahir Qurban da bu poetik zəmində yetişib
formalaşmışdı.
Tahir Qurban müasir Azərbaycan şeirinin "fikir
poeziyası" deyilən bir cərəyanın nümayəndəsi
idi, onun şeirləri düşünən, dünyaya tamam fərqli
bir baxışla boylanan şairin qələmindən
çıxıb. Amma bu düşünən insan həm də
başdan-ayağa hiss, həyəcan, duyğular əsiri idi. Fikirləşirsən ki, bir-birindən tutumlu və
sərrast deyilən bu poetik obrazlar hardan gəlir? Tahir bunları düşünərəkmi
yaradır, yoxsa əvvəlcədən hazırdı beyində?
O,
şeirlərində təbiəti gözlənilməz
metaforalarla elə təsvir edirdi ki, buna yalnız heyrətlənirdin
və poetik yükü dopdolu misraları, ayrı-ayrı bəndləri
oxuduqca dahi Füzulini xatırlayırdı. Budur, "Gecə
qar yağır" şeirindən bir parçaya diqqət
edin:
Gecəyə
qar yağır-ay işığı tək,
Göylər əriyibdir, dağlar enibdir.
Qara itimiz
də ləpirləriylə
Bizim qapımıza zəncirlənibdir.
Dərə
qəribsəyir, dağ qəribsəyir,
Gileylər, mahnalar sıxır qəlbimi.
Gecə
qar yağanda yata bilməyir,
Kədərli Çaplinə oxşayan meşə.
Yağır
meşələrin ağ susuzluğu
Uzaq dərələrdə uyuyb külək.
Taxta
çarpayıya yuxusuzluğum
Sərilib, əzilmiş döşəkağıtək.
"Naməlum
əsgər" şeirində:
Ay səma,
sinəndə bir ulduz batır,
Ay dəniz,
qayalar axır qum kimi.
Ay torpaq,
qoynunda
bir igid yatır,
Yatır
bərəkətli bir toxum kimi.
Payızı
çiyninə alıb küləklər,
Ötür bulaqlar da hardasa dil-dil.
Qanlı
şinelini soyunan əsgər,
Torpağı əyninə geyib elə bil.
"Ulduz" jurnalında, eləcə də "Azərbaycan"da
beş-on şeiri çap olundu və Tahir Qurban daha
redaksiyalara üz tutmadı. İllər
keçdi, gözləyirdik ki, o, yenə şeirə
qayıdacaq, amma qayıtmadı. Doxsanıncı
illərdə mən Masallıda çıxan "Qala" qəzetində
"Hardasan, Tahir qurban?" adlı bir yazı çap elətdirdim.
O yazıda Tahiri yaxşı tanıyan, onun istedadını
yüksək qiymətləndirən bir neçə şairik
ürək sözlərini də təqdim etmişdim. Onları bir daha təkrar edirəm.
Ələkbər
Salahzadə: Tahir son dərəcə istedadlı şairdir. Amma hansı səbəbdənsə şeiri
atıb. Belə istedadlar meydandan çəkiləndə,
istedadsızlar mütləq meydan sulamalıdırlar. Qəzet və jurnallar üzünü sensasiya tiplərinə
yox, Tahir kimilərin şeirlərinə tutmalıdır.
Ağacavad
Əlizadə: Tahiri qınamağa daha çox mənim
haqqım var. Üstündə zəhmətim olub, şeirlərinin
çapına kömək eləmişəm. "Azərbaycan"
jurnalında müharibə mövzusu ilə bağlı bir
şeir getməliydi. Mən müəlliflərini nişan vermədən (onların içərisində
bir xalq şairi də vardı) beş şeiri redaksiyada oxudum.
Hamısı Tahirin şeirini (naməlum əsgərə
həsr olunmuşdu) bəyəndi. Mənə
elə gəlir, haçansa Tahir şeirə qayıdacaq.
Vaqif Nəsib:
Şeir yazanda gərək bir çox şairlər Tahirin
şeirlərini yada salsınlar. Bilsinlər ki,
dünyada bu cür qüvvətli şeirlərin
qabağında duruş gətirmək çətindir. Ancaq bu cür şeirlərin sahibi poeziyadan
üzülüşə bilərdi, bu, əslində, məzmunsuz
şairlərə, dadsız-duzsuz şeirlərə öz
vaxtında qaldırılmış bir üsyandır. Mən onun daha şeir yazmasına və ya yaza bilməməyim
və yazmadığım kimi inanmıram.
Sabir
Rüstəmxanlı: Tahir son dərəcə səmimi, lakin
çox danışmağı, öz duyğularını hər
dəqiqə açıb ortaya tökməyi xoşlamayan, ciddi,
təvazökar, şəxsiyyətini qoruyan,
oturuşu-duruşuyla elə ilk görüşdəcə ətrafdakıların
diqqətini cəlb edən bir gəncdi. Tahiri mənə
sevdirən xarakterindəki sadaladığım cəhətlərlə
yanaşı, yüksək ədəbi zövqü idi. Tibb Universitetində oxusa da, ədəbi prosesləri
diqqətlə izləyirdi. Dünya ədəbiyyatının
seçmə nümunələrini oxumuşdu və yeni
meydana çıxan əsərlər barədə mülahizələriylə
həmişə başqalarından seçilirdi... Tahirin qeyri-adi düşüncə tərzi
vardı. Bir neçə şeirini dinləmək
yetərli idi ki, onun anadan şair doğulduğuna
inanasan".
Allahverdi
Məmmədli: Tahir Qurbanı heç kimi unutmayıb. Beş-on şeirlə özünə kiçik bir
cığır açdı. Havaxtsa
böyük poeziya yoluna qovuşacağını həsrətlə
gözləyən o cığır hələ indi də
Tahiri soraqlayır.
İstəyirəm Tahir Qurbanın "Kor
çalğıçı" şeirindən söz
açım.
Bu şeirdə müharibədə gözlərini
itirmiş bir kor çalğıçının obrazı
yaradılıb. Assosiativ təfəkkürün
bəhrəsidir bu şeir.
Yanar bu kədərə
dərə də, düz də,
Ağ
saçlar kövrələr ağ bulud
kimi.
Gedər
bir gitara çiyninin üstə,
Gedər, acı dolu bir tabut kimi.
Onun əllərindən
nurlu əl hanı,
Onun
barmaqları beş şam, beş alov.
Gecələr
yandırıb barmaqlarını,
Oturar əlinin işığında o.
Gör nələr
yadıma düşər burdaca:
Bir nəğmə
Xatını yanıb odlara -
Çıxıb
od içindən xatınlı qoca,
Qolları üstündə yanıq gitara.
Tahirin şeirləri poetika baxımından doğma heca
şeirimizin strukturuna söykənir. Əlbəttə, təkcə
forma baxımından yox. Fikrimcə, bu
şeirləri o, sərbəstdə də yaza bilərdi.
Amma inanmıram ki, bu tərzdə qüvvətli,
bənzərsiz metaforalarla bəzənəydi. Əsas
budur ki, bizim klassik poziyada (xüsusilə Füzulidə)
olduğu kimi burada da hər bənddə, az
qala hər misrada oxucunu heyrətləndirmək inadı var.
Bu, yaradıcılığın ən çətin yoludur. İndi bəzi müəlliflər (daha çox
"postmodern" şairlər) deyirlər ki, dünya
poeziyasına ancaq sərbəst şeirlə çıxmaq
olar. Yanlış fikirdi, birtərəflidir.
Ən yaxşı şeirlə çıxmaq
olar (istər sərbəst olsun, istərsə heca!)
Daha bir şeirindən misal gətirmək istəyirəm. "Atam
üçün". Bu şeirdə ATA obrazı ilə
rastlaşmırıq, sadəcə OĞUL atasına üz
tutur, dünya, insanlar, aylı gecə, ulduzlar, dəniz
haqqında assosiativ düşüncələrini izhar edir:
Kiminsə
səsində donun gülüşü,
Dünya
dağlarının güney yeri ağ...
Yanan
ocaqların odu gümüşü,
Sönmüş
ocaqların kösövləri ağ.
Ulduzlar
döyünür pəncərələrdə,
Baxışım,
baxışım üşüyür bir az.
Aylı
gecələrdə, ağ gecələrdə
Dünya ağ yalana oxşayır bir az.
Bu
aylı gecədə bir ağ bulud var,
Yağışı sevincə, dərdə
yağası.
Dəyməmiş
alçatək turş bir ümid var,
Bir də
bir hamilə
gəlin yuxusu.
Ovcuma
sığınıb, qızınır dəniz,
Zülmətlə işığın
qarışığında.
Dayanıb
durmuşuq gün-günorta biz-
Dünya-gün
işığında,
Ürəyim-ay işığında.
Tahirin şeirlərini oxuyursan, sonuncu misradan sonra bir də
əvvələ qayıdırsan, hisslərin,
duyğuların necə rəsm olunduğunu heyrətlə
seyr edirsən.
Fikirləşirsən ki, bu mövzunu Tahir ancaq
bu cür poetik enerji ilə yükləyə bilərdi.
İki sevən insan arasındakı ayrılığı, bu ayrılığın yaratdığı sıxıntını nümayiş etdirə biləcək onlarla, bəlkə yüzlərlə şeirin adını çəkmək olar. Amma Tahir Qurbanın "Məni gözləyirsən" şeiri bu mövzuda yenidir (təkcə o illər üçün yox, bu gün üçün də).
Qatarlar
bir ovuc qara daş kimi,
Kim bilir, bəlkə də dönər yuxuna.
Yuxuna məktublar
qonar quş kimi,
bütün təyyarələr enər yuxuna,
Sənin
harayında min od, min ocaq
Səsində buludlar hönkürəcəkdir.
Mavi
gözlərinə dəniz dolacaq,
dibində yosunlar göyərəkdir.
Məni
görəcəksən baxsan hayana
Baxıb görəcəksən, göyərəcəksən.
Gözlərin
qapansa,
barmaqlarına
Bir kor əlifbası öyrədəcəksən.
Tahirin ölümündən on il keçir. Onu unutmayanların sırası da get-gedə seyrəlir. Çox istərdim ki, onun şeirləri toplanıb bir araya gəlsin, bir kitab halına salınsın və təbii ki, bugünkü poeziyamızda Tahir Qurbanın şeirləri qəriblik çəkməyəcək. O şeirləri sevəcəklər.
Ədalət.-2014.-15 noyabr.-S.15.