Əhəmiyyətli
tədris vəsaiti: "Ekoloji atlas"
Bəşəriyyətin müasir yaşayışını
ekologiyasız təsəvvür etmək mümkün deyildir.
Yazmağı, oxumağı, saymağı bilmədən yaşamaq nə qədər çətindirsə,
ekologiyanın əsaslarını öyrənmədən də
yaşamaq bir o qədər çətinləşir. Azərbaycan
Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin
təşəbbüsü ilə 2010-cu ilin
"Ekologiya ili" elan edilməsi ölkəmizdə ekoloji məsələlərin həllinə
diqqəti daha da
artırıb. Azərbaycanda bu istiqamətdə görülən
işlər, genişmiqyaslı ekoloji proqramların həyata
keçirilməsi ekoloji vəziyyətin
sağlamlaşdırılmasına
yönəldilmişdir. Ölkəmizin hər yerində bu istiqamətdə vacib addımlar atılır.
Ekologiyanın
əsas tədqiqat obyekti orqanizm səviyyəsindən yüksək
olan canlı sistemlərdir: populyasiya, biosenoz, biosfer. Bu elm
orqanizmlərin əmələ gətirdiyi birliklərin öz
aralarındakı və ətraf mühitin cansız komponentləri
ilə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənir.
Ekologiya
sözünü ilk dəfə 1858-ci ildə Q.D.Toro işlətmişdir.
1866-cı ildən sonra alman bioloqu E.Hekkel bu anlayışı
inkişaf etdirmiş və geniş yaymışdır. Hekkel
orqanizmi təbii sığınacaq yerində, yəni öz
"evində" öyrənməyi ekologiya hesab etmişdir.
Daha sonralar uzun müddət ekologiya biologiya sözünün
dar mənasında işlənmişdir. Yalnız gərgin
mübahisəli inkişaf yolu keçdikdən sonra müasir
ekologiya elmi formalaşmışdır. Orqanizmlərin həyat
tərzini və orqanizmdən yüksək canlı sistemləri
öz aralarında və ətraf mühitin cansız komponentləri
ilə qarşılıqlı əlaqədə öyrənən
elm ekologiya adlanır. Ekologiyanın inkişaf tarixini öyrənən
insanlar dərk edir ki, bu elm bəşəriyyətin təbiətdən
səmərəli istifadə etməsi üçün gələcəkdə
indikindən daha çox vacib olacaqdır. Ekoloji sistemlərdən
kənarda təbii sərvət yoxdur. Onlardan səmərəli
istifadə etmək dövlətin iqtisadi gücü olub, iqtisadi-sosial
inkişafın perspektivi və xalqın rifahının
yaxşılaşması üçün çox vacibdr.
Azərbaycan
Respublikası zəngin təbii
sərvətlərə və inkişaf etmiş sənaye sahələrinə
malik olan bir dövlətdir. Lakin uzun illərdən bəri
yığılıb qalmış ekoloji problemlər vaxtında
öz həllini tapmadığı üçün
respublikamızın ətraf mühiti həddindən artıq
çirkləndirilmişdir. Hazırda respublikamızda həllini
təcili tələb edən bir sıra ekoloji problemlər
vardır: su hövzələrinin, o cümlədən Xəzər
dənizinin məişət və sənaye sularının tullantıları
ilə çirkləndirilməsi, Xəzər dənizinin səviyyəsinin
dəyişməsi ilə əlaqədar vurulan ziyanlar, atmosfer havasına zərərli
qazların normadan artıq atılması, biomüxtəlifliyin
azalması, torpaqların
eroziyaya uğraması və şoranlaşması, sənaye və
məişət tullantılarının utilizasiyası və
s. Ətraf mühitin çirklənməsi, bəzi hallarda vətəndaşların
və ya müxtəlif müəssisə rəhbərlərinin
buna bilərəkdən göz yumması Azərbaycan təbiətinin
yaxın gələcəkdə çox ciddi
aşınmasına səbəb ola bilər. Məhz bunu
önləməkdən ötrü vətəndaş və
dövlət əl-ələ verib insanlarımızın daha
duyarlı davranması və ekoloji fəlakətlərin
qarşısının alınması üçün birgə
fəaliyyət göstərməlidir. Əlbəttə ki,
heç bir Azərbaycan vətəndaşı bu prosesdən
kənarda qalmalı deyil.
İndiki
dövrdə ətraf mühitlə bağlı mövcud vəziyyət
hər bir ölkəni ekoloji problemləri ümumbəşəri
kontekstə çıxarmağa məcbur etmişdir. Bu
gün artıq ətraf mühitin mühafizəsi məsələləri
aparıcı beynəlxalq təşkilatların proqram sənədlərində
öz əksini tapmışdır.
Azərbaycan
Respublikası son illər sosial və iqtisadi inkişaf sahələrində
kifayət qədər nailiyyətlər əldə
etmişdir ki, bu da milli və beynəlxalq sənədlərdə
öz əksini tapmışdır. Sosial və iqtisadi sahələrdəki
nailiyyətlərin artmasının dayanıqlı olması
ölkə tərəfindən əsas prioritet qismində qəbul
edilmişdir. Ölkənin ekoloji strategiyası, ətraf
mühitin qorunması sahəsində fəaliyyətin
koordinasiyasının gücləndirilməsi yolu ilə milli,
beynəlxalq və regional səviyyələrdə təbii
ehtiyatların mühafizəsi, elmə əsaslanan inkişaf
prinsiplərinin tətbiqi, indiki və gələcək nəsillərin
maraqlarını təmin edən ölkənin iqtisadi və insan
resurslarının istifadəsində
davamlılığın təminatına yönəlmişdir.
Azərbaycan
Respublikası müstəqillik əldə etdikdən və
bazar iqtisadiyyatı yolunu seçdikdən sonra ölkəmizdə
ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində ekoloji siyasət
yeni vüsət almış və formalaşmağa
başlamışdır. Bu həm də ekoloji məsələlərin
ümumbəşəri bir problem kimi qəbul edilməsi ilə
də izah edilir.
Müasir dövrdə biosferin qorunması və ondan səmərəli istifadə, mövcud ekoloji problemlərin aradan qaldırılması beynəlxalq səviyyədə qarşıda duran ən aktual məsələlərdəndir. Yerlərdə ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması və təbii sərvətlərin qorunması, eləcə də qeyd olunan işlərin həyata keçirilməsi üçün lazım olan yeni biliklərin və texnologiyaların tətbiqi istiqamətində xeyli işlərin görülməsi vacibdir.
Azərbaycan
Respublikasında yürüdülən ekoloji siyasətin əsas
məqsədi indiki və gələcək nəsillərin
ehtiyaclarının təmin
edilməsi naminə mövcud
ekoloji sistemlərin, iqtisadi potensialın qorunması və təbii
ehtiyatlardan səmərəli istifadə edilməsi ilə
davamlı inkişafın təmin edilməsindən ibarətdir.
Bunu gerçəkləşdirmək məqsədi ilə təbii
ehtiyatlardan istifadə yolları işlənib
hazırlanmalı və iqtisadiyyatın inkişafı davamlılıq
prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. İnkişafın
ekoloji baxımdan davamlı olmasını təmin etmək
üçün iqtisadi fəaliyyət zamanı meydana
çıxan ciddi ekoloji problemlərin aradan
qaldırılması, onların ətraf mühitə mənfi
təsirinin minimuma endirilməsi
tələb olunur. Bunun üçün vətəndaşların ekoloji
maarifləndirilməsinə çox böyük ehtiyac var.
Hərtərəfli
inkişaf etmək istəyən kəslər ekoloji biliklərə
dair müvafiq mənbələri ardıcıl izləməli
və onlara tənqidi, yaradıcı münasibət bəsləməlidirlər.
İnsanlar arasında ekoloji təfəkkürü
formalaşdırmaq sahəsində bilənlər bilməyənlərə
kömək etməlidirlərlər. Son illər ərzində
xarici dillərdə çoxlu dərslik, dərs vəsaiti, məşhur
elmi kitablar nəşr edilir, təbiətlə insanın əlaqəsini
əks etdirən jurnallar buraxılır, bu sahədə
aparılan tədqiqatların tematik topluları çap edilir.
Hətta televizor, radio və qəzetlər də ekoloji təhsilə
biganə deyillər.
İnsanlar
ekologiyanı yaxşı dərk edə bilmək
üçün onun tədqiqat metodlarını öyrənməlidir.
Bu elm eksperimentdən, çöl təcrübəsindən,
ekoloji modellərdən, monitorinqlərdən geniş istifadə
edir. Hər kəs öz ixtisasına uyğun olaraq
ekologiyanın müəyyən bölməsini daha dərindən
öyrənir. Məsələn, bioloqlar üçün
canlıların ekologiyası vacibdir. Coğrafiya ixtisası
alanlar ekoloji geologiyanı, şəhərlərin, sənaye mərkəzlərinin
və başqa landşaftların ekologiyasını,
kimyaçılar ətraf mühitin, yəni havanın, suyun,
torpağın kimyəvi tərkibinə mənfi və
müsbət təsir edən faktorları ətraflı
öyrənirlər, riyaziyyatçılar ekoloji sistemlərin
modellərini hazırlamaqda istirak edirlər və s. Humanitar
sahələrin də ekologiyası var. Belə ki, filosoflar təbiətlə
cəmiyyətin əlaqəsinin fəlsəfi problemlərini
öyrənirlər, hüquqşünaslar təbiətdən
səmərəli istifadə edilməsi qanunlarını
getdikcə təkmilləşdirir və bu qanunların həyata
keçirilməsinə nəzarət edirlər.
Bu
gün respublikanın ekoloji vəziyyəti haqqında mükəmməl,
ətraflı məlumatın alınması cəmiyyət və
dövlət üçün son dərəcə vacibdir. Dünyada
baş verən təbii-iqlim proseslərinin
qarşılıqlı əlaqəsi respublikamızın da təbii-iqlim
proseslərinə öz təsirini göstərir. Buna görə
də dünyanın təbii mühitinin ekoloji vəziyyəti
Azərbaycanın ekoloji vəziyyətinə təsir göstərir.
Bununla əlaqədar Azərbaycanda ilk dəfə olaraq vahid xəritəçilik
əsəri kimi yaradılan "Ekoloji atlas" əhalinin
ekoloji maarifləndirilməsi üçün çox əhəmiyyətli
bir resursdur. Atlasda olan
materialların həm doğma Azərbaycan dilində, həm də
xarici dildə - ingilis dilində
olması bu resursun daha da geniş ictimaiyyəti əhatə
etdiyinə dəlalət edir. "Ekoloji atlas"da
dünyanın və Azərbaycanın təbii mühitini səciyyələndirən
xəritələr verilib. Bu xəritələr əhalinin
sağlam həyat tərzini və yaşamağa qabil təbii
prosesləri, bütövlükdə proseslərin ekoloji
parametrlərini əks etdirir. Atlas respublikada ekoloji vəziyyətin
tədqiqatı, nikbinliyi, səmərəli dövlət
ekoloji siyasəti, ekoloji təhsili, geniş kütlənin
maariflənməsi, ekoloji mədəniyyətin yüksəlməsi
haqqında məlumatları özündə əks etdirir. Azərbaycanda
və bütövlükdə dünyada ekoloji vəziyyətin
qiymətləndirilməsində Atlasın mühüm rolu
var. O, son statistik
məlumatların zənginliyi ilə də
xüsusi seçilir.
Sərbəst
mənimsəmə nöqteyi-nəzərincə baxdıqda
qeyd etmək olar ki, bu atlas hər bir sadə vətəndaşda
müstəqil təlimə zəmin
yaradır. Tematikanın müxtəlifiyi, məzmunun dolğunluğu,
səciyyəvi göstəricilər atlasın elmi-praktik əhəmiyyətini
artırır. Atlasın xüsusi tematik məzmunu 11 bölmədən
ibarət olması: 1) Atmosfer, 2) Hidrosfer, 3) Litosfer, 4)
Torpaqlar, 5) Biosfer, 6)
Landşaftlar, 7) Bitki örtüyü, 8) Heyvanlar aləmi, 9) Təbii
fəlakətlər, 10) Cəmiyyətin ekologiyası, 11) Azərbaycan
ekologiyasının hüquqi əsasları (sənədlərin
siyahısı) və həmçinin 140-dan artıq xəritənin
verilməsi təqdirəlayiq bir haldır. Atlasdakı xəritələrin
informativliyini yüksəltmək, təcrübədə
istifadəni asanlaşdırmaq üçün izahedici mətnlərdən,
cədvəllərdən, qrafik və diaqramlardan istifadə
olunmuşdur. Azərbaycan üzrə xəritələr 1:1
500 000 miqyasında tərtib
olunub ki, bu da müxtəlif məzmunlu xəritələrin
istifadəsi zamanı onların müqayisəsini
asanlaşdırır. Atlasın məzmununda mövcud xəritənin
məzmununu təşkil edən bu və digər proseslər
rəngli şəkillərlə verilmişdir.
Atlasdakı
xəritələrin əhəmiyyəti həm də ondan
ibarətdir ki, o, yeni elmi məzmununa görə
seçilir. Atlasın məzmununun
metodoloji əsasını sistemdəki təbiət-insan-cəmiyyət
qarşılıqlı məcmusu təşkil edir. Bu əlaqələr
müəyyən təbii mühitə, insana, cəmiyyətə
qarşı müxtəlif növə və gücə malik
antropogen təsirlər yaradır (sənaye, kənd təsərrüfatı,
nəqliyyat və s.). Nəticədə ekoloji vəziyyətə
ümumi qiymət verilərək, onun istər ekoloji, istərsə
də sosial və iqtisadi baxımından gedişatı və
optimallığı üzrə tədqiqatı təyin
edilir.
Atlasın
strukturu ilə tanış olarkən diqqətimizi çəkən
belə bir cəhət oldu ki, nəzərdən keçirilən
hər bir mövzu dünyada baş verən proseslərlə əlaqələndirilir,
vahid, planetar miqyasda, planetimizin bir hissəsi kimi başa
düşülür. Bu da atlasın elmi və praktik əhəmiyyətini
artırır. Atlasdan istifadə edən hər bir şəxs
respublikamızda ekologiya sahəsində müxtəlif elm sahələri
tərəfindən aparılan tədqiqat işləri
haqqında, ekologiyamızın müasir durumu ilə
bağlı ətraflı məlumat əldə edə bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, çox böyük informasiya təkcə
atlasın tematik xəritələri vasitəsi ilə deyil,
onları çox sıx surətdə tamamlayan və əlaqələndirən
cədvəllər, sxemlər, diaqram və qrafiklər, həmçinin
mövzuları dolğun əks etdirən fotoşəkillər
vasitəsilə verilmişdir. Bu da atlasın informasiya
gücünün, məlumatların bolluğunun
artırılması ilə yanaşı onun
sübutluluğunun, elmi səviyyəsinin də yüksəldilməsinə
xidmət edir.
Atlasın
hər bir bölməsində yuxarıda dediklərimizi izləyə
bilərik. Məsələn, "Torpaqlar" bölməsində
ilk əvvəl dünya torpaqlarının və
dünyanın torpaq ehtiyatlarının xəritələri,
bundan sonra isə respublikamızın torpaq xəritələri
verilmişdir. Respublikamızda yayılan ən mühüm
torpaq tiplərinin rəngli profilləri və onlar haqqında
qısa məlumatlar bu xəritələr haqqında bilikləri
tamamlamaqla yanaşı onların əyaniliyini təmin edir. Ardınca
ayrı-ayrı iqtisadi rayonların torpaq xəritələri
verilmişdir ki, bu da respublikamızın torpaqları
haqqında biliklərin daha da dərinləşdirilməsinə,
torpaqlar haqqında ən müxtəlif məlumatların sərbəst
əldə edilməsinə imkan verir.
Bu
bölmədə verilmiş çoxlu sayda tematik xəritələr
(29 xəritə) həm mövzularının rəngarəngliyi, həm də yüksək elmi səviyyəsi,
informasiya bolluğu ilə diqqəti cəlb edir. Bu xəritələr
respublikamızda torpaqşünaslıq sahəsində
aparılan elmi tədqiqat işlərinin nəticələrini
özündə əks etdirməklə çox böyük
elmi dəyərə malik olmaları ilə seçilir. Xəritələrdə
respublikamızın ərazisindəki torpaqların
eroziyası, eroziyaya təhlükəli ərazilər,
torpaqlardakı radionuklidlərin, müxtəlif metalların
miqdarı, torpaqların şorluluğu (duzluluq) dərəcəsi,
humus ehtiyatının miqdarı, texnogen pozulmalar və s.
mövzular əks olunmuşdur ki, bu bölmədə torpaqlar
və onların ekologiyası ilə bağlı istənilən
informasiyanı əldə etmək mümkündür.
Digər
cəhətdən atlasdakı xəritələri
müşayiət edən cədvəllər, sxemlər,
diaqram və qrafiklər onların informasiya gücünü,
məlumat bolluğunu, imkanlarını daha da artırmağa
xidmət edir. Torpaqların eroziyası, çirklənmə mənbələrini
və s. əks etdirən rəngli fotoşəkillər
oxucularda daha əyani təsəvvür yaradır, məlumatların
sübutluluğunu təmin edir.
"Cəmiyyətin
ekologiyası" bölməsi diqqətimizi daha çox cəlb
edir. Bu bölmədə tibbi ekologiya sahəsində
aparılan tədqiqatların nəticələrini əks
etdirən tematik xəritələr öz yeniliyi və praktik əhəmiyyəti
ilə seçilir. Əhalinin sağlamlığının vəziyyəti,
müxtəlif xəstəliklərin yayılma dərəcəsi
və arealları, zərərli tullantıların, çirklənmənin
miqdarı və dərəcəsi kimi müxtəlif məzmunlu
xəritələr respublikamızda ekoloji vəziyyətin
öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi
baxımından çox dəyərli hesab olunmalıdır.
"Ekoloji
atlas"ın digər bölmələri də istər xəritələr,
istərsə də digər statistik və illüstrativ
materiallarla çox zəngin olması, yüksək informasiya
gücünə malik olması ilə seçilir. Bütün
bunlar respublikamızda ekoloji durumun öyrənilməsinə,
ekologiyaya aid istənilən informasiyanın əldə edilməsinə
imkan verdiyi kimi, həm də bu sahədə gələcəkdə
görülməli işlərin, aparılacaq tədqiqatların
əsas istiqamətlərinin müəyyən edilməsinə
imkan verir. Ekologiya sahəsində yazılacaq elmi məqalələr,
monoqrafiyalar, magistr və doktorluq dissertasiyaları
üçün atlas son dərəcə zəngin və qiymətli
mənbə ola bilər.
Atlasın
son səhifələrində
yer almış Azərbaycan ekologiyasının hüquqi
əsaslarının (sənədlər siyahısı)
geniş oxucu kütləsinin ixtiyarına verilməsi də
çox əhəmiyyətli bir haldır. Bu atlas əhalinin
ekoloji təhsili və maarifləndirilməsi haqqında Azərbaycan
Respublikasının Qanununun, demək olar ki, əksər maddələrini
özündə əks etdirə bilib. Məsələn, maddə
4, 4.2.2 - "Əhalinin ekoloji təhsili və maarifləndirilməsi
sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərindən biri orta
təhsil sistemində ekoloji biliklərin tədrisinin
icbariliyidir".
Vacib
amillərdən biri də odur ki, "Ekoloji atlas"dan nəinki geniş mütəxəssis
kütləsi, ali və orta ixtisas müəllimləri,
ekoloqlar, bioloqlar, kənd təsərrüfatı ilə məşğul
olan mütəxəssislər, hətta hər bir vətəndaş
da istifadə edə bilərlər.
Məcnun BABAYEV,
professor,
Oqtay ALXASOV,
dosent,
Almaz HƏSRƏT,
əməkdar müəllim
Azərbaycan müəllimi.- 2010.-
31 dekabr.- S.20.