Qədim Çin
filosofu və
pedaqoqu - Konfutsi
Məşhur qədim Çin
müdriki, "Jutszya" fəlsəfə məktəbinin
yaradıcısı Konfutsi (e.ə. 551-479-cu illər)
əsasən böyük filosof, konfutsizm fəlsəfi
cərəyanının banisi kimi tanınır. Lakin o,
həm də təkcə xronoloji nöqteyi-nəzərdən
deyil, eyni zamanda təhsilin və pedaqoji fikrin inkişafına
verdiyi töhfələrin əhəmiyyətinə
görə Çinin ilk böyük pedaqoqudur. Məhz
Konfutsinin sayəsində Çin müasir bəşər
sivilizasiyasında qədim mədəniyyəti qoruyub saxlayan
unikal ölkə kimi tanınır. Çinşünas
alimlərin qənaətincə, Konfutsi təlimi Çinə
tarixi və mədəni şüur bəxş edib. Çin mədəniyyəti üçün
yazılı sözün kultu xarakterikdir. Çin
ədəbiyyatı Çinin böyük mənəvi
mədəniyyətinin əsasıdır. Konfutsiyə
görə, ədəbiyyat (ven) yüksək müdrikliyin yüksək
ifadəsidir,
qədim mütləq həqiqətlər
haqqında müasirlərə məlumat verən yaxşı
sözdür. Kitab toxunulmaz, müqəddəs bir şeydir.
Konfutsinin
"Keçmişin ardınca getməkdən yaxşı
heç nə yoxdur" tezisinə Çin nümunəsi
üzrə tərbiyənin əbədi devizi kimi baxmaq olar. Çinlilər
"Qədim, möcüzəli daşlardan
gələcəyin pillələrini qurun"
çağırışına əməl edərək
uşaqlıqdan özlərində öz xalqının
zəngin mənəvi mədəniyyətinin
ənənələrini və irsini tərbiyə edirlər.
Konfutsinin 77-ci nəsildən törəməsi, professor Kun Teçen yazır: "Konfutsinin
pedaqoji təlimi qədim ənənələrə
əsaslanmış və gələcək nəsillər
üçün yol açmışdır. O, təkcə
Çinin intellektual tarixində deyil, həm də
bəşər tarixində, bütövlükdə,
dünyada mühüm yer tutur".
Böyük maarifçi
və pedaqoq ölümündən sonra artıq Avropada
Konfutsi kimi tanınırdı. Konfutsi "Kun
müəllim" mənasını verən Kun Futszi
adının latınlaşdırılmış
şəklidir. Kun nəslin
soyadıdır. Konfutsinin əsil adı
Tsyudur ki, bu da tərcümədə "təpə"
deməkdir.
Konfutsi eramızdan
əvvəl 551-ci ildə Lu çarlığında anadan
olmuşdur. Lu o vaxtlar parçalanmış Çinin ən
böyük və mədəni cəhətdən ən
inkişaf etmiş çarlıqlarından biri idi.
Konfutsi yoxsullaşmış
aristokrat ailəsindən çıxmışdır. Onun atası
Şu Lyan-xe Konfutsi 3 yaşında olarkən
dünyasını dəyişmişdir. Atasının
ölümündən sonra o, anası Yan Çjen-Tszay
ilə birlikdə Lu çarlığının paytaxtı
Tsyuyfu şəhərinə köçmüşdür.
Onun tərbiyəsi ilə anası
məşğul olmuşdur. Maddi
vəziyyətinin çətinliyinə baxmayaraq, anası
oğluna yaxşı təhsil verməyə
çalışmışdır.
Hələ uşaqlıq illərində Konfutsi
sözəbaxan olması, böyüklərə ehtiram
göstərməsi ilə fərqlənirmiş və
yaşına görə çox ağıllı,
dərrakəli, mühakiməli imiş. O, xalq
adət-ənənələrinə, mərasimlərinə
böyük maraq göstərir və qədim kitablara,
biliklərə hörmətlə yanaşırmış, 7
yaşı olanda anası onu oxumaq üçün
məktəbə qoyur. Burada o, Çjun Ni
adını daşıyır. Məktəbdə çalışqanlığı,
təhsildə uğurları və ciddiliyi ilə
yaşıdlarını arxada qoyur və buna görə
də öz müəlliminin köməkçisi təyin
olunur.
Konfutsi 17 yaşında
olarkən anası vəfat edir. 19 yaşında o,
ailə qurur və bir ildən sonra oğlu dünyaya gəlir.
Onu Li adlandırırlar.
Konfutsi gənclikdə
məmur işləmişdir. Lakin dövlət
qulluğuna alışmadığından tezliklə istefaya
çıxmışdır. Onun
yüksək mənəvi keyfiyyətləri praktik
həyatın reallıqları ilə yazılmadığından
bu onu siyasətdə uğursuzluğa gətirib
çıxarır. O, qərara gəlir ki, özünü
pedaqoji fəaliyyətə həsr etsin və
rəvayətə görə, 22 yaşında müəllim
olur.
Məhz bu sahədə o,
böyük uğurlar qazanmışdır. Onun yanına
qədim müdrikliklə (hikmət elmi ilə) maraqlanan adamlar
gəlməyə başlamışdır. Konfutsi heç kimi rədd etməmiş, təlim
üçün hər hansı natural formada haqq
ödəyən hamını qəbul etmişdir. Adətən belə ödəmə forması
rolunda o dövrlərdə qaxac ət bağlaması
çıxış edirdi.
Öz
görüşlərini təbliğ etmək məqsədi ilə
Konfutsi şagirdlərinin müşayiəti ilə qədim
Çinin müxtəlif çarlıqlarını gəzib
dolaşmış, bu zaman çoxlu çətinlik və
müsibətlərlə üzləşmişdir. Lakin hökumət
tərəfindən dəstək görmədiyindən o,
qədim kilsə kitablarını qaydaya salmaq, öz təlim
və tədrisi ilə məşğul olmaq üçün
Vətənə qayıtmışdır.
O, həyatının böyük hissəsini fərdi
müəllimliyə həsr etmiş və o vaxt əsasən
aristokratların imtiyazı olan təhsilin cəmiyyətin
əksər üzvləri üçün əlçatan
olmasına çalışmışdır. O, 3 mindən
çox şagird öyrətmişdir. Onlardan
72-si görkəmli şəxsiyyətlər olmuşdur.
Konfutsi məşhur "Yaz və payız" qeydlərini
tərtib etmiş, "Tarix kitabı", "Şeir və
mahnı kitabı" "Dəyişiklik kitabı" kimi
klassik kitabların redaktoru olmuşdur.
Konfutsinin yaşadığı dövrdə Çin bir
sıra pərakəndə çarlıqlardan
(knyazlıqlardan) ibarət idi: Vey, Lu, U, Tszin, Tsi, Çu
və b. İğtişaş dövrü idi və Konfutsinin
dövlət fəaliyyəti ilə məşğul olmaq
cəhdləri onun pozulmuş ədalətli qaydanı,
idarə üsulunu bərpa etmək arzusu ilə izah edilir.
Knyazların,
çinovniklərin müqaviməti ilə
qarşılaşan Konfutsi ideal idarəetmənin necə
olması barədə kitab yazmağı qərara alır. O, tarixə müraciət
edir, ondan siyasətlə, mənəviyyatla, hökmdarların
və təbəələrin vəzifələri ilə
bağlı öz görüşlərini aydınlaşdıran
misallar götürür. Onun əsəri olan
"Yaz və payız" belə meydana gəlir. Həmin əsərdə "ağıllı
idarəetməni və insanların əxlaqının
(davranışının) əsasları" prinsipləri
aydınlaşdırılmışdır.
Konfutsi varlığın
ümumi məsələlərinin işlənib
hazırlanması ilə xüsusi məşğul
olmamış və dünyanın və insanın
mənşəyi haqqında məsələni
araşdırmağı qarşısına məqsəd
qoymamışdır. O, hər şeydən əvvəl, mərkəzində
ailənin, cəmiyyətin üzvü olan insanın
durduğu etik-siyasi təlimin müəllifidir.
Konfutsi maarifə böyük diqqət yetirmiş,
tədrisin, toplanmış məlumatların dərk
olunmasının əhəmiyyətini xüsusi qeyd etmiş,
insanları praktik fəaliyyətlərində öz
biliklərini əldə rəhbər tutmağa çağırmışdır.
Konfutsi belə hesab edirdi ki, təlim-tədris
prosesində adam daha yaxşı və
əxlaqlı olur, çatışmazlıqlarını
və düzgün olmayan hərəkətlərini
düzəltməyə çalışır. O, xalqın
maariflənməsi uğrunda çıxış edir və
hesab edirdi ki, bununla xalqı onun özünün seçə
bilmədiyi düz yolla
getməyə vadar etmək olar,
ona görə ki, bu ancaq insanları
idarə etmək qabiliyyətinə malik, öz nümunəsi
ilə onları ardınca apara bilən az adama
müyəssər olan yüksək müdriklikdir. Təhsilli idarəedənlər, hökmdarlar
təbəqəsinin mövcud olmasının zəruriliyini
Konfutsi belə əsaslandırırdı. Bu zaman o, təlimi humanitar fənlərlə
məhdudlaşdırır və əmək
vərdişlərinin qazanılmasına qətiyyən
əhəmiyyət vermirdi.
Konfutsi belə hesab edirdi ki,
ədəb qaydaları insanın əxlaqının,
davranışının əsasını təşkil edir
və ona görə də o, adamları hər şeydən
öncə əxlaq nöqteyi-nəzərindən
qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, bütün adamlar öz
təbiəti etibarilə bir-birlərinə yaxındır.
Lakin onlara müxtəlif vərdişlər
xasdır. Bəziləri yaxşı,
mehriban və əxlaqlıdır, digərləri pis, yaramaz
və qəddardır.
Yüksək
məziyyətlərə malik adamları Konfutsi
"Alicənab ərlər" adlandırır və bu
keyfiyyətlərdən məhrum olan "miskin
adamları" onlara qarşı qoyurdu. O hesab edirdi ki, alicənab
adamlar daim özlərini təkmilləşdirməli, öz
səhvlərini düzəltməli, ideal qaydaları və ya
əxlaq normalarını gözləməlidir.
Konfutsi insanın hökmən yiyələnməli
olduğu iki məziyyəti xüsusi qeyd edirdi: borc (və ya
ədalətlilik) və insanpərvərlik (və ya
insansevərlik).
Borc - insanı hər bir
halda əxlaqlı davranmağa sövq edən daxili
təmənnasız niyyətdir. Borc hökmdarla
təbəələri arasındakı münasibətləri
tənzimləyir, insanlara ictimai qaydaları pozmamağı
aşılayır.
İnsanpərvərlik - insanlara sevgidir. "Başqalarına
özünə olduğu kimi baxmaq vəziyyətində olmaq
- bax bunu humanizm incəsənəti adlandırmaq olar".
"Özünə arzulamadığını
başqalarına da etmə", - deyə o qeyd edirdi.
Konfutsinin anlamında bu keyfiyyət bütün
məziyyətlərin cəmidir: "Özünə qalib
gəlmək və "əxlaq normalarına" qayıtmaq
- deməli, humanist insan olmaqdır".
Konfutsi və onun
ardıcılları belə hesab edirdilər ki, birinci
növbədə, öz qohumlarını sevmək
lazımdır. Sonra isə artıq digərlərini.
Buna görə də oğulluq ehtiramı
(hörməti) və qardaş məhəbbətinə onlar
tərəfindən insanpərvərlik
anlayışının vacib tərəfləri kimi baxılırdı.
Uşaqlar sözəbaxan olmalı və
valideynlərinə hörmət etməlidirlər,
valideynlər də, öz növbəsində, uşaqları
sevməli, onlara münasibətdə yumşaqlıq (iltifat)
rəhimdillik nümayiş etdirməlidirlər, kiçik
qardaşlar böyük qardaşlara xidmət
etməlidirlər. Yalnız nümunəvi oğul və
qardaş yaxşı təbəə ola
bilər. Dostlar arasındakı münasibətlərdə
açıqlıq (saflıq) və düzlük vacibdir. Onda dostluq onları nəcibləşdirir,
yüksəldir və biliklər əldə etməyə
və əxlaqını təkmilləşməyə
kömək edir.
Konfutsinin etik-siyasi
təlimində əsas prinsiplər "Jen
(insanpərvərlik, insanlıq) və "li" (normalar,
əxlaq qaydaları) tərbiyə və təlimlə ən
sıx şəkildə bağlıdır. 2500 illik tarixi
olan Konfutsi təliminin
əbədiyaşarlığının əsas səbəbi
də bundan qaynaqlanır. Bundan başqa,
tədqiqatçıların qənaətinə görə,
Konfutsi elə çoxsaylı və mötəbər bir
pedaqoji məktəb yaratmışdı ki, onun
vəziyyəti məhz Konfutsi ənənələrinin
özəyini əxlaqi kamilləşmə və
mədəniyyətin simvolik dil dəyərləri
təşkil etdiyindən qədim Çin
cəmiyyətindəki siyasi
mübarizələrin gözlənilməz
təsirlərindən, demək olar ki, asılı
olmamışdır. Şəxsi meyil və
istəklərinin necə olmasına baxmayaraq, Çin
hökmdarlarının heç biri mədəniyyətdən
və əxlaq tərbiyəsindən yüksəkdə duran
siyasət və ideologiya ortaya qoya bilməmişdir. Məhz buna görə də Konfutsi irsini rədd
etmək cəhdləri həmişə uğursuzluqla
nəticələnmişdir. Belə cəhdlərdən
biri ilk Çin imperatoru Tsin Şixuandinin
çarlığı vaxtında olmuş və
sülalənin süqutu ilə nəticələnmişdir.
Son dəfə Konfutsi təlimini
"mədəni inqilab" dövründə Mao-Tsezedun
"basdırmağa" cəhd etmişdir.
2500 il ərzində çinlilər
əmin olmuşlar ki, onların vətəni
şəraitində Konfutsi təlimi ölməzdir,
çünki doğrudur.
Konfutsi hesab edirdi ki,
tərbiyə və təhsil insan üçün mövcud
olmaqdan ötrü maddi vəsaitlər əldə etmək
qədər zəruridir. Konfutsinin şagirdləri ilə
söhbətlərinin qeydlərindən ibarət olan "Lun
yuy" ("Söhbətlər və
mülahizələr") kitabında belə bir hadisə
nəql olunur. Bir dəfə Konfutsi
özünün tələbələrindən Jan Yu adlı
birisi ilə Vey çarlığına gəlir. Konfutsi
yetirməsindən soruşur ki, olduqları yerdə nə
qədər adam yaşayır. Jan Yu cavab verir ki, əhalisi o qədər
sürətlə artır ki, məlum deyil sonra necə olacaq.
Konfutsi deyir: "onu zənginləşdirin", "Biz onu
zənginləşdirdik, bəs sonra nə etmək
lazımdır", - deyə şagirdi soruşur. "Onu tərbiyə edin", - deyə Konfutsi cavab
verir.
Bununla əlaqədar Çin pedaqogika tarixçiləri
qeyd edirlər ki, Konfutsi burada özünün, bir növ:
"Şu - fu -tszyao" formulunu (xalq - zənginlik -
tərbiyə) söyləmişdir. Başqa
sözlə, insanlar əvvəlcə tox olmalı və
geyinməli, yaşayış minimumuna malik olmalı, bundan
sonra onların tərbiyəsi həyata keçirilməlidir.
Konfutsi belə hesab edirdi ki,
hökmdarlar xalqın maariflənməsi üçün
çalışmalıdırlar. Bunun üçün
məktəb və digər təlim-tərbiyə
müəssisələrinin şəbəkəsini
genişləndirmək lazımdır.
O, təlim və
tərbiyədə ayrı-seçkiliyə qarşı
çıxmış və Çində sosial
vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün
insanların daxil ola biləcəyi ilk
xüsusi məktəb yaratmışdır. O deyirmiş ki,
"təlimdə insanlar arasında fərq
olmamalıdır". Konfutsi öz
məktəbini Lu
çarlığının paytaxtı Tsyuyfu (indiki
Şandun əyaləti) şəhərində
yaratmışdı. Məktəb öz
ölçülərinə görə böyük olub iki
binadan ibarət idi: "Tan" adlanan yerdə şagirdlər
məşğul olur, "Ney"də yaşayırmışlar.
Yaxşı havada
məşğələlər həyətdə, Konfutsinin
çox sevdiyi ərik ağacının altında
keçirilərmiş. Məktəb
özünün "Sin tan" ("ərik mehrabı")
adını da buradan almışdır.
Məktəb
böyüklər üçün idi. Konfutsi öz
şagirdləri sırasına sosial mənşəyindən
asılı olmayaraq biliklərə can atanları qəbul
edirdi. O deyirdi: "Əgər adam bilik
almaq arzusu ilə yanmırsa, onda mən onu
öyrətməyəcəyəm".
O, öz məktəbində vaxtı və tədris
məşğələlərinin məzmununu
reqlamentləşdirmirdi, mühazirələr oxumurdu,
onların biliyini yoxlamırdı. Təlim
və tərbiyə tez-tez evristik xarakter daşıyır,
sərbəst, azad söhbət prosesində baş verirdi.
Konfutsi öz şagirdləri üzərində
müşahidələr aparır, onları öyrənir,
daim onlarla kontaktda olur, hətta səyahət zamanı
məşğələlər keçirdi.
Çin xalqının
ən yaxşı və öncül ağılları
həmişə Konfutsi təliminin pozitiv
tərəflərini xatırlamış, onun maarifçilik
ideyalarını, insanların həyatına və
işlərinə marağını
qiymətləndirmişlər. Konfutsinin
biliklərə, həqiqətə olan davamlı cəhdi, onun
humanizmi və yüksək mənəvi ideallar uğrunda
mübarizəyə çağırışlarının
çinlilərin onlarca nəsli üçün
nəhəng tərbiyəvi əhəmiyyəti olmuşdur.
Hazırladı:
Yusif ƏLİYEV
Azərbaycan
müəllimi.- 2010.- 26 noyabr.- S.20.