Azərbaycan təhsili: yaxın keçmişə, bu
günə və gələcəyə bir baxış
(Əvvəli qəzetimizin ötən saylarında)
Hörmətli oxucular,
ötən məqalədə qeyd edildiyi kimi, təhsil sahəsində
beynəlxalq əlaqələrin mühüm istiqamətlərindən
biri də ayrı-ayrı ölkələrlə birbaşa təhsil
əlaqələrinin qurulması, əməkdaşlıq
haqqında saziş və protokolların imzalanmasıdır. Onu
da qeyd etməyi vacib hesab edirəm ki, digər ölkələrlə
yaratdığımız bu əlaqələr müstəqilliyin
bizə bəxş etdiyi əhəmiyyətli imkanlardan biridir.
Bu məqalədə məhz müstəqillik illərində
Azərbaycanın xarici ölkələrlə
yaratdığı təhsil əlaqələrindən bəhs
ediləcəkdir.
Təcrübə göstərir
ki, ayrı-ayrı ölkələrlə təhsil sahəsində
yaradılan əməkdaşlıq birgə proqram və layihələrin
reallaşdırılmasına, tələbə, müəllim
mübadiləsinə, təhsil sənədlərinin qarşılıqlı
tanınmasına, innovasiyaların tətbiqinə, ümumilikdə
ölkə təhsilinin inkişafına və beynəlxalq aləmə
inteqrasiyasına əlverişli imkan yaratmaqla yanaşı, son
nəticədə ölkələr arasında siyasi, iqtisadi və
mədəni əlaqələrin təşəkkülünə
gətirib çıxarır.
Təqdirəlayiq
haldır ki, Azərbaycan öz müstəqilliyini əldə
etdikdən sonra dünyanın bir çox ölkələri
ilə təhsil sahəsində yaradılmış səmərəli
əməkdaşlıq əlaqələri xeyli genişlənmişdir.
Bu gün Təhsil Nazirliyi dünyanın 30-dək dövlətilə
təhsil əlaqələri yaratmışdır. Belə ki,
hazırda ABŞ, Fransa, Böyük Britaniya, Almaniya, Rusiya, Çin,
Yaponiya, İsrail, Cənubi Koreya, Səudiyyə Ərəbistanı,
Türkiyə, İran, Misir, Pakistan, Ukrayna, Gürcüstan, Çexiya,
Slovakiya, Avstriya, Qazaxıstan, Özbəkistan, Rumıniya,
Latviya, Belorus, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri,
Küveyt, Tacikistan və sair kimi ölkələrlə
birbaşa təhsil əlaqələri mövcuddur. Həmin
ölkələrlə beynəlxalq əməkdaşlığımız
Azərbaycanın milli maraqlarına və ölkə Prezidenti
tərəfindən müəyyən olunmuş xarici siyasət
strategiyasına uyğun həyata keçirilir.
Qeyd etmək lazımdır
ki, yalnız son bir neçə ildə Türkiyə, Rusiya, Gürcüstan,
Çin, İran, Misir, Avstriya, Pakistan, Qazaxıstan, özbəkistan,
Rumıniya, Cənubi Koreya, Latviya, Belarus, Birləşmiş Ərəb
Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt,
Tacikistan kimi ölkələrlə təhsil sahəsində əməkdaşlıq
haqqında saziş və protokollar imzalanmışdır.
Hazırda Azərbaycanla
Türkiyə Respublikası arasında təhsil sahəsində
çoxtərəfli və inkişaf etmiş əlaqələr
mövcuddur. Türkiyə ilə Azərbaycanın bu sahədəki
əməkdaşlığı məzmun və miqyasına
görə digər ölkələrlə müqayisədə
çox geniş spektri əhatə edir.
Belə ki, ötən
18 il ərzində iki qardaş ölkə arasında təhsil
sahəsində çoxtərəfli əməkdaşlığı
həyata keçirmək üçün lazımi hüquqi
baza yaradılmışdır. 1992-ci ildə Azərbaycan
Respublikası Xalq Təhsili Nazirliyi ilə Türkiyə
Respublikası Milli Təhsil Nazirliyi arasında təhsil sahəsində
əməkdaşlıq barədə Müqavilə,
1994-cü ilin fevralında Türkiyə Respublikası ilə
Azərbaycan Respublikası arasında elm, texnika, sosial, mədəni
və iqtisadi sahələrdə əməkdaşlıq
Müqaviləsi, 1997-ci ilin martında Azərbaycan
Respublikasının Təhsil Nazirliyi ilə Türkiyə
Respublikası Milli Təhsil Nazirliyi arasında təhsil və
elm sahələrində əməkdaşlıq Protokolu imzalanmışdır.
Bu sənədlərdə təhsilin müxtəlif sahələri
üzrə əməkdaşlığı, o cümlədən
qarşılıqlı tələbə mübadiləsini təmin
edən müddəalar öz əksini tapmışdır.
Bununla yanaşı, həmin
sənədlərdə Azərbaycan ali məktəblərində
verilən ixtisasların və diplomların Türkiyə tərəfindən
tanınması məsələsi öz həllini
tapmamışdı. Bu, sonrakı illərdə Azərbaycan
ali məktəblərini bitirən Türkiyə vətəndaşlarının
diplomlarının Türkiyənin müvafiq qurumları tərəfindən
tanınmasında ciddi problemlərin yaranmasına səbəb
olurdu. Türkiyə vətəndaşları yalnız öz
ölkələrinin Ali Təhsil Şurası (YÖK) tərəfindən
tanınan ali məktəblərin müvafiq ixtisaslarında təhsil
aldıqda belə problemlərlə rastlaşmırdılar. Məsələnin
həlli, yəni Azərbaycanın ali məktəblərinin
diplomlarının Türkiyə tərəfindən
tanınması üçün hüquqi bazanın
yaradılması son dərəcə zəruri idi.
Bu məsələ
1998-ci ilin noyabrında Türkiyədə imzalanmış
"Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə
Türkiyə Respublikası Milli Təhsil Nazirliyi və Ali Təhsil
Şurası rəhbərliyi arasında təhsil və elm sahələrində
əməkdaşlıq haqqında razılıq
Protokolu"nda öz əksini tapdı və bununla da iki
ölkə arasında tələbə mübadiləsində
yeni bir mərhələnin əsası qoyuldu. Belə ki, bu
Protokolun Türkiyə ilə təhsil sahəsində
imzalanmış əvvəlki sənədlərdən əsas
fərqi məhz türkiyəli gənclərin Azərbaycan
ali məktəblərində təhsil alması və
onların təhsil sənədlərinin Türkiyədə
tanınmasının təsbit edilməsində idi. İmzalanmış
protokola əsasən hüquq, beynəlxalq hüquq, tibb,
inşaatla əlaqədar olan ixtisaslar istisna olmaqla, digər
ixtisaslar üzrə diplomların tanınması o dövr
üçün böyük bir uğur idi.
Protokolun daha bir əhəmiyyətli
cəhəti ondan ibarət idi ki, bundan sonra Türkiyə tərəfinin
Azərbaycana ayırdığı təqaüdlərin
universitetlər və ixtisaslar üzrə bölgüsü Azərbaycan
tərəfinin təklifləri əsasında
formalaşmağa başladı. Həmin vaxtadək Türkiyəyə
dövlət xətti ilə göndərilən tələbələr
heç də həmişə respublikamız
üçün gərəkli ixtisaslara uyğun təhsil
almırdılar. Yəni göndərilən tələbələrin
təhsil alacaqları ixtisaslar və ali məktəblər
Türkiyənin Ali Təhsil Şurası (YöK) tərəfindən
müəyyən olunurdu. Buna görə də qeyd olunan
prinsipin tətbiqi ayrılan yerlərdən daha səmərəli
istifadəni və ölkəmiz üçün zəruri
ixtisaslar üzrə kadr hazırlığını təmin
etmiş oldu.
Protokolda həmçinin
orta və ali məktəb müəllimlərinin mübadiləsi,
dərslik və nəşriyyat, türkdilli respublikaların
ümumtəhsil məktəblərində tədris olunacaq
tarix və ədəbiyyatla əlaqədar ortaq dərs vəsaitlərinin
hazırlanması məsələləri öz əksini tapmışdı.
Qeyd olunan Protokol Azərbaycanda
həyata keçirilən təhsil islahatlarına Türkiyə
tərəfinin hərtərəfli yardım göstərməsi
və bu sahədə faydalı əməkdaşlığın
qurulması üçün də real zəmin
yaradırdı. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Təhsil
Nazirliyinin nümayəndə heyətinin 22 iyul - 4 avqust 1999-cu
il tarixlərində Türkiyə Respublikasına növbəti
səfərinin məqsədi Türkiyədə aparılan təhsil
islahatlarının gedişi ilə tanış olmaq, bu
ölkənin təcrübəsini yaxından öyrənmək
idi. Həmin il Dünya Bankının texniki dəstəyi ilə
Azərbaycanda orta təhsil sistemində islahatlara
başlanmışdı. Bununla əlaqədar Qərb təhsil
sisteminə inteqrasiya yolunda böyük uğurlar əldə
etmiş Türkiyə təcrübəsinin öyrənilməsi
mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Artıq Türkiyə
ilə təhsil əlaqələri qurulmuş, fəaliyyət
üçün hüquqi əsas yaradılmışdı,
ölkələrimiz arasında əməkdaşlıq daha da
genişlənirdi. Türkiyə ilə təhsil sahəsində
əməkdaşlıq tarixində xüsusi səhifələrdən
biri də 2000-ci ilin dekabrında Türkiyə Respublikası
Milli Təhsil Nazirliyi nümayəndə heyətinin Azərbaycana
səfəri ilə bağlıdır. Səfər zamanı
həmin ildə Bakıda baş vermiş zəlzələ nəticəsində
ziyan çəkmiş iki məktəbin təmirini Türkiyə
Respublikası Milli Təhsil Nazirliyi öz üzərinə
götürdü və sonradan Bakı şəhərindəki
İncəsənət Gimnaziyası və Səbail
rayonundakı 7 nömrəli orta məktəbin təmiri həyata
keçirildi. Səfər zamanı Azərbaycan Respublikası
Təhsil Nazirliyi ilə Türkiyə Respublikası Milli Təhsil
Nazirliyi arasında təhsil və elm sahələrində əməkdaşlıq
haqqında növbəti Protokol imzalandı. Bu Protokolda ali təhsil
diplomlarının qarşılıqlı tanınmasında hələ
də mövcud olan problemləri həll etmək məqsədilə
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə Türkiyə
Respublikasının Ali Təhsil Şurası (YöK) mütəxəssislərindən
ibarət yaradılacaq Birgə Komissiyanın ildə bir dəfə
Bakıda və ya Ankarada görüşməsi qərara
alındı. Məhz həmin Protokola əsasən
formalaşmış Birgə Komissiyanın fəaliyyəti nəticəsində
Azərbaycan ali məktəblərinin müvafiq
ixtisaslarının tanınması sahəsində müəyyən
irəliləyişlərə nail olundu.
Protokola əsasən, azərbaycanlı
gənclərin Türkiyənin ali məktəblərində dövlət
xətti ilə təhsil almaları üçün Türkiyə
dövləti hər il 150 yerin ayrılmasını nəzərdə
tutdu və bu qərar indi də öz gücündədir.
Türkiyə tərəfi
ilə təhsil sahəsində imzalanmış protokollara uyğun
olaraq əməkdaşlıq istiqamətində görüləcək
işlərin icrasına nəzarət, qarşılıqlı
müzakirələrin aparılması, qarşıya
çıxan problemlərin vaxtında həll edilməsi
üçün müvafiq təkliflərin hazırlanması,
iki ölkənin təhsil nazirlikləri arasında əməkdaşlığın
inkişaf etdirilməsi məqsədilə hər iki tərəfin
nümayəndələrindən ibarət yaradılmış
Daimi Komissiyanın bu günədək 8 iclası keçirilmişdir.
Onu da qeyd edim ki,
Türkiyə Respublikası Ali Təhsil Şurası ilə əməkdaşlıq
bizim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb
edirdi. Belə ki, Türkiyənin xarici ölkə vətəndaşlarına
ayırdığı təqaüdlərin universitetlər
üzrə bölgüsü və yerləşdirilməsi,
xarici ölkələrdə ali təhsil alanların təhsil
sənədlərinin tanınması, yəni Türkiyə vətəndaşlarının
xarici ölkələrin hansı ali məktəblərində
hansı ixtisaslar üzrə təhsilinin tanınması kimi
mühüm məsələlər məhz bu qurumun səlahiyyətləri
çərçivəsində həll olunur. Ona görə
də 1998-ci ildə imzalanmış üçtərəfli
(Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi ilə
Türkiyə Respublikasının Milli Təhsil Nazirliyi və
Ali Təhsil Şurası (YöK)) razılaşmadan sonra Azərbaycan
Təhsil Nazirliyi bu qurumla əlaqələrini daha da genişləndirməyə
başlamışdı. Bu əməkdaşlıqda uğurlu
addımlardan biri də 2005-ci ilin oktyabrında Türkiyə
Ali Təhsil Şurasının (YöK) nümayəndə
heyətinin Azərbaycana səfəri oldu. Nümayəndə
heyəti ilə keçirilən görüşlər,
aparılan müşahidələr və təhlillər nəticəsində
aşağıdakı qərarlar qəbul edildi və
2006-2007-ci dərs ilində qüvvəyə mindi:
1.Bu vaxta qədər bir
çox ixtisasları tanınan Azərbaycan Dillər Universitetinin
avropaşünaslıq və beynəlxalq əlaqələr
fakültəsi və Azərbaycan Memarlıq və
İnşaat Universitetinin inşaat mühəndisliyi
ixtisası əlavə olaraq tanındı.
2.Sumqayıt Dövlət
Universitetinin filologiya, fizika və elektroenerji, kimya,
mexanika-riyaziyyat və tarix fakültələrinin
ixtisasları tanındı.
3.Azərbaycan Milli
Konservatoriyasının tanınmış müxtəlif
ixtisaslarına xüsusi imtahan nəticələrinə
görə 55 türkiyəli tələbə
üçün yer ayrıldı.
Türkiyədə təhsil
alan həmvətənlərimizin təhsili ilə
bağlı bütün məsələlərin həll edilməsi
üçün müvafiq tədbirlərin görülməsi,
onların təhsildə əldə etdikləri göstəricilərin
təhlili və şərhi, təhsilalanların ali məktəblər,
ixtisaslar və pillələr üzrə dəqiq
statistikasının tərtib edilməsi və Azərbaycan
Respublikasının Təhsil Nazirliyinə təqdim
olunması, Təhsil Nazirliyinin Türkiyə Respublikası
Milli Təhsil Nazirliyi, Ali Təhsil Şurası və digər
əlaqədar qurumlarla koordinasiyanın təşkil edilməsi,
Türkiyədə qəbul olunan qərarlar haqqında operativ
şəkildə ölkəmizin Təhsil Nazirliyinə məlumat
verilməsi, Türkiyənin müvafiq dövlət
qurumlarının təşkil etdiyi tədbirlərdə
iştirak etmək və müzakirə olunan məsələlərə
dair Təhsil Nazirliyinin mövqeyinin bildirilməsi kimi
funksiyaların yerinə yetirilməsi ilə bağlı
Türkiyədə təhsil təmsilçimiz fəaliyyət
göstərir. 2008-ci ildən təmsilçiyə Azərbaycanın
Türkiyədəki səfirliyinin təhsil attaşesi statusu
verilmişdir. Eyni zamanda Türkiyənin Azərbaycandakı səfirliyində
də təhsil üzrə müşavir fəaliyyət
göstərməkdədir.
Hazırda Türkiyə
universitetlərində azərbaycanlı tələbələr,
əsasən, aşağıdakı ixtisaslar üzrə təhsil
alıb və yaxud almaqdadırlar:
-bakalavr pilləsində:
mühasibat, beynəlxalq əlaqələr, beynəlxalq
iqtisadi əlaqələr, hüquq, türk dili və ədəbiyyatı,
tibb, əczaçılıq, dövlət idarəçiliyi,
kompüter mühəndisliyi, iqtisadiyyat, maliyyə, menecerlik, bank
işi, xarici dillər, memarlıq, inşaat, sosiologiya, turizm və
mehmanxana işi, idxalat və ixracat üzrə kommersant mütəxəssislər,
sahibkarlığın iqtisadiyyatı, yüngül sənaye və
yeyinti sənayesi texnologiyaları, meşəçilik, jurnalistika
ixtisasları.
-magistratura və doktorantura
pillələrində: yuxarıda göstərilənlərə
həm də tibb uzmanlığı (ordinatura), ticarət hüququ,
dövlət hüququ, mülki hüquq, sosial psixologiya, sənaye
psixologiyası, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq iqtisadiyyat,
marketinq, insan ehtiyatları menecmenti, əməyin iqtisadiyyatı
və sənaye əlaqələri, elektrik və elektronika mühəndisliyi,
dəniz rabitəsi və mühəndis menecer, idarəetmə
və təşkilatçılıq, molekulyar biologiya, ilahiyyat,
müasir türk ləhcələri, fəlsəfə ixtisasları.
Sevindirici haldır ki,
indi respublikamızın ali və orta məktəbləri,
Xarici və Daxili İşlər nazirlikləri, Ədliyyə
Nazirliyi, Səhiyyə Nazirliyi, Diasporla İş üzrə
Dövlət Komitəsi, Dövlət Gömrük Komitəsi,
Konstitusiya Məhkəməsi, Milli Elmlər Akademiyası, digər
dövlət qurumları və müəssisələrində
çalışan mütəxəssislər arasında
Türkiyə ali məktəblərinin çoxsaylı məzunlarına
rast gəlmək olar. İxtisasca iqtisadçı və bank
işçisi olanların müəyyən bir qrupu
respublikamızda fəaliyyət göstərən dövlət
və özəl banklarda çalışırlar. Bir qayda
olaraq, həmin məzunlar yüksək peşəkarlığı
və səriştəliliyi ilə fərqlənirlər. Türkiyə
ali məktəblərinin tibb kadrlarının
hazırlanması təcrübəsi xüsusi qeyd edilməlidir.
Bu gün Azərbaycanın tibb müəssisələrində
yüksək peşəkarlığı ilə fərqlənən
həkimlərin əksəriyyəti məhz Türkiyənin
ali məktəblərinin məzunlarıdır.
Türkiyə ilə
yaradılmış səmərəli təhsil əlaqələrinin
nəticəsidir ki, bu gün 2500-dən çox azərbaycanlı
tələbə Türkiyədə təhsil alır ki,
onlardan 600 nəfəri dövlət xətti ilə təhsil
alanlardır. Eyni zamanda Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrində
4500 türkiyəli tələbə təhsil almaqdadır.
Türkiyə ilə təhsil
əlaqələri rəngarəngliyi ilə fərqlənir. Azərbaycan
Dövlət Pedaqoji Universiteti müəllim
hazırlığı sahəsində Türkiyənin Hacatəpə
Universiteti ilə əməkdaşlıq əlaqələri
yaratmışdır. Həmin universitetin professorları Azərbaycanda
olmuş, təcrübə mübadiləsi sahəsində
ADPU ilə birgə tədbirlər həyata keçirmişlər.
Azərbaycanda dərslik
siyasətinə uyğun olaraq yaradılmış Dərslikləri
Qiymətləndirmə Şurasının işinin təşkili,
Şura tərəfindən yeni dərslik komplektlərinin qiymətləndirilməsi
sahəsində Türkiyə təcrübəsinin öyrənilməsi
bu sahədə işlərin daha səmərəli
qurulmasına imkan verdi. Belə ki, təcrübə mübadiləsi
məqsədilə Azərbaycan Respublikası Təhsil
Nazirliyinin və Dərslikləri Qiymətləndirmə
Şurasının nümayəndə heyəti bir neçə
dəfə Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyinin Təlim Tərbiyə
Kurulunda olmuşdur.
Dərslik çapı
ilə bağlı bir məqama toxunmaq istərdim. 1997-1998-ci
illərdə Azərbaycanda kağız qıtlığı
yarandığından dərslik çapı
üçün ciddi təhlükə yaranmışdı. Türkiyənin
köməyi olmasaydı, faktiki olaraq, şagirdlərin dərsliklə
təminatı mümkün olmayacaqdı. Türkiyə tərəfi
bu problemin həlli üçün Azərbaycana 247 ton
kağızı humanitar yardım kimi ayırdı, nəticədə
dərsliklərin, dərs vəsaitlərinin və məktəb
sənədlərinin çapı həyata keçirildi.
Son illərdə
Türkiyə ilə texniki peşə təhsili sahəsində
də əməkdaşlıq əlaqələri
yaranmışdır. Bu əməkdaşlıq Türkiyənin
texniki peşə təhsili modelinin Azərbaycanda tətbiqi,
Türkiyənin texniki peşə məktəbləri mütəxəssislərinin
Azərbaycanın müvafiq təhsil müəssisələrində
təcrübə mübadiləsinin təşkili, Azərbaycan
şagirdlərinin Türkiyədə istehsalat təcrübəsinin
təşkili və digər sahələri əhatə edir.
Hörmətli oxucular, Türkiyə
ilə təhsil əlaqələrindən danışarkən
"çağ" öyrətim İşlətmələri
Şirkətinin liseylərinin Azərbaycanda fəaliyyətini
xüsusi vurğulamaq lazımdır.
Ümummilli lider Heydər
Əliyevin 1991-ci il noyabrın 1-də Naxçıvanda imzaladığı
tarixi sənədlə Azərbaycanda fəaliyyətə başlayan
türk liseyləri ölkəmizin pedaqoji həyatında, eyni
zamanda onun son 18 illik ictimai həyatında xüsusi yer tutur. Heydər
Əliyevin həmin tarixdə atdığı imza son onilliklər
ərzində Türkiyədə formalaşmış yeni,
milli və ümumbəşəri pedaqoji dəyərlərə
malik təhsil təcrübəsinin Azərbaycanda
yayılmasına səbəb olmuşdur. 1991-ci il Azərbaycan
tarixində ağrılı-acılı səhifələri
ilə yanaşı, həm də çox mühüm hadisələrlə
zəngindir. Həmin ilin payızında Azərbaycan öz
müstəqilliyini bərpa etmək haqqında tarixi bəyannaməsini
dövlət səviyyəsində elan etmiş, Azərbaycanla
Türkiyəni bir-birinə bağlayacaq maarif
körpüsünün, əməkdaşlıq
körpüsünün təməli qoyulmuşdur. İllər
keçəcək, nəsillər bir-birini əvəz edəcək,
gələcək nəsillər müştərək
tariximizin bu şanlı səhifələrini vərəqlədikcə,
onun müəllifini həmişə xatırlayacaq, bu işdə
iştirak edənləri, onu inkişaf etdirənləri minnətdarlıqla
yad edəcəklər.
"Çağ"
öyrətim İşlətmələri Şirkətinin Azərbaycanda
fəaliyyəti, onun bu günə kimi keçdiyi yol ölkə
ictimaiyyətinin daim diqqət mərkəzində olmuşdur.
Azərbaycan məktəblisini beynəlxalq fənn
olimpiadalarında ilk dəfə təmsil edən və təhsil
sahəsində ölkəyə ilk beş medalı
qazandıran da məhz "Çağ" liseylərinin
şagirdləri olmuşdur. Bu gün həmin təhsil müəssisələrinin
müxtəlif bilik yarışlarından Azərbaycana gətirdiyi
medalların sayı 200-ü keçmişdir.
Onların iştirak
etdikləri olimpiadaların coğrafiyası isə hər il
daha da genişlənir. Bu şagirdlər indiyədək 40-a
yaxın ölkədə Azərbaycanı təmsil etmiş və
qələbələr qazanmışlar. Həmin ölkələrin
ictimaiyyəti Azərbaycanın adını eşitmiş,
onun bayrağını, himnini tanımışlar, bu
xalqın övladları ilə təmas qurmuşlar. Həmin
ölkələrin mətbuatı, radiosu, televiziyası
onlardan bəhs etmişdir, İnternet saytlarına Azərbaycanın
adı və qələbəsi düşmüşdür. Artıq
böyük dövlətlər bu beynəlxalq
yarışlarda Azərbaycana ciddi rəqib kimi baxırlar. Məktəblilərimiz
hər bir olimpiadaya gedərkən özləri ilə Azərbaycanı
tanıdan rəmzlər aparır, Azərbaycanı təbliğ
edirlər.
"Çağ"
öyrətim İşlətmələri Şirkəti, nəzdində
olan uşaq bağçası, on iki ümumtəhsil məktəbi,
on ali təhsilə hazırlıq kursu, bir universiteti ilə təhsilimizin
müasir standartlara uyğunlaşdırılmasında və
dünya təhsil sisteminə inteqrasiya olunmasında, azərbaycanlı
gəncərin yetişdirilməsində öncül rol
oynamışdır və hazırda da bu istiqamətdə fəaliyyətini
uğurla davam etdirməkdədir. Şirkətin təhsil
müəssisələri Azərbaycana yeni təhsil modeli gətirməklə
yanaşı, təlim prosesində ən müasir
texnologiyaların tətbiqi sahəsində də nümunə
olmuşdur.
Şirkətin ümumtəhsil
məktəbləri məzunları dünyanın 30-dan
çox ölkəsində ən nüfuzlu universitetlərdə
təhsil alır, təhsil aldıqları xarici ölkələrdə
Azərbaycanı ləyaqətlə təmsil edirlər. Eyni
zamanda Azərbaycanın ali məktəblərinə qəbul
zamanı, bir qayda olaraq, həmin məzunlar yüksək nəticələr
nümayiş etdirirlər. Ən başlıcası isə bu
məzunlar Azərbaycanın dövlət strukturlarında,
beynəlxalq təşkilatlarda, ölkəmizin səfirliklərində
yüksək vəzifələr tutmaqla yanaşı,
dünyanın nüfuzlu universitetlərində də
böyük uğurla fəaliyyət göstərirlər.
"Çağ"
öyrətim İşlətmələri Şirkəti Azərbaycanın
təhsil həyatında bir çox yeniliklər etmişdir. Məsələn,
şirkətin liseyləri ilk dəfə Azərbaycanda yeni
formada Bilik bayramı, bilik sərgiləri keçirmiş, bu
tədbirlərə digər nazirlik, idarə və təşkilatları
cəlb etmişlər. Həmin sərgilər təkcə Azərbaycanla
məhdudlaşmamış, beynəlxalq miqyas almış və
2008-ci ildə ilk dəfə 16 xarici ölkənin
iştirakı ilə beynəlxalq fənn olimpiadasına
çevrilmişdir.
Şirkətin
"Qafqaz" Universiteti beynəlxalq standartları cəsarətlə
tətbiq edir. Mən bu universitet haqqında həmişə
yüksək fikirdə olmuşam, bu gün də həmin
fikirdə qalıram. "Qafqaz" Universiteti təmiz, saf və
sağlam universitetdir. Burada sağlam ab-hava hökm
sürür, üstəlik də universitet istər tədris,
tərbiyə, istərsə də elmi fəaliyyətlə
yanaşı, Azərbaycanın təbliği sahəsində
çox böyük işlər görür. Onun
keçirdiyi beynəlxalq konfranslar, xarici dillərdə nəşr
etdiyi elmi əsərlər Azərbaycan üçün
çox əhəmiyyətlidir.
Əlbəttə, bu məqalədə
"çağ" liseylərinin bütün nailiyyətlərini
sadalamaq fikrində deyiləm, yalnız diqqəti çox
mühüm hesab etdiyim bir neçə məsələyə
yönəltmək istərdim.
Bəziləri bu təhsil
müəssisələrini "türk liseyləri"
adlandırsalar da, mən bu fikirlə razı deyiləm. Bu məktəblər
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin verdiyi xüsusi
icazə-lisenziya əsasında fəaliyyət göstərir,
burada təhsilalanlar azərbaycanlılardır, təhsilverənlərin
80 faizindən çoxunu Azərbaycan vətəndaşları
təşkil edir.
Şirkət
bütün müəssisələri üçün əlverişli
şərait yaratmış, Qubada yeni lisey binası, Lənkəranda
hazırlıq kursu binası, Abşeronda universitet kompleksi
inşa etmişdir. Bu gün ölkəmizin paytaxtında
Bakı özəl Türk Liseyi üçün yeni kompleks
inşa edilir. Gəncədə, Şamaxıda, Zaqatalada,
Qaxda, Mingəçevirdə, Şirvanda, bir sözlə, bu
müəssisələr üçün ayrılan hər bir
binada əsaslı təmir və yenidənqurma işləri
aparılmış, bütün müəssisələr ən
son model və elektron tədris vəsaitləri ilə təmin
edilmiş və müntəzəm olaraq yenilənir.
1992-93-cü tədris
ilində Bakı Dövlət Universiteti ilə Türkiyə
Dəyanət Vəqfi arasında imzalanmış Protokola əsasən
universitetdə ilahiyyat fakültəsi fəaliyyətə
başladı. Bundan əlavə, 1994-cü ildən Bakı
Dövlət Universitetində Türkiyə Dəyanət Vəqfi
tərəfindən maliyyələşdirilən ümumtəhsil
məktəbi - lisey fəaliyyətə başladı. O zaman
böyük fədakarlıqla açılmış bu təhsil
müəssisəsi qısa müddətdə Azərbaycanın
ən nümunəvi təhsil ocaqlarından birinə
çevrilmişdir.
Türkiyə Dəyanət
Vəqfi Bakı Türk Liseyinin 2000-ci ildən etibarən 6
buraxılışı olmuş, hər ilin elmi-statistik təhlillərinə
görə həm respublika məktəbləri, həm də
türk liseyləri arasında qabaqcıl yerləri tutmuş,
hər il liseyin məzunları 100 faiz ali məktəblərə
qəbul olmuş, onların 40 faizi qəbul imtahanlarında
600-dən çox bal toplamışdır. Məzunlar
arasında ABŞ, Türkiyə, Rusiya, Ukraynanın universitetlərində
ali təhsil alanlar var ki, bu da təhsilin keyfiyyətinin
yüksək olmasından xəbər verir.
Liseyin yüksək
nailiyyətləri bir sıra səbəblərlə
bağlıdır. Səbəblərdən biri budur ki, respublikamızda
uğurla həyata keçirilən təhsil islahatları
liseyin fəaliyyətinə də öz təsirini göstərmiş,
islahatların verdiyi imkanlardan istifadə etməklə liseyin fəaliyyətini
yüksək səviyyədə qurmaq mümkün
olmuşdur. Daha bir səbəb liseyin yuxarı siniflərində
profilli təlimin tətbiqidir. Hər sinif üçün
xüsusi tədris planı hazırlanmaqla təlim şagirdlərin
maraq və meyilləri üzərində qurulur. Düşünürəm
ki, əldə edilmiş nailiyyətlərin əsas səbəblərindən
biri də liseyə şagird və müəllim qəbulu
zamanı obyektivliyin və şəffaflığın təmin
olunmasıdır.
Hazırda ölkəmizdə
daha iki Azərbaycan - türk liseyi fəaliyyət göstərməkdədir.
Onlardan biri dövlət müəssisəsi olan Bakı
Türk Anadolu liseyidir. Bu təhsil müəssisəsi
1994-95-ci dərs ilindən Bakı şəhəri 174 nömrəli
məktəbdə fəaliyyətə başlamış,
2000-ci ilədək məktəblə paralel işləmişdir.
Həmin ildən 174 nömrəli məktəbin şagirdləri
və müəllimləri digər məktəblərə
köçürülmüşdür.
Digər lisey isə
Türk Dünyası Araşdırmalar Vəqfinin Özəl
Bakı Atatürk liseyidir. Lisey 1992-ci ildə Bakı şəhəri
8 nömrəli məktəbdə fəaliyyətə
başlamış, bir neçə aydan sonra şəhərin
133 nömrəli məktəbinə
köçürülmüşdür, hazırda həmin məktəbin
binasında fəaliyyət göstərməkdədir. Qeyd etmək
lazımdır ki, bu liseylərin də ölkəmizin
ümumi təhsil sistemində özünəməxsus təcrübələri
vardır.
Azərbaycanla geniş təhsil
əlaqələri olan ölkələrdən biri də
Rusiya Federasiyasıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın
Rusiya ilə ümumilikdə əlaqələrinin, o cümlədən
təhsil sahəsində əlaqələrinin tarixi çox qədimdir
və bu əlaqələr Sovetlər Birliyi dövründə
yüksək intensivliyi ilə səciyyələnirdi. İnkaredilməz
faktdır ki, Azərbaycanda təhsilin və elmin
inkişafında, güclü kadr potensialının
formalaşmasında Rusiya ilə həmin əlaqələrin
müstəsna rolu olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki,
hazırda Rusiya Federasiyasının ali təhsil müəssisələrində
5 mindən çox azərbaycanlı tələbə təhsil
alır. Bu əlaqələr ölkəmizin müstəqilliyinin
ilk illərində zəifləsə də, 1995-ci ilin iyununda
Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası
arasında mədəni və elmi əməkdaşlıq
haqqında Sazişin imzalanması Rusiya-Azərbaycan əlaqələri
tarixində yeni bir mərhələnin
başlanğıcı oldu. Bu Saziş digər sahələrlə
yanaşı, təhsil sahəsində əlaqələrin bərpa
olunmasına da hüquqi əsas yaratmışdır.
Bu istiqamətdə
atılan ilk addım 1997-ci ilin 13 iyun tarixində "Ticarət-iqtisadiyyat,
elmi-texniki və mədəni sahələrdə əməkdaşlıq
haqqında" Sazişin imzalanması oldu. Bu Saziş Moskva
şəhəri ilə müxtəlif sahələrdə, o
cümlədən təhsil, habelə tələbə
mübadiləsi sahəsində əməkdaşlığın
başlanılmasına təkan verdi. Sazişə uyğun
olaraq 1997-1999-cu illər ərzində 140-dan çox azərbaycanlı
gənc (1997-ci ildə 76, 1998-ci ildə 24, 1999-cu ildə 43 nəfər)
Moskva şəhərinin ali məktəblərində müxtəlif
ixtisaslar üzrə təhsil almağa göndərildi. Hazırda
onlardan bir qismi məzun kimi vətənə
qayıtmış, 40 nəfər isə növbəti pillədə
(ordinatura, aspirantura və doktorantura) təhsillərini başa
vurmağa müvəffəq olmuşlar.
Məhz 2000-ci ildən
başlayaraq Rusiyanın Təhsil Nazirliyi birtərəfli
qaydada Azərbaycan vətəndaşları üçün
məhdud sayda təqaüdlər ayırmağa
başladı. Bu təqaüdlər hesabına 2000-ci ildə
8, 2001-ci ildə 12, 2002-ci ildə 31 tələbə
Rusiyanın ali məktəblərində təhsil almağa
göndərilmişdir. Lakin Moskva hökuməti ilə qeyd
olunan razılaşma əsasında təhsil alan tələbələrdən
fərqli olaraq bu tələbələrin təhsil və
yaşayış xərcləri tamamilə Rusiya tərəfindən
ödənilirdi. Ona görə də belə təqaüdlərin
sayının artırılmasına ehtiyac duyulurdu. Bunun
üçün iki ölkənin Təhsil Nazirlikləri
arasında müvafiq hüquqi sənədin imzalanması zəruri
idi.
Aparılan
danışıqlar və əldə olunan razılaşma əsasında
2002-ci ilin fevralında Rusiya Federasiyasının Təhsil və
Elm Nazirliyinin nümayəndə heyəti Azərbaycana səfər
etmiş və Azərbaycanla Rusiyanın təhsil sahəsindəki
əməkdaşlığını tənzimləyən iki
mühüm sənəd imzalanmışdı:
- Azərbaycan
Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə Rusiya Federasiyası Təhsil
Nazirliyi arasında əməkdaşlıq haqqında Protokol;
- Azərbaycan
Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə Rusiya Federasiyası Təhsil
Nazirliyi arasında təhsil sənədlərinin
qarşılıqlı tanınması sahəsində əməkdaşlıq
haqqında Protokol.
Bu sənədlərin hər
ikisi mahiyyətcə bir-biri ilə əlaqəli idi. Təhsil
sənədlərinin qarşılıqlı tanınması
sahəsində Protokol mübadilə proqramlarının həyata
keçirilməsi üçün yarana biləcək çətinlikləri
aradan qaldırırdı. Protokolda göstərildiyi kimi, onun
müddəaları tərəflərin dövlət
akkreditasiyası olan təhsil müəssisələri, o
cümlədən qanunvericiliyə uyğun səlahiyyəti
olan digər dövlət müəssisələri tərəfindən
verilmiş Azərbaycan Respublikası və Rusiya
Federasiyasının dövlət nümunəli sənədlərinə
şamil edilirdi. Bu sənəd bütün təhsil pillələri
üzrə verilən təhsil sənədlərinin
qarşılıqlı tanınmasına hüquqi əsas
verirdi. Belə ki, Protokolda aşağıdakı təhsil sənədlərinin
qarşılıqlı tanınması ilə bağlı
müddəalar əks olunmuşdur:
- əsas təhsil
haqqında şəhadətnamə;
-tam orta ümumtəhsil
haqqında attestat və ilkin peşə təhsili haqqında
diplom;
-ilkin peşə təhsili
haqqında diplom və kvalifikasiya haqqında şəhadətnamə;
-orta ixtisas təhsili
haqqında diplom;
-dörd ildən az olmayaraq əyani təhsil aldıqdan sonra
bakalavr dərəcəsini təsdiq edən ali peşə və
ixtisas təhsili haqqında diplom;
-beş
ildən az olmamaq şərtilə əyani təhsil
aldıqdan sonra müvafiq olaraq mütəxəssis
kvalifikasiyası verilməsini təsdiq edən ali peşə
və ixtisas təhsili haqqında diplom;
-altı ildən az olmayan tam kursu bitirmək və həkim
kvalifikasiyasının verilməsi haqqında diplom;
-magistr dərəcəsinin
verildiyini təsdiq edən ali ixtisas və
peşə təhsili haqqında diplom;
-ali təhsil
proqramları üzrə təhsil almağa daxil olmuş, ancaq
tam təhsil kursunu bitirməyən şəxslərə
verilmiş sənədlər.
Rusiyanın Təhsil
Nazirliyi ilə imzalanmış ikinci Protokol isə Rusiya ilə
təhsil sahəsində geniş əməkdaşlığın
qurulmasına əsas verirdi. Protokolda tərəflərin orta, ali və əlavə peşə təhsili sahəsində
əməkdaşlığı inkişaf etdirəcəkləri
qeyd olunurdu.
Protokola əsasən,
Rusiya tərəfi Azərbaycana ayırdığı təqaüdlərdən
əlavə, respublikamızın rus icmasının nümayəndələrinə
də müəyyən sayda təqaüdlər ayırır. Tələbələrin
seçilməsi, təhsil yerinə göndərilməsi və
sair təşkilati işlər Rusiya Federasiyasının Azərbaycandakı
səfirliyi vasitəsilə həyata keçirilir.
Protokolda təhsil
sənədləri, elmi adlar və dərəcələrin
qarşılıqlı tanınması və ekvivalentliyi
haqqında hökumətlərarası sazişin
hazırlanması və imzalanması sahəsində əməkdaşlıq
da nəzərdə tutulurdu. Tərəflərin
apardığı müvafiq iş nəticəsində
ümummilli lider Heydər Əliyevin iştirakı ilə
2002-ci ilin sentyabrında Azərbaycan Respublikası ilə
Rusiya Federasiyası arasında təhsil sənədləri,
elmi adlar və dərəcələrin
qarşılıqlı tanınması və ekvivalentliyi
haqqında hökumətlərarası Saziş imzalandı. Bütövlükdə Protokolun müddəalarının
icrası ilə bağlı ayrı-ayrı tədbirlər həyata
keçirildi və əməkdaşlıq bu gün də
davam etməkdədir.
2006-2007-ci tədris ilinin
göstəricilərinə görə Rusiyada Təhsil
Nazirliyinin xəttilə təhsil alan Azərbaycan
vətəndaşlarının sayı 170-i
ötmüşdü. Qeyd edilməlidir ki, Rusiya ali məktəblərində bu ölkənin təqaüdləri
hesabına təhsil alan tələbələrin sayı
heç də həmin rəqəmlə məhdudlaşmırdı.
Belə ki, müxtəlif nazirlik və komitələrin
Rusiyadakı tərəfdaşları ilə
imzaladığı razılaşmalar əsasında onlarca Azərbaycan
vətəndaşı bu ölkənin ixtisaslaşmış
ali məktəblərində təhsil
alırdılar.
Rusiya
Federasiyasında azərbaycanlı tələbələrin təqaüdlər
hesabına təhsil almasının başqa bir yolu da
universitetlərarası tələbə mübadilə
proqramları əsasında reallaşırdı. Bakı
Dövlət Universiteti ilə Moskva Dövlət Universiteti
arasında əldə olunmuş razılaşma çərçivəsində
tələbə, magistr və aspirantların Rusiyanın bu
nüfuzlu təhsil ocağına göndərilməsi buna
misaldır.
2008-ci ilin yanvarında
Rusiyanın ən nüfuzlu ali təhsil
müəssisəsi olan M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət
Universitetinin Bakıda filialının açılması da
Rusiya-Azərbaycan təhsil əlaqələrinin uğurlu
inkişafının nəticəsi hesab edilməlidir. Düşünürəm ki, bu təhsil müəssisəsi
rəqabətqabiliyyətli kadrların hazırlanması
prosesinə öz töhfəsini verəcəkdir.
Bunlarla yanaşı qeyd etmək
lazımdır ki, ölkəmizin digər ali
məktəbləri də Rusiyanın müvafiq ali məktəbləri
ilə əməkdaşlıq əlaqələri
yaratmışlar. Bir çox orta məktəblərimiz
Rusiyanın orta məktəbləri ilə birbaşa əlaqələr
yaratmış və birgə layihələr həyata
keçirməkdədirlər.
Rusiyanın Azərbaycandakı
səfirliyinin təşəbbüsü ilə hər il 40-50 rus dili və ədəbiyyatı müəllimi
Rusiyada ixtisasartırma təhsilinə cəlb olunur, son illərdə
bu kursların Azərbaycanda təşkil edilməsi
üçün hazırlıq işləri həyata
keçirilir.
Moskva hökumətinin
dəvəti ilə Azərbaycan məktəblilərinin
Rusiyaya səfərlərinin təşkili sahəsində
artıq ənənə yaranmışdır. Hər il
50-dək azərbaycanlı məktəblinin Moskvaya səfəri
təşkil edilir ki, bu da ölkələrarası əlaqələrin
inkişafına xidmət edir.
Rusiya ilə təhsil
əlaqələrindən bəhs edərkən Moskva şəhərində
fəaliyyət göstərən 57 nömrəli Azərbaycan
etnomədəni komponentli orta məktəbi xüsusi
vurğulamaq lazımdır. Bu təhsil müəssisəsi
müxtəlif millətlərə məxsus şagirdlərin
təhsilini təşkil etməklə yanaşı, Azərbaycanın
milli dəyərləri və ənənələrinin təbliği
sahəsində də səmərəli fəaliyyət
göstərir, iki ölkə arasında təhsil əlaqələrinin
inkişafında körpü rolunu oynayır. Onu da qeyd
edim ki, hər dərs ilində həm bu məktəb, həm
də Dağıstan məktəblərində təhsil alan soydaşlarımız dərslik və dərs
vəsaitləri ilə təmin edilirlər.
2009-2010-cu tədris
ilindən başlayaraq Rusiyanın Təhsil və Elm Nazirliyi
Rusiyanın Azərbaycandakı səfirliyi ilə birlikdə
Azərbaycanın 50 məktəbində rus dilinin intensiv tədrisi
layihəsinə başlamışdır. Gələcəkdə
onun əhatə dairəsinin daha da genişləndirilməsi nəzərdə
tutulur.
(Ardı var)
Misir MƏRDANOV
Azərbaycan müəllimi.-2010.-15 yanvar.-S.1, 3.