Uşaqlarda qorxu
Uşağı idarə etmək, arzu olunmayan
davranışlarına maneə
törədə
bilmək üçün deyilən sözlər qorxulara səbəb
olur
Aidə NƏBİYEVA,
Müasir Psixologiya Mərkəzinin baş psixoloqu
Uşaq qorxuları
çox erkən yaş dövrlərində başlayıb,
ömürboyu davam edən bir prosesdir. Çox vaxt valideynlərin,
nənə-babaların uşaqları nədənsə
uzaqlaşdırmaq və ya hər hansı bir davranış
probleminin qabağını almaq məqsədi ilə
onları qorxutduqlarını görürük. Bu zaman
uşaqlarda ilk qorxular yaranır.
Məktəbəqədər
yaş dövründə uşaqların qəribə qorxu
predmetlərinə rast gəlirik. Bunların çoxu
insanların uydurduqları qorxu personajlarıdır. Məsələn,
təpəgöz, xoxan, cinni, torbalı adam. Sadalanan predmetlər
ona görə qorxuludur ki, onların uydurulma hekayəsi dəhşətli
və cansıxıcıdır. Uşaqların erkən
yaşlarında bu cür qorxudulması onlarda daha sonra
aşağıdakı problemlərə gətirib
çıxarır:
1. Uşaqların
çəkingən olmasına.
2. Sosial mühitdən
uzaqlaşmasına.
3. Həyəcan probleminin dərinləşməsinə.
4. Emosional kəkələməyə.
5. Tək qalmamaq probleminə.
Hər bir uşağın fobiyası özünəməxsusdur.
Bu qorxuların hansı təsirlə başlaması onun aradan
qaldırılmasında çox önəmlidir. Məsələn,
qaranlıq, tək qalmaq, şiddətli səs-küylər, qəribə
bir adamın peyda olması, bəzi heyvanlar və s.
uşaqlarda qorxu hissi yaradır. Uşaqların qorxuları
yaş dövrlərinə görə fərqlidir. Kiçik
yaşlarda qorxuların mənbəyi səs olduğu halda,
daha böyük yaşlarda konkret qorxular ortaya
çıxır. Altı yaş qorxuların
artdığı bir dövrdür. Bu yaşda uşaqlarda bədəninə
bir zərər gələcəyi duyğusu, qaranlıq, ailədən
uzaq qalma, göy gurultusu kimi qorxular vardır. Bunlara ailələrin
öz təcrübələrində istifadə etdikləri
dilənçi, oğru, həkim qorxusu kimi qorxular da əlavə
oluna bilər. İbtidai məktəb dövründə
uşaqlarda daha konkret şeylər - heyvanlar, özünə
zərər verəcək kəslər, filmlərlə
bağlı qorxular başlayır.
Bir çox hallarda ailələr və digər insanlar
bu qorxuların ortaya çıxmasına, bərkiməsinə
səbəb olurlar. Uşağı idarə etmək, arzu
olunmayan davranışlarına maneə törədə bilmək
üçün deyilən sözlər qorxulara səbəb
olur. Məsələn, "Səni dilənçiyə verərəm",
"İtə yaxınlaşma , dişləyər" ,
"Dəcəllik etsən səni tək qoyub gedərəm", "Bax, indi susmazsan, həkim iynə
vuracaq". Bunlar valideynlər tərəfindən nəticələrini
heç düşünmədikləri, anlıq həll
olunan, lakin sonradan qorxulara səbəb olan
davranışlardandır.
Əslində qorxu olmadan yaşamaq mümkün deyil.
Bütün qorxulardan təmizlənmiş və heç bir şeydən qorxmayan
insan, cəmiyyət üçün bir təhlükədir.
Qorxu insanın cəmiyyətə uyğunlaşmasını,
dost və yoldaşı ilə müəyyən "sərhədlər"
içində yaşamasını təmin edən ən əhəmiyyətli
insani bir refleksdir. İnsan ancaq həmin refleksdən necə
istifadə etməsini müxtəlif yaşlarda müəyyən
sınaqlar edərək öyrənir və yetkinliyə
doğru bu şəkildə irəliləyir.
Uşaqlar düşünmə qabiliyyətlərinin və
təcrübələrinin məhdud olması və xəyal
güclərinin zənginliyi səbəbiylə
yaşadıqlarını həqiqi olaraq qiymətləndirə
bilmirlər. Gördüklərini təhrif edərək,
şişirdərək və ya bənzətmələr edərək
qorxulu nəticələrə gələ bilərlər.
Fobiyaların (qorxu) aradan qaldırılması
üçün ən yaxşı vasitələrdən biri
valideynin praktik şəkildə qorxu predmetinin uşaqdan
uzaqlaşdırmasıdır. Bəzi hallarda isə qorxu
predmeti əyani olaraq uşağa
yaxınlaşdırılmalıdır. Məsələn, əgər
uşaq gözəgörünməz "təpəgöz"
obrazından qorxursa, bu zaman onun şəklini çəkərək
cırmalı, əzib atmalı və ya
yandırmalıdır. Uşağın qorxuları konkret əşya
və ya heyvanla bağlıdırsa,
həmin heyvanın şəkli uşağa göstərilməli,
o heyvan gülməli formaya salınmalı və daha sonra onun
oyuncaq forması uşağa yavaş-yavaş
yaxınlaşdırılmalıdır.
Uşaqlarda
qorxuların yaranmaması
üçün
valideynlərə məsləhətlər
*
Uşaqlarınızı sözlə deyil, əyani şəkildə
predmetlə tanış edin (məsələn, soba
misalında olduğu kimi sobanın
xüsusiyyətlərindən sadəcə
danışmaq yox, onu həm də
uşağın bir dəfə də
olsa əlini vurmasına imkan yaratmaq lazımdır)!
*
Uşaqlarınızı qorxudaraq deyil, qaydalara riayət etməyə
sövq edərək tərbiyə edin!
*
Uşaqlarınızın hər bir əşya və predmetlə
düzgün tanış olmasına şərait yaradın!
*
Uşaqlarınıza heyvanları sevməyi öyrədin!
Azərbaycan
müəllimi.- 2014.- 4 aprel.- S.9.