Dünya ölkələrində
ümumi təhsil
Yaponiyada ümumi təhsil
Yaponiyada ümumi orta
təhsil 12 il olub ibtidai təhsil (6 il), aşağı orta məktəb
(3 il) və yuxarı orta məktəb (3 il) pillələrindən
ibarətdir. Yaponiyada ibtidai və orta təhsilin
aşağı pilləsində - I-IX siniflərdə təhsil
icbaridir. 11 aylıq tədris ili apreldə başlayır və
martda başa çatır. Dərslər məktəbdən
asılı olaraq, həftədə 5 və ya 6 gün
keçilir. Tədris ili üç semestrdən ibarətdir.
Semestrlər arasında yaz, yay və qış tətili
verilir. Məktəblərdə vahid məktəbli forması
sistemi tətbiq olunur.
İbtidai təhsil.
Yaponiyada ibtidai və orta təhsilin aşağı pilləsində
təhsil icbaridir. Uşaqlar 6 yaşdan 12 yaşa qədər
- I-VI siniflərdə bu təhsil pilləsində oxuyurlar.
İbtidai təhsil pilləsində şagirdlərlə əsasən,
iki müəllim məşğul olur. Dərslərdə daha
çox tətbiqi bacarıqlara, müzakirələrə və
oyunlara üstünlük verilir. İbtidai təhsil müəssisələrində
7063606 şagirdin təlim-tərbiyəsi ilə 419518 müəllim
məşğul olur.
2011-ci
ildən etibarən ingilis dili ibtidai məktəb kurikulumunun
icbari hissəsini təşkil edir. Əksər şagirdlər
ibtidai, orta təhsilin aşağı pilləsində dövlət
müəssisələrində oxusalar da orta təhsilin
yuxarı və ali təhsil pillələrində özəl
təhsil müəssisələrinə üstünlük verirlər.
Orta təhsil. Qeyd etdiyimiz
kimi, Yaponiyada orta təhsil aşağı və yuxarı pillələrə
bölünür və ümumilikdə 6 il davam edir. Orta təhsilin
aşağı pilləsinə VII, VIII və IX siniflər
daxildir. Uşaqlar 12 yaşdan 15 yaşa qədər bu təhsil
pilləsində oxuyurlar. Bu dövrdə məktəblərdə
əsas diqqət akademik fənlərə yönəldilir.
Orta təhsilin aşağı pilləsini bitirən
şagirdlərin 96 faizi öz təhsillərini orta təhsilin
yuxarı pilləsində davam etdirirlər.
İbtidai
məktəblər kimi, orta məktəblərin də
böyük əksəriyyəti dövlətə məxsus
olsa da onların 5 faizi özəldir. Özəl orta məktəblərdə
birillik təhsil haqqı orta hesabla 4000 ABŞ dollarına
(558592 yen) yaxındır.
Bu məbləğ hökumətin dövlət orta məktəblərində
oxuyan bir şagird üçün müəyyən etdiyi 934
ABŞ dolları (130828 yen) ilə müqayisədə, təxminən,
4 dəfə çoxdur.
Aşağı orta məktəblərdə
müəllimlər yalnız ixtisaslarına uyğun fənləri
tədris edirlər. Müəllimlərin 80 faizi 4 illik kollec məzunlarından
ibarətdir. Siniflərdə şagird sıxlığı
çox yüksəkdir və orta hesabla bir sinifdə 35-dən
artıq şagird olur. Dərs keçmək üçün
şagirdlər deyil, əsasən, müəllimlər sinifdən-sinfə
dəyişirlər.
Orta təhsilin
aşağı pilləsində tədris mühazirə
üsuluna əsaslansa da müəllimlər digər texniki
vasitələrdən də istifadə edirlər. Eləcə
də dərs zamanı şagirdlər üçün
laboratoriya işləri müəyyən olunur.
Məktəblərdə
kompüterləşməyə hələ ötən əsrin
80-ci illərinin sonlarından başlanılıb. Məlumatlara
görə, 1989-cu ilə qədər dövlət əsaslı
orta məktəblərin 45 faizi kompüterlərlə təmin
olunub.
Tədrisin
bütün məzmunu orta təhsilin aşağı pilləsi
üçün nəzərdə tutulan tədris kursunda
müəyyən olunur. Orta təhsilin aşağı pilləsinin
kurikulumuna yapon dili, ictimai elmlər, riyaziyyat, təbiət elmləri,
musiqi, incəsənət, tibbi və fiziki təhsil daxildir. Bundan əlavə, bütün şagirdlərə
maşın və mexanizmlər haqqında müvafiq məlumatlar
verilir, əmək təlimi tədris edilir. Şagirdlərin əksəriyyəti
dərsdən sonra bir sıra məktəb dərnəklərində
fəal iştirak edir, axşamlar və ya həftə
sonlarında isə özəl sinifdənxaric kurslara
gedirlər.
Yaponiyada 3 il davam edən
orta təhsilin yuxarı pilləsi məcburi olmasa da orta təhsilin
aşağı pilləsini bitirənlərin 96 faizi təhsillərini
bu pillədə davam etdirirlər. Orta təhsilin yuxarı pilləsində
özəl məktəblərə tələbat daha
çoxdur. Odur ki, təhsilin bu mərhələsində
özəl tədris ocaqları bütün orta məktəblərin
95 faizini təşkil edir. Onu da qeyd edək ki,
orta təhsilin yuxarı pilləsində təhsil həm
dövlət, həm də özəl məktəblərdə
pulludur. Özəl məktəblərdə bir şagird
üçün nəzərdə tutulan təhsil haqqı
dövlət məktəblərindəki xərclərdən
iki dəfə çoxdur.
Orta təhsilin
yuxarı pilləsində tədris əsasən əyanidir və
şagirdləri ali və peşə ixtisas təhsilinə
hazırlayan akademik kurslar təklif edən ümumi proqram əsasında
aparılır. Şagirdlərin 70 faizdən çoxu
ümumi akademik proqramlar üzrə təhsil alır. Məktəblərin
kiçik bir hissəsində isə qiyabi, axşam kursları
təşkil olunur.
Proqramın birinci illərində
şagirdlərə yapon dili, ingilis dili, riyaziyyat və təbiət
elmləri tədris olunur və şagirdlərin qabiliyyət fərqləri
üzə çıxarılır. İkinci ildə isə tədris
kursunun məzmunu və məktəblinin seçimi fərdiləşdirilir.
Bunlarla yanaşı, ümumi proqramın tədrisi zamanı əsas
akademik materialın mənimsənilməsinə xüsusi diqqət
yetirilir.
Orta təhsilin
yuxarı pilləsində çalışan müəllimlərin
çoxu universitet məzunlarıdır. Məktəblər
bölmələrə ayrılır və müəllimlər
öz ixtisas sahələrinə uyğun bölmələrdə
çalışırlar. Bununla belə, müəllimlər
öz ixtisasları çərçivəsində müxtəlif
kurslarda da işləmək imkanına malikdirlər. Tədris
prosesində əsasən mühazirə üsuluna
üstünlük verilir.
Orta təhsilin
yuxarı pilləsində fiziki cəhətdən qüsurlu
şagirdlərin təlimi əsasən peşəyönümlüdür.
Bu, onların cəmiyyətdə mümkün qədər
müstəqil olmasını təmin etmək məqsədi
daşıyır. Şagirdlərin fiziki qüsurundan
asılı olaraq peşəyönümlü təhsil fərqlənir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ümumiyyətlə,
ölkədə peşə ixtisas təhsili orta təhsilin ən
vacib hissəsinə çevrilib.
Çin
Xalq Respublikasında ümumi təhsil
Çində ümumi təhsil 12 il davam etməklə
ibtidai, orta təhsilin aşağı və yuxarı pillələrini
əhatə edir.
İbtidai təhsil. Çində ibtidai təhsil
pilləsi çox genişdir. Uşaqlar 6 yaşından
başlayaraq ibtidai təhsilə cəlb olunurlar.
Əksər əyalətlərdə ibtidai təhsil
pilləsi 5 il davam edir. Lakin Pekin, Şanxay və digər
böyük şəhərlərdə ibtidai təhsil pilləsi
6 illikdir.
İbtidai təhsil kurikulumuna Çin dili,
riyaziyyat, fiziki təhsil, musiqi, təsviri sənət, həyat
bilgisi, tarix və coğrafiya fənləri daxildir. Bundan əlavə,
siyasi biliklər və etik davranışların tədrisi də
kurikulumun bir hissəsini təşkil edir. İngilis dili III
sinifdən başlayaraq tədris olunur. IV sinifdən hər
semestrdə iki həftə texnologiya tədris olunur.
Tədris qrup halında təşkil olunur ki,
bu da şagirdlərin birgə əməkdaşlıq
bacarıqlarına yiyələnmələrinə imkan verir.
Şagirdlərin cavabdehliyini artırmaq üçün məktəblərə
xadimələr təyin edilmir. Məktəbin təmizliyi məhz
şagirdlər tərəfindən həyata keçirilir.
Orta təhsil. Çində orta təhsil
aşağı və yuxarı pillədən ibarətdir.
Orta təhsilin aşağı və yuxarı pilləsinin hər
biri 3 il davam edir. İcbari təhsilin son 3 ili orta təhsilin
aşağı pilləsi hesab olunur.
6 illik ibtidai təhsil pilləsini başa
vurduqdan sonra şagirdlər öz təhsillərini orta təhsilin
aşağı pilləsində davam etdirməlidirlər. Orta təhsilin
aşağı pilləsini tamamladıqdan sonra isə
şagirdlər müvafiq qəbul imtahanı verərək
növbəti 3 ili akademik təmayüllü
orta məktəblərdə oxuya və ya peşə məktəblərinə
daxil ola bilərlər.
Orta təhsilin yuxarı pilləsinə qəbul
imtahanı ildə bir dəfə Çin dili, riyaziyyat, ingilis
dili, fizika, kimya, siyasət və fiziki təhsil fənlərindən
təşkil olunur. Qəbul balı
müxtəlif regionlardan asılı olaraq dəyişə
bilər.
Orta təhsilin yuxarı pilləsi X-XII
sinifləri əhatə edir. Təhsilin bu pilləsində
tədris ili 2 semestrdən, 40 həftədən
ibarətdir.
Yuxarı pillədə cari tədris olunan
fənlər icbari və seçmə olmaqla iki qrupa
bölünür. Akademik kurikuluma Çin
dili, riyaziyyat, ingilis dili, fizika, kimya, biologiya, coğrafiya,
tarix, siyasət, musiqi, təsviri sənət, fiziki təhsil,
texnologiya, kompüter kimi fənlər daxildir. Bəzi məktəblərdə peşəyönümlü
fənlər də tədris edilir.
Son illər orta təhsilin yuxarı pilləsində
oxuyan şagirdlərin sayı davamlı olaraq artmaqdadır. Məzunlar Ali Təhsilə Qəbul üzrə Milli
İmtahanlarda əsasən Çin dili, riyaziyyat və ingilis
dili fənlərindən imtahan verirlər.
Orta təhsilin yuxarı pilləsini bitirənlərin
çoxunun universitetlərə və peşə məktəblərinə
daxil olmalarına baxmayaraq, Çində bu pilləni bitirən
hər kəs artıq təhsilli şəxs hesab edilir.
Universitetlərin məhdud sayda elan etdiyi yerlərə qəbul
olmaq üçün rəqabətin gərginliyini nəzərə
alan valideynlər və şagirdlər orta
məktəbləri dəqiqliklə seçirlər.
Finlandiyada
ümumi təhsil
Finlandiyada təhsil sistemi tam şəkildə
dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir. Təhsil siyasəti dövlət və bələdiyyələr
tərəfindən həyata keçirilir. Ancaq hər bir məktəb öz işini, təlim-tərbiyə
prosesini müstəqil şəkildə planlaşdırmaq
hüququna malikdir.
Ölkədə tədris rəsmi dövlət dili kimi
qəbul edilmiş fin və İsveç dillərində
aparılır. Eyni zamanda tədris ancaq
İsveç dilində olan məktəblər də
mövcuddur.
Ölkədə tam orta təhsil 12
illikdir. Ümumi təhsilin strukturuna 1
illik könüllü məktəbəqədər, 9 illik əsas
və 3 illik ümumi və ya peşə təhsilindən ibarət
olan orta təhsilin yuxarı pilləsi daxildir.
Finlandiyada 6 yaşlı uşaqları məktəblərə
hazırlamaq məqsədilə milli kurslar təşkil edilir.
Əsas təhsil. Finlandiyada
əsas təhsil 7 yaşdan başlayır. Aşağı siniflərdə şagirdlərə
sinif müəllimləri, yuxarı siniflərdə isə fənn
müəllimləri dərs deyirlər. Yuxarı
siniflərdə fakültativ fənlər də tədris
olunur.
Ölkədə çox az sayda
özəl orta məktəb var. Maraqlıdır ki, özəl
məktəblər fəaliyyətə başlayarkən onlara
dövlət tərəfindən müvafiq bələdiyyə
məktəblərinə ayrılan qrant miqdarında əvəzsiz
maliyyə yardımı verilir. Odur ki, özəl
məktəblərdə heç bir təhsil haqqı tələb
olunmur və onlar müvafiq bələdiyyə məktəbləri
ilə eyni əsasda təhsil verirlər. Bundan
əlavə, özəl məktəblərdə şagirdlər
bələdiyyə məktəbləri ilə eyni ictimai
hüquqlardan (səhiyyə xidməti və pulsuz yemək)
istifadə edirlər. Məhz buna görə
də Finlandiyada özəl məktəblər ciddi ictimai
etimad qazanıblar.
İbtidai təhsilin ilk pillələrində
qiymətləndirmə formal qiymətlərlə
yanaşı şifahi şəkildə də aparılır. Rəqəmlə qiymətləndirmədən
istifadə olunmasına məktəb səviyyəsində qərar
verilir. Ən çox müşahidə
edilən hal ondan ibarətdir ki, şagirdlər
üçün ildə 2 dəfə - payız və yaz
semestrinin sonunda qiymətləndirmə ilə bağlı
hesabat kartı hazırlanır. Qiymətləndirmə
4-10 bal arasında aparılır. Fərdi
imtahanlarda qiyməti daha dəqiq ifadə etmək
üçün balları 2/1 hissəyə qədər bölmək və
"+" və ya "-" işarələri ilə
ifadə etmək də mümkündür. Lakin
tədris ilinin hesabatında belə işarələnməyə
icazə verilmir.
Əgər əsas təhsil pilləsində
oxuyan şagird payız rübünün sonunda hər
hansı bir fəndən 4 alırsa, o, yaz rübünün
sonunda həmin fənnə dair biliyini təkmilləşdirdiyini
göstərmək üçün əlavə imtahan verməlidir. Şagird çoxlu sayda qeyri-məqbul qiymət
alarsa, o, həmin ilin proqramını təkrar
oxumalıdır. Belə bir qərar
şagird və onun valideynlərinin mövqeyi öyrənildikdən
sonra müəllim və direktor tərəfindən verilir.
Əsas məktəbdə
oxuyan şagirdlər bir çox ictimai hüquqlara malikdir.
Buraya məktəbin səhiyyə xidmətindən
istifadə və gündəlik qida ehtiyacının
üçdə bir hissəsini təşkil edən pulsuz yeməklə
qidalanma daxildir. Əlavə olaraq,
şagirdlər kitab və tədris materialları, məktəb
ekskursiyaları ilə də pulsuz təmin olunurlar. Əgər məktəb ekskursiyaları uzunmüddətli
olarsa, şagirdlərin qalması üçün yerin təşkili
də tədris ocağının üzərinə
düşür.
Finlandiyada əsas təhsil pilləsini bitirmiş məzunların
95,5 faizi öz təhsillərini orta təhsil
pilləsində davam etdirirlər.
Orta təhsil. Finlandiyada orta təhsil
sisteminə şagirdləri peşə təhsilinə və ali təhsil müəssisələrinə
hazırlayan məktəblər daxildir. Şagirdləri
peşə təhsilinə hazırlayan məktəblər
uşaqları müəyyən peşə
bacarıqlarına yiyələndirmək, orta təhsilin
yuxarı pilləsi isə hərtərəfli təhsil vermək
məqsədi daşıyır.
Şagirdləri peşə təhsilinə hazırlayan
məktəblərin məzunlarına da ali
təhsil almaq hüququ verilir. Orta təhsilin
yuxarı pilləsini bitirənlər eyni zamanda peşə təhsili
proqramlarında oxuya bilərlər. Finlandiyada
xüsusi proqramlar üzrə həm peşə təhsili
almaq, həm də orta təhsilin yuxarı pilləsində
oxumaq mümkündür.
Hər iki tip məktəbin məzunlarına sertifikat
(peşə təhsili üzrə sertifikat, həm orta təhsilin
yuxarı pilləsi, həm də ali məktəbə
qəbul imtahanı üzrə sertifikat) təqdim olunur.
Xüsusi proqramlarda oxuyanlar isə həm peşə təhsili,
həm də ali məktəblərə qəbul
imtahanı üzrə sertifikata sahib olurlar.
Orta təhsilin yuxarı pilləsi üzrə sertifikat
politexnik profilli ali təhsil müəssisələrinə,
ali məktəbə qəbul imtahanı üzrə sertifikat
isə universitetlərə daxil olmaq hüququ verir.
Orta məktəb şagirdləri pulsuz səhiyyə
xidmətləri və gündəlik yeməklə təmin olunsalar
da lazımi tədris vasitələrini və kitabları
öz hesablarına alırlar.
Koreya
Respublikasında ümumi təhsil
Koreyada ümumi təhsil ibtidai (6 illik), əsas (3 il) və orta (3 il) təhsil pillələrini əhatə
etməklə 12 illikdir.
İbtidai təhsil. Koreyada ibtidai təhsil pulsuz və icbaridir. Uşaqlar 6 yaşından məktəbə gedir.
Əgər 5 yaşlı uşağın
qabiliyyət və bacarıqları onun məktəbə getməsinə
imkan verirsə, belə uşaqlar da ibtidai təhsilə cəlb
oluna bilərlər.
Ölkə üzrə uşaqların 99,9
faizi ibtidai məktəblərdə oxuyur. İbtidai
təhsil pilləsində belə yüksək göstərici
təhsilə olan böyük ictimai maraqdan və hökumətin
təhsil siyasətindən irəli gəlir.
Şagirdlərin sayı həddindən
artıq çox olan tədris ocaqları kiçik məktəblərə
bölünür. Bu, ikinövbəli tədris
sisteminin ləğv olunmasına xidmət edir. Xarici dilin tədrisinin genişləndirilməsi
üçün III və IV siniflərdə həftədə
bir saat, V və VI siniflərdə isə həftədə iki
saat ingilis dili tədris olunur.
Əsas və orta təhsil.
Koreyada ibtidai təhsili başa vuran şagirdlər
əsas, sonra isə orta təhsil ala bilərlər. Əsas və orta təhsil
pillələrinin hər biri 3 il davam edir. 2004-cü ildən
ölkənin bütün məktəblərində icbari əsas
təhsil tətbiq olunur.
Əsas məktəblərdə ibtidai təhsilin
davamı olan standart təhsil verilir.
Orta məktəblərdə tədris
prosesi özünəməxsusluğu ilə fərqlənir. Ölkədə ümumi orta, peşə və
ixtisaslaşmış orta məktəblər (xarici dil, incəsənət,
təbiət təmayüllü) fəaliyyət göstərir.
Əsas təhsil pilləsini bitirənlər
orta təhsil almaq hüququna malikdir. Orta təhsilə
görə müəyyən olunmuş xərclər
şagirdlər tərəfindən ödənilir.
Peşə məktəblərində
ümumi orta təhsil və kənd təsərrüfatı,
sənaye, kommersiya, balıqçılıq, dənizçilik,
iqtisadiyyat sahələri üzrə ixtisaslaşmış
kurslar tədris edilir. Şagirdlərə peşə
məktəblərini seçmək imkanı verilir. Bu tədris ocaqlarına
imtahan və ya əsas təhsil üzrə əldə
olunmuş nailiyyətlər əsasında qəbul
aparılır. Ümumi orta məktəblərə daxil olmaq
istəyən şagirdlər isə yaşadıqları ərazidəki
məktəblərin birində oxuya bilərlər.
Ümumi orta məktəblərdə
şagirdlər XI sinifdə öz təhsil istiqamətlərini
müəyyənləşdirirlər. Bacarıq və
maraqlarından asılı olaraq, humanitar-ictimai elmlər, təbiət
elmləri və ya peşə təlimi kimi istiqamətləri
seçə bilərlər.
Xarici dilin tədris
olunduğu orta məktəblər, təbiət elmləri, incəsənət
təmayüllü orta təhsil müəssisələri
müvafiq sahə üzrə perspektivli və istedadlı
şagirdlərin hazırlanması məqsədlərinə
xidmət edir. Belə məktəblər hökumətin dəstəyi
ilə istedadlı şagirdləri müəyyən edir və
onların potensialının maksimum səviyyədə üzə
çıxarılmasına imkan yaradır.
Koreyada milli kurikulum təhsilin
yeni tələblərini, cəmiyyətin dəyişən
ehtiyaclarını və yeni akademik fənlər üzrə
meyarları əks etdirmək üçün müntəzəm
olaraq yeniləşdirilir. Kurikulum standartları hər bir məktəbdə
təhsilin məzmunu və dərsliklərin
hazırlanması üçün əsas hesab olunur.
Bütün dərsliklər
və müəllimlər üçün vəsaitlər
milli kurikulum çərçivəsində hazırlanır.
Ölkədə 3 növ dərsliyin istifadəsinə icazə
verilir. Bu sıraya müəlliflik hüququ Təhsil,
Elm və Texnologiya Nazirliyinə məxsus olan dərsliklər,
Təhsil, Elm və Texnologiya Nazirliyi tərəfindən təsdiq
edilərək özəl mətbəələr tərəfindən
nəşr olunan dərsliklər, Təhsil, Elm və
Texnologiya Nazirliyi tərəfindən tanınan dərsliklər
aiddir.
Səhifəni hazırladı:
Yusif ƏLİYEV
Ölkələrin səfirliklərindən, təhsil nazirliklərinin və təhsilə aid digər qurumlarının rəsmi İnternet saytlarından əldə olunan materiallar əsasında.
Azərbaycan müəllimi.- 2014.- 11 aprel.- S.5.