Xüsusi məktəblərdə loqopedik
sənədləşmənin aparılma qaydası
Xüsusi
qayğıya ehtiyacı olan
uşaqlar, o cümlədən nitq qüsurlu uşaqlar
dövlətimizin, xüsusilə
də Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın daim diqqət mərkəzindədir.
Nitq
qüsurlu uşaqların
korreksiyası ilə məşğul olan loqoped təlimin qısa
müddətdə öz bəhrəsini verməsi
üçün məşğələyə ilk
öncə loqopedik sənədləşmə işindən başlamalıdır. Təlimin elmi cəhətdən
əsaslandırılmış
və praktikada
öz təsdiqini tapmış bu metodika əsasında təşkili nitq qüsurlu uşaqlarla
aparılan işi tənzimləməyə, onların
bu sahədə inkişaf
xüsusiyyətlərini ardıcıl olaraq izləməyə və
qüsurların həlli yollarını araşdırmağa imkan verir.
Loqopedik sənədləşmə işlərinə
əsasən hər bir nitq qüsurlu uşaq üçün
nitq xəritəsinin tərtibi, loqopedik iş
planının tutulması,
və fərdi dəftərin açılması məsələləri aiddir.
Loqopedik sənədləşmə
işində ən mühüm məsələlərdən biri ilk öncə nitq xəritəsinin tərtib edilməsidir. Nitq xəritəsində uşağın nitq
qüsurları və onu yaradan səbəblər:
artikulyasiya aparatının bütün
üzvləri, o
cümlədən dodaqlar
(dodağın ətli, qalın
və az mütəhərrik olması),
çənələr (üst və yaxud alt çənənin
irəli çıxması),
dişlər (əyri,
xırda,
seyrək, çənə qövsündən kənarda
və aralarında boşluğun
olması, alt və ya
üst kəsici dişlərin yoxluğu), dil (həddindən artıq
böyük, enli, yaxud nazik və
qısa olması), damaq (dar, hündür və
ya əksinə
aşağı, yastı olması),
dilçək (balaca, böyük, çox böyük,
qısa, pərdəli
olması) dəqiq müayinə olunaraq nitq xəritəsinə fərdi
qaydada qeyd olunmalıdır.
Artikulyasiya aparatının mütəhərrikliyi-quruluş
patologiyası yoxlanılan zaman uşağa nitq təlimatına uyğun tapşırıqların verilməsi də
vacibdir:
dili buruna, sağa və sol qulağa tərəf aparmaq, dili enliləşdirmək, yastılamaq, dodaqları irəli
uzatmaq,
onu boru şəklinə salmaq, yanlara dartıb "gülüş" vəziyyəti almaq, alt çənəni irəli və
yaxud geri aparmaq və s.
Bununla yanaşı, loqoped hər
bir uşaqda nitqin inkişafı, xüsusilə eşitmə diqqəti,
yaddaşı,
uşaqdakı leksik səhvləri də yoxlayıb
nitq xəritəsində qeyd etməlidir.
Nitq xəritəsinin
hər bir qrafasında uşağın ən
azı 3-4 nitq nümunəsi və qrafanın axırında isə loqopedik nəticələrə dair yekun məlumatlar öz əksini
tapmalıdır.
Loqopedik sənədləşmə
işində ikinci vacib məsələ loqopedik iş planının tutulmasıdır. İş planında
məşğələnin
mövzusu,
məqsədi və
nümunəvi təşkili qaydası, məşğələyə ilk dəfə cəlb
olunmuş
uşağın nitq
qüsurları və onunla hansı
istiqamətdə təlim aparılacağına dair məlumatlar
öz əksini tapmalıdır, sonda isə aparılmış işlərin
qısa məzmunu göstərilməlidir (material
mənimsənilibmi, kimdə hansı
çətinliklər olmuşdur və
s.).
Loqopedik məşğələ zamanı
hər bir uşağa fərdi dəftər də
açılmalıdır. Dəftərin birinci səhifəsində
uşağın adı, soyadı
və nitq qüsurunun inkişaf səviyyəsi
göstərilməlidir. Sonrakı səhifələrdə
isə mütəmadi şəkildə məşğələnin əsas məzmununa dair
qeydlər aparılır: artikulyasiya
aparatını aktivləşdirən çalışmalar; səslərin
qoyuluşu və deyilişi;
düzgün səs tələffüzünün
möhkəmləndirilməsi; diqqətin və
yaddaşın inkişafı; fonematik
eşitmənin, səs vərdişlərinin analizi
və sintezi. Bununla
yanaşı leksik ehtiyata,
nitqin qrammatik cəhətdən
düzgün formalaşmasına və əlaqəli
nitqin inkişafının genişləndirilməsinə
dair də qeydlər
aparılmalıdır.
Loqopedik işin valideynlərlə
birgə aparılmasının da mühüm rolu vardır.
Valideyn loqopedin verdiyi tapşırıqları və
çalışmaları evdə uşaqla
birlikdə təkrarlamalıdır (artikulyasiya
aparatının hərəkətliliyi və tənəffüsün
düzgün olması, tənəffüs,
dil və dodaq və s. gimnastikalar). Uşaqlarda bu gimnastikalar və çalışmalara maraq oyatmaq üçün
onun həm canlı, həm də şəkillər
vasitəsi ilə təşkil olunmasına diqqət verilməlidir.
Məsələn:
- Şamı
söndürmə oyunu;
- Pambıqdan futbol oyunu;
- Köpüklərin
üfürülməsi;
- Dodaqların
yalanması;
- Dili
şaqqıldatmaq və s. oyunları
canlı şəkildə aparılan oyunlara
misal göstərmək olar.
Valideyn həmçinin uşağa
qulluq zamanı onunla hərtərəfli
ünsiyyətdə olmalıdır. Bu
uşağın inkişafına müsbət təsir
göstərir. Yəni hər hansı işi
icra edərkən (yemək yedirərkən,
gəzdirərkən və s.)
uşağı məlumatlandırmalı,
onunla ünsiyyət qurmalıdır.
Xumar QAFAROVA,
Bakıdakı 11 nömrəli xüsusi məktəbin loqopedi,
psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyanın üzvü, qabaqcıl təhsil işçisi
Azərbaycan müəllimi.- 2014.- 18 aprel.- S.11.