İntihar...
İntihar edənlər arasında yeniyetmələr və gənclər üstünlük təşkil edir
İntihar (suisid) - qəza olaraq və şüur
yerindəykən bədbəxtlik nəticəsində özünü öldürməyə deyilir. İntihar
qarşısı alına biləcək ölüm
səbəbidir. Bu qərarın alınmasına səbəb olan amillər çox
müxtəlifdir. Çox vaxt
bir neçə faktor
birgə bu davranışın meydana çıxmasına səbəb ola bilər. İntihar
şəxsin hissi, psixi
və ya sosial səbəblərin
təsiri ilə öz həyatına son qoyması kimi qiymətləndirilir.
Hər hansı bir şəxs o zaman intihar
edə bilər ki, onda
əqli mühakimə bitsin və
yalnız emosiyalarla idarə olunsun. Müasir
dövrümüzdə baş verən
intiharın səbəbləri kimi daha çox
aşağı sosial-iqtisadi vəziyyət,
ata-ana münaqişələri, ixtilaf, immiqrasiya, şiddətə
meyillilik, və düşünmə
(fikirləşə bilmə), psixi
pozuntuları göstərilir. Yuxarıda sadalanan faktorlar çox zaman intihar baş verən kimi üzə çıxmasa da
daha sonra müəyyən
olunur. İntihar edən
şəxs informasiya verə bilən əsas
insan olduğundan o, dünyasını dəyişdikdən uzun müddət sonra
intiharın tam real səbəbi
üzə çıxarılır.
Onu da qeyd
edək ki, intihar edən
şəxslərin 90%-i depressiya xəstəsidir.
Depressiya xəstələrinin 15%-i intihara cəhd nəticəsində həyatını
itirir. Depressiyada olan kişilərin intihar
nəticəsində həyatını itirmə nisbəti
qadınlara görə daha yüksəkdir.
Problemləri həlletmə bacarığının kifayət
qədər olmaması, stress və ümidsizlik hissləri ilə intiharın
yaxın əlaqəsinin olduğu göstərilir.
Bu tip problemlər yaşayan insanlar uzun müddət öz
fikirlərini yaxınları ilə və yaxud
onu əhatə edən insanlarla
bölüşmür, özünəqapanma,
gərginlik və ünsiyyətsizlik nümayiş
etdirirlər. Baş verən intiharın səbəblərini
aşağıdakı kimi
qruplaşdıra bilərik:
1. Psixiatrik
xəstəliklər.
2. Sosial
səbəblər.
3. Psixoloji
səbəblər.
4. Bioloji
səbəblər.
5. Genetik
yaxınlıq.
6. Fiziki
xəstəliklər.
Psixiatrik səbəblər arasında daha çox diqqətimizi
çəkən bunlardır:
1. Depressiya
2. Şizofreniya.
İntihar edənlərin 10%-də şizofreniya müşahidə olunur.
3. Spirtli
içkilərdən istifadə.
4. Narkotik
maddələrdən asılılıq.
5. Şəxsiyyət
pozuntusu.
6. Yüksək həyəcanlılıq.
Cəmiyyətin sosial xarakteri ilə
bağlı olaraq intihar
faizi də ölkədən - ölkəyə
fərqlilik göstərir. Ailə bağları zəif olan ölkələrdə intihar
faizi daha çoxdur. Suisidlərin ilk
təsnifatlarından biri fransız psixoloqu Emil Dürkheymə
məxsusdur. O, sosial faktorların rolunu əsas götürərək
intiharın aşağıdakı formalarını ayırd etmişdir:
1. Psixoloji
səbəblər.
2. Şəxsi
yaxınlıq. Bu da intihar ehtimalını artırır.
3. Bioloji
yaxınlıq. Beyindəki serotonin maddəsindəki azalma
intihar ehtimalını artırır.
4. Ailəvi
yaxınlıq. Ailədə intihar edən
qan bağı olan
yaxınının olması insanlarda intihar etmə ehtimalını artırır.
5. Fiziki
xəstəliklər. Xərçəng, ürək xəstəliyi,
AİDS kimi xəstəliklərə tutulan insanlarda intihar ehtimalı normal insana görə daha çoxdur. Ailəvi risk
faktorları (məsələn,
dağılmış ailələr, istismar,
ünsiyyət pozuntuları- düzgün
münasibət qura bilməmək).
"Kimlər intihar edə bilər" sualına belə bir cavab verə bilərik:
Bunlar daha çox stress doğuran həyati
hadisələrlə üzləşən (məsələn,
ayrılıq, itki, travmatik
yaşantılar), intihar düşüncələri
ilə yaşayan, anlaşılmazlıq, ixtilaf, uğursuzluq, ailədə
və yaxud yaxın əhatədə intihar cəhdlərini görən şəxslərdir.
İntihar edə biləcək şəxsləri
necə müəyyən edə bilərik? Qeyd
edək ki, bu şəxslərin
müəyyən əlamətləri əvvəlcədən
onların intihar edəcəyindən bizi məlumatlandıra bilər. Belə ki, biz hər hansı bir
şəxsdə psixi pozğunluq
əlamətlərinin olması, ölüm
riski olan dərmanlardan
kiçik dozada istifadə,
son altı həftə içində
ünsiyyətdən çəkinmə, özünəqapanma, ictimai təsirlərdən
uzaq durma, sevdiyi əşyaları dost-tanışa paylama, tez-tez ölümdən
söhbət etmə kimi halları
müşahidə ediriksə, demək bu
insanların intihar edə bilmə
ehtimalları böyükdür.
Müxtəlif yaş qruplarının intihara
meyilliliyi fərqlidir. Müşahidələr
göstərir ki, intihar
edənlər arasında yeniyetmələr və gənclər
üstünlük təşkil edir. Bu yaş
qrupunun depressiyaya meyilli olması əsas səbəblərdən
biri kimi qeyd olunur. Xüsusilə müasir dövrümüzdə yeniyetmələrin
intihara meyilliliyi
yüksəkdir. Son zamanlar tez-tez
müxtəlif telekanallarda və sosial şəbəkələrdə həmin
yaş dövründə olan
şəxslərin intihar cəhdləri
haqqında məlumatları eşidirik. İntihara meyilli olan şəxs çox vaxt o prosesin
özündən qorxduğu üçün həmin addımı
atmır. İntiharın açıq şəkildə
işıqlandırılması prosesin
özünü
cılızlaşdırır. Bu məlumatları açıq şəkildə yaymaq intihara meyilli olan şəxsləri
birmənalı şəkildə həmin əmələ
sürükləyir. İntihara meyillilik sahəsində ən böyük
risk qrupuna daxil olan yeniyetmələr
arasında intiharın azaldılması üçün
müəyyən addımlar atmaq mümkündür.
Yeniyetmələr arasında
intiharın
azaldılması üçün
valideynlərə
tövsiyələr
* Valideynlər,
övladlarınızı kəskin tənqid etməyin.
* Onları özünüzə yaxınlaşdıraraq dostunuza çevirməyə çalışın.
* Sosial çevrəsində olan dostlarının kim olduğuna diqqət yetirin.
* Özünəqapanma səbəbini müəyyən edib aradan qaldırmağa çalışın.
* Övladınızın ölüm və həyatın mənasız olması haqqında rəylərinə, mühakimələrinə, düşüncələrinə diqqət yetirin.
* Sosial mühitə çıxmağına imkan və şərait yaradın.
* Ona sevginizi göstərin və müsbət cəhətlərini qabardın.
* Onunla müxtəlif mövzularda söhbətləşin, həyata baxışlarını öyrənin.
* Övladınızı daim nəzarətdə saxlayın. Vaxtaşırı onun mesajlarına, sosial şəbəkələrdəki yazışmalarına, məktublarına diqqət yetirin.
* Övladınızın qıcıqlanma səbəblərini
müəyyən etməyə çalışın.
Aidə NƏBİYEVA,
Müasir Psixologiya Mərkəzinin baş psixoloqu
Azərbaycan müəllimi.- 2014.- 18 aprel.- S.13.