Ağdam
İşğal altında olan rayonlarımızı tanıyaq
Ağdam rayonu Ağcabədi,
Tərtər, Bərdə, Kəlbəcər, Əsgəran və
Xocavənd, həmçinin Füzuli
rayonları ilə həmsərhəddir. Ərazisi 1,15 min kv. km,
əhalisinin sayı isə 186,1 min nəfərdir
(01.04.2013). Rayon kimi yaranma tarixi 08.08. 1930-cu il. Ağdam rayonunda 1 şəhər, 2 qəsəbə
(Quzanlı, Açarlı), 123 kənd vardı.
Rayonun mərkəzi olan Ağdam Bakıdan 362 km məsafədə,
Qarqar çayının sahilindən 3 km aralı, Qarabağ düzünün cənub-qərbindədir.
Qarabağın ürəyi
sayılan Ağdamın qədim tarixi abidələri
minillik keşməkeşli illərdən
keçərək bu günə qədər
gəlib çatmışdır. "Ağdam"
sözü qədim türk
dilində "kiçik qala"
deməkdir. Uzaq keçmişdə bu ərazidə yaşamış türkdilli qəbilələr özlərini
müdafiə etmək üçün əsasən
kiçik qalalar
tikirdilər. Zaman keçdikcə bu şəhərin adının mənası
dəyişib. XVIII əsrin birinci
yarısında Qarabağ xanı Pənahəli
xan bu şəhərdə
özü üçün
ağ daşdan imarət
tikdirmək barədə əmr verib. Həmin
imarət uzun müddət ətraf kəndlərin
sakinləri üçün bir növ oriyentirə çevrilib. Bu mənada
"Ağdam" - günəş
şüaları ilə nurlanmış işıqlı, ağ ev deməkdir. Ağdam rayonunda çoxlu sayda tariximizin şahidi olan memarlıq abidələri var.
Ağdam
şəhərinin şimal-qərbində
Xındırıstan kəndində yerləşən Üzərlik
təpə abidəsi, Xaçındərbənd kəndindəki
Qutlu Musa oğlu günbəzi (1314-cü il), Salahlı-Kəngərli kəndindəki
türbə və daş abidələri
(XIV əsr), Papravənd kəndindəki Xanoğlu
türbəsi (XVII əsr), türbələr
və məscid (XVIII əsr), Qarabağ
xanı Pənahəli və onun nəslinin
Ağdam şəhərindəki imarəti
(XVIII əsr), Şahbulaq qalası və s. memarlıq abidələri bu
yurdun qədim Azərbaycan torpağı olduğunu təsdiq edir.
Tariximizin sirdaşı, ev
ünvanı olan bu
abidələr Ağdamın keçmişinin
qaranlıqlarına işıq saçaraq
dünənindən bu gününə soraq verir. Rayonun
ərazisində 50-ci illərdən başlayaraq
aparılan arxeoloji tədqiqat işləri
zamanı məlum olmuşdur ki, Ağdamın ərazisi qədim
insanların yaşayış məskənlərindən biridir. Tanınmış arxeoloq İdeal Nərmanovun
Üçoğlantəpə deyilən yerdə
apardığı arxeoloji tədqiqatlar
zamanı aydın oldu ki,
ilk qədim insanlar rayon ərazisində altı-səkkiz min il bundan
əvvəl, yəni, Eneolit dövründə
(e.ə. IV-VI minilliyi əhatə edir, "misdaş" dövrü adlanır) yaşamış, qədim
əkinçilik və maldarlıq mədəniyyətinə
bələd olmuşlar. Alim rayonun
digər ərazilərində qədim yaşayış məskəni
olmuş Leylatəpə və Üzərliktəpə
deyilən yerlərdə apardığı arxeoloji
tədqiqatlar zamanı Eneolit və orta Tunc dövrünə aid (e.ə. II minilliyin birici
yarısı) dulusçuluq, metaləritmə,
zərgərlik və digər sahələrə aid maddi mənəvi abidələr
aşkar edib. Buradan tapılan taxıl və üzüm
dənələri bir daha
sübut etmişdir ki, yerli əhali oturaq həyat keçirmiş
və yüksək əkinçilik mədəniyyətinə
malik olmuşdur.
Ağdam ağır, yeyinti və
yüngül sənayeyə, inkişaf etmiş kənd
təsərrüfatına malik rayon idi.
Ağdamda dəzgah avadanlıqları, aerokosmik və rabitə cihazları, metis-furnitur, traktor və avtomobil təmiri, asfalt, konserv, yağ-pendir, barama toxumu, pambıq,
şərab və mexanikləşdirilmiş çörək
zavodları, xalça fabriki,
taxıl məhsulları, tikinti
materialları və ət kombinatları, iki
dəmiryol vağzalı və aeroport,
avtomobillərə texniki xidmət
stansiyaları, məişət xidməti kombinatı, elektrik şəbəkəsi, kənd təsərrüfatı,
kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi
və elektrikləşdirilməsi stansiyaları, Üzeyir Hacıbəyov adına musiqi texnikumu, Ə.Haqverdiyev adına
Ağdam Dövlət Dram Teatrı fəaliyyət göstərirdi.
Həmçinin, 38 kolxoz və sovxoz, 24 tikinti-quraşdırma idarəsi, 12 sənaye
müəssisəsi, 74 məktəb, 105 səhiyyə müəssisəsi,
271 mədəniyyət evi, 67 idarə, 99 klub işğal altında
qalmışdır.
Rayon ərazisinin 1700 hektarı meşəlik,
28 min hektar sahə isə
kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardan
ibarət idi. Kənd təsərrüfatının
istiqaməti, əsasən, pambıqçılıq, üzümçülük və
heyvandarlıqdı.
Mövcud dövlətini qədim Azərbaycan
torpaqları üzərində qurmuş
Ermənistan Dağlıq Qarabağı özünə birləşdirmək
məqsədilə 1988-ci ilin fevral ayından başladığı
müharibəyə Ağdam rayonu da cəlb olunmuş, hadisələrin ilk
günlərindən ən böyük
ağırlıq Ağdam rayonunun
üzərinə düşmüşdür,
1988-ci ilin son
aylarında Ermənistandan-öz dədə-baba yurd-yuvasından,
daha sonra isə
Dağlıq Qarabağdan doğma
ocaqlarından qovulub çıxarılan on minlərlə azərbaycanlı məhz Ağdam rayonuna pənah gətirmişdi.
1992-ci ildə Dağlıq Qarabağı bütünlüklə işğal
edən Ermənistan bununla kifayətlənməyərək,
Dağlıq Qarabağın ətrafında yerləşən
rayonlara da dişini qıcadı.
Ermənistanın
separatçı hakimiyyəti bəzi xarici
dövlətlərin yaxından köməyi, bilavasitə
iştirakı ilə Şuşa,
Laçın, Kəlbəcər rayonlarını işğal etdikdən sonra
Ağdamı hədəf seçdi. Ermənilər bu rayonu da ələ
keçirmək üçün irimiqyaslı
hücum əməliyyatlarına
başladılar. 1993-cü il iyun ayının 11-dən başlayaraq
bu hücum həmin ilin iyul ayının 23-də
Ağdamın işğalı ilə başa
çatdı. 1905-1907-ci illərdə, 1918-1920-ci illərdə
düşmən ayağı dəyməyən Ağdam beşillik
mübarizədən sonra işğal
olundu.
1994-cü il may ayının 12-dək davam edən hərbi təcavüz nəticəsində isə ermənilər Ağdam rayonu ərazisinin 846,7 kvadrat kilometrini, yəni ümumi ərazisinin 77,4 faizini işğal etməyə nail oldular. İşğal edilmiş Ağdam şəhəri və rayonun 89 kəndi bəşər tarixində bənzəri olmayan bir vəhşiliklə darmadağın edilərək yerlə-yeksan edildi. Ağdamın müdafiəsi uğrunda 5 ildən artıq gedən qanlı döyüşlərdə qismətinə 5897 şəhid, 3531 nəfər əlil, 1871 nəfər yetim uşaq düşdü. Minlərlə insan fiziki şikəstlik qazanmış, 126 min (1993) nəfərdən artıq ağdamlı öz doğma ev-eşiyindən didərgin düşmüşdü.
Rəsmi materialların əsasında hazırlanıb
Azərbaycan müəllimi.- 2014.- 20 iyun.- S.9.