AMİ-nin əməkdaşları
Fransanın
təhsil sistemi ilə
tanış olublar
Bu
gün müstəqil, sürətlə inkişaf edən
dövlətimizin beynəlxalq əlaqələr sahəsində
atdığı ən mütərəqqi addımlardan biri
Avropa təhsil məkanına
inteqrasiya məqsədi ilə bu ərazidə olan dövlətlərin
təhsil sistemini öyrənmək, qabaqcıl təcrübəni mənimsəmək və Azərbaycan
təhsilində aparılan islahatları ardıcıl və
davamlı etməklə böyük uğurlara imza
atmaqdır. Beynəlxalq
rəqabətə davamlılığını artırmaq məqsədi
ilə Azərbaycanda təhsilin
inkişafına dair Dövlət Strategiyasının qəbul olunması və onun həyata
keçirilməsini təmin etmək məqsədi ilə fəaliyyət
proqramının hazırlanması tələbi Avropa təhsil
sistemini daha dərindən öyrənməyi, qabaqcıl təcrübəyə
əsaslanmağı bir zərurətə çevirir. Bu mənada
Fransa kimi zəngin dövlətçilik və təhsil tarixinə malik bir
dövlətin təcrübəsini öyrənmək, məqbul
cəhətləri mənimsəmək məqsədəuyğundur.
Azərbaycan
Məllimlər İnstitutu ilə Fransanın
tanınmış ali təhsil müəssisələrindən
biri olan Serj-Pontuas Universiteti arasında ikitərəfli
müqavilə bağlanmış və tərəflər
müxtəlif öhdəliklər götürmüşlər.
Öhdəliklərdə təhsilin müxtəlif istiqaməti
üzrə təcrübə
mübadiləsi, tədqiqatlar, araşdırmalar
aparılması nəzərdə tutulmuşdur.
Fransada təhsil
sisteminin ən başlıca özəlliklərindən biri
dövlətin təhsil müəssisələrinə sahib
olmasıdır, başqa sözlə, bu ölkədə təhsil pulsuzdur.
Fransada orta təhsil
12 il müddətində həyata keçirilir və
ümumilikdə təhsil sistemi
aşağıdakı struktura malikdir:
- məktəbəqədər
təhsil (6 yaşınadək);
- ibtidai təhsil (6-11
yaş);
- orta təhsil (11-18 yaş);
- ali təhsil.
Orta təhsil
Hazırda Fransada orta təhsil sistemi üç qrupa
bölünür:
1. İbtidai məktəb (5 illik təhsil)
2. Kollec (4 illik təhsil)
3. Lisey (3 illik təhsil)
Fransada uşaqlar
məktəbə 6
yaşdan cəlb edilir və ibtidai məktəblə kollecdə
oxumaq məcburidir. Adətən, məktəblərdə
çərşənbə günləri dərs olmur.
Çərşənbə, şənbə və bazar
günləri uşaqlar istirahət edir, qalan günlərdə
isə dərslərə
davam edirlər. İbtidai təhsili bitirən hər
bir şagird kollecdə oxuya bilər. Kollecdə təhsil
iki dövrə ayrılır:
1. Müşahidə dövrü;
2. İstiqamətləndirici dövr.
Ümumtəhsil liseylərində təhsil üç il müddətində həyata keçirilir və
şagirdlər sonda buraxılış imtahanı verərək
bakalavriat diplomu alırlar. Bakalavr sözü bizim təhsil
sistemindən fərqli olaraq, Fransa təhsil sistemində ali təhsili deyil, ümumtəhsil sahəsini əhatə
edir. Bakalavriat diplomu alan hər kəs
universitetə qəbul olmaq imkanı qazanır.
Kolleci bitirdikdən sonra şagirdlər peşə
liseylərinə üz tutaraq, iki il burada təhsil
almaqla müəyyən peşələrə yiyələnə
bilərlər. Təhsili
başa vurduqdan sonra onlara ümumi peşə təhsili şəhadətnaməsi
verilir.
Ali təhsil
Fransada ali təhsil sistemi çox rəngarəngdir.
Burada dövlət
universitetləri, ali məktəblər, elmi-tədqiqat
laboratoriyaları, tədqiqat mərkəzləri
mövcuddur. Ən nüfuzlu ali təhsil müəssisələri dövlət
universitetləri hesab olunur. Hər bir universitet
öz proqramını hazırlayır və tələbələrini
özü seçir. Universitetlərin nəzdində müxtəlif növ institutlar fəaliyyət
göstərir. Universitetlərə daxil olmaq
üçün bakalavriat diplomuna sahib olmaq əsas şərtdir.
Fransada universitet təhsili üç səviyyəni
özündə birləşdirir: lisans, master, doktorluq. Lisans Azərbaycan təhsilində
bakalavr dərəcəsinə uyğun gəlir. Bu səviyyədə təhsil 3 il ərzində, 6 semestrdə 180 kredit həcmində
həyata keçirilir. Lisansı bitirənlərə
sonda diplom verilir.
Lisansda təhsil müxtəlif istiqamətdə ola bilər:
filologiya və dillər, iqtisadi və sosial idarəetmə,
hüquq və siyasi elmlər, mühəndislik
texnologiyaları,
təbiət elmləri və dəqiq elmlər, texnologiyalar, ilahiyyat və s.
Lisansı uğurla bitirən tələbələr master səviyyəsində
təhsillərini davam etdirə bilərlər.
Master səviyyəsində təhsil
iki il müddətində həyata keçirilir və məzuna
iki müstəqil diplom verilir: Master 1 (M1) və Master 2 (M2)
Master diplomları da elmlə məşğul olmaq və ya
istehsalatda çalışmaq arzusunda olanlar üçün
fərqli olur. Belə ki, elmi tədqiqatlar
üzrə master diplomu, peşəkar master diplomu. Master səviyyəsində
təhsil 4 semestr ərzində hər birində 30 kredit olmaqla
cəmi 120 kreditlə tamamlanır.
I semestrdə
272 saat dərs tədris olunduqdan sonra 144 saat həcmində
passiv praktika keçilir. II semestrdə də 271
saat dərs tədris olunur. Bu semestrdə təcrübə
yoxdur. Lakin müsabiqəyə
hazırlıq nəzərdə tutulur. Müsabiqə
dedikdə imtahan verərək M2-yə keçə bilmə nəzərdə
tutulur. İmtahanı uğurla verənlər
M2-yə keçirlər. Müsabiqə zamanı iki
yazılı və iki
şifahi imtahan vermək lazım gəlir. Şifahi imtahana getmək üçün əvvəlcə
yazılı imtahandan keçmək lazımdır.
Masterlər aşağıdakı məsələləri
bilməlidirlər:
-Müəssisənin daxilində etik və məsuliyyətli
davranmaq;
-Fransız dilini bilmək;
-Şagird və böyüklərlə iclas aparmaq;
-İKT-ni bilmək;
-Elmi tədqiqat bacarığına malik olmaq;
-Təhsil müəssisəsini yaxından tanımaq;
-Məktəb həyatında yaxından iştirak etmək
və valideynlərlə əməkdaşlıq;
-Şagirdlərin tərbiyə məsələlərinə
nəzarət etmək;
-Müəssisənin rəhbərinə müəyyən
məsləhətlər verməyi bacarmaq;
-Dövlətçilik və müəssisənin mənafeyini,
daxili qanunlarını bilmək;
-Şagird nailiyyətlərinin
artırılmasına kömək etmək.
Masterlər yüksək ixtisaslı
mütəxəssislər tərəfindən
hazırlanır. Təhsilin sonunda masterlər pedaqoji,
psixoloji və metodoloji
mövzularda diplom işi yazırlar. Master
1 səviyyəsində sırf nəzəriyyə, Master 2 səviyyəsində
isə metodika öyrədilir.
Ali təhsilin sonuncu üçillik pilləsi
doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi ilə başa
çatır. Bu pilləyə namizədlər
müsahibə yolu ilə qəbul olunurlar. Onlar əvvəlki təhsilə dair sənədləri
və elmi tədqiqat üçün seçilmiş
mövzunu təklif edən məktub əsasında müraciət
edirlər. Bu pillədə əsas tələb namizədin
müstəqil elmi iş apara bilmə
bacarığıdır. Bu mərhələni
uğurla bitirdikdə namizədə doktorant diplomu verilir.
Məktəb
müəlliminin hazırlanması
Universitetlərdən sonra müəllimlər
birinci növ müsabiqədən keçib liseydə 18 saat dərs
deyə bilərlər. İkinci
növ müsabiqədən keçən müəllimlər
isə 15 saat dərs demək hüququ qazanırlar. Müəllimlərin hansı sinifdə dərs deməsi
rəhbərliyin seçimi ilə müəyyənləşdirilir. Dərs bölgüləri,
bir qayda olaraq, Elmi Şurada müzakirə olunur. Hər sinifdə təxminən
30-35 şagird olur. Müəllimlər fəaliyyət
göstərdiyi müddətdə direktordan müəyyən
qiymətlər alır ki, ona administrativ qiymətlər
deyilir. İkinci qiymət isə inspektor tərəfindən
verilir. Fransada təhsil sistemində müəllim olmaq
üçün üç böyük kateqoriya mövcuddur:
1. İbtidai sinif müəllimi, 2. Yuxarı sinif müəllimi,
3. İxtisaslı müəllim.
Məktəb müəllimi olmaq istəyənlər
çox ciddi seçimdən keçirlər. Bunun üçün ümummilli sınaqdan
keçmək lazımdır. Belə
müsabiqələr kollec və lisey müəllimləri
üçün olmaqla iki səviyyəyə
bölünür. Əvvəlcə
yazılı, sonra isə şifahi imtahan olur. İmtahandan keçənlərin əməkhaqqında
artma müşahidə olunur. Əgər
imtahandan keçə bilməsələr, gələn dəfə
bunu bir də sınayırlar. Bu müsabiqəni
uğurla keçən müəllim bütün həyatı
boyu daimi yer, yüksək əməkhaqqı, universitetin
aşağı kurslarında dərs demək hüququ
qazanır. Öz üzərində daim işləyən,
hazırlıqlı müəllimlər üçün
dövlət qulluqçusu adını qazanmaq imkanı da var.
Bu adı qazanmaq üçün Milli Təhsil Nazirliyi tərəfindən
yaradılmış komissiya qarşısında
imtahan vermək lazım gəlir.
Fransa təhsilində də müəllimlərin
diplomdansonrakı əlavə təhsili mövcuddur və bu
zaman müəllimlər bir neçə kateqoriyaya
bölünür:
1. I kateqoriyalı müəllimlər məcburi
formasiondan (ixtisasartırmadan) keçməlidirlər.
2. II kateqoriya könüllülərdən ibarətdir.
3. III kateqoriyaya sahib olmaq üçün yuxarı təşkilatların
razılığı lazımdır.
4. IV kateqoriyanı yalnız Təhsil Nazirliyinin icazəsi ilə
qazanmaq olar.
Müəllimliyə yeni başlayanların ilk ilində onların köməyə
ehtiyacı olmaları nəzə alınaraq həftədə iki saat davamlı
dərsə gəlmələri təmin edilir.
II kateqoriyadan olan müəllimlər
Versal Akademiyası tərəfindən təkmilləşdirilir. Versal
Akademiyasında hər il orta hesabla 1000-ə
yaxın müəllim hazırlanır.
Fransada təhsil müxtəlif akademiyalara
ayrılır. Bu məqsədə xidmət edən beş böyük akademiyanı göstərmək
olar. Akademiyalar
rektorlar tərəfindən idarə olunur. Liseylərdə
müəllimlər direktor tərəfindən
götürülmür, məhz akademiyalar tərəfindən
göndərilir. Direktorlar isə milli təhsil
naziri tərəfindən təyin edilir. Bu zaman direktor dörd
mərhələdən keçməlidir.
1) Motivasiya məktubu,
2) İmtahan (şifahi),
3) Münsiflərin rəyi,
4) Müsabiqədən keçmək.
Lisey direktoru bu vəzifədə ən azı 3, ən
çoxu 9 il işləyə bilər.
Fransada "Öyrədənləri
öyrədən" beynəlxalq diplomu 2010-cu ildə təsis
edilmişdir. "Öyrədənləri öyrədənlər"
iki il ərzində (boş vaxtlarında) təhsil
alırlar.
Bundan sonra müsabiqə keçirilir. Həmin müəllimlər bir il müddətində dərs keçirlər
və bu dərslər müzakirə edilir. İkinci ildə
isə onlar məktəbdə yeni fəaliyyətə
başlayan müəllimin dərslərinə nəzarət
edir, öz
professionallığını analiz edirlər.
Bu zaman müəllimin istifadə etdiyi vasitələr:
- debat -
bir nəfərin dediyi dərsi və etdiyi təqdimatı
müzakirə etmək;
- həmin adamla dialoq qurmaq;
- öz dərsində yol verdiyi səhvi
özü tapmaq;
- təcrübələrin analizi;
- gördüyü işləri, həmçinin
öz peşəsini təhlil etmək;
- videodərsin müzakirəsi;
- açıq
dərs;
"Öyrədənləri öyrədən"
özü tədqiqat və analiz qabiliyyətinə malik
olmalıdır. Onlar elmi məqalələr
və metodik vəsaitlər işləməlidirlər. Referatlar yazaraq müdafiə edir və diplom
alırlar.
Fransada təhsil prosesinin idarə edilməsində
təhsil məsləhətçilərinin xüsusi rolu
vardır. Bu ölkədə təhsil sistemində təhsilin tədrisi və
öyrənmə üzrə masterlər üç səviyyəyə
bölünür:
Master-1 - on
yaşına qədər uşaqları hazırlayır.
Master-2 -
11-18 yaşınadək uşaqları öyrədir.
Master-3 isə təhsil məsləhətçiləri
hazırlayır. Təhsil məsləhətçiləri
üç əsas vəzifəni yerinə yetirir:
1. Tədris müəssisəsinin fəaliyyətinə
nəzarət;
- şagirdlərin dərsə
davamiyyəti, tədrisin mənimsənilməsini öyrənmək,
- uşaqların təhlükəsizliyini
təmin etmək.
2. Müəllimlərlə
əməkdaşlıq etmək;
3. Tərbiyəvi məsələlərlə
əlaqədar tədbirlər:
- şagirdlərlə
fərdi, qrup və sinif şəklində müəyyən
iş aparmaq,
- şagirdlərin
asudə vaxtının səmərəli təşkil
olunmasına nail olmaq,
- şagirdlərin
nizam-intizam qaydalarını təmin etmək,
- müəssisənin
müəyyən proyektlərinə kömək göstərmək,
- şagirdlərin məktəb
həyatında iştira
kını təmin
etmək, şagirdin təhsil fəaliyyətinə nəzarət
etmək,
- şagirdlərin vətəndaş
kimi yetişməsinə kömək etmək,
- şagirdin öz təhsil
istiqamətini müəyyənləşdirməsinə
kömək etmək,
- müəllimlərlə
iş.
Təhsil məsləhətçiləri
11 yaşından yuxarı uşaqlarla çalışır.
Təhsil məsləhətçiləri
kim ola bilər? Master-3 səviyyəsini
bitirərək xüsusi
müsabiqədən keçənlər məktəbdə bu
vəzifəni tuta bilərlər.
Fransada təhsilin
müxtəlif istiqamətlərində aparılan müasir
texnologiya, kadr hazırlığı, əlavə təhsilin əhəmiyyəti
və təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi
yollarını öyrəndik.
Təcrübə
mübadiləsi apardığımız universitetdə olarkən
respublikamızda həyata keçirilən təhsil
islahatlarının nə qədər əhəmiyyətli
olduğunu bir daha qiymətləndirdik. Azərbaycan təhsilinin
inkişafı üçün dünyanın inkişaf
etmiş ölkələrinin təcrübəsinə əsaslanılmalı
və hər bir pedaqoji işçi müasir yanaşmalara əməl
etməli və tətbiqi üçün yollar
axtarmalıdır.
Rafiq RƏSULOV,
AMİ-nin Şəki filialının direktoru, dosent,
Rasim
ŞÜKÜROV,
AMİ-nin
Mingəçevir filialının direktoru, dosent
Azərbaycan
müəllimi.- 2014.- 17 yanvar.- S.6.