Müəllimin tədrisdən
ayrılmadan peşəkarlıq
səviyyəsinin artırılması aktual
problem kimi
Ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafı gələcəyə istiqamətlənmiş təhsil sahəsinin möhkəm dayaqlar üzərində qurulmasına zəmin yaradır. Keçən əsrin sonlarından başlayaraq təhsildə aparılan məqsədyönlü islahatlar onun maddi-texniki bazasının güclənməsinə, məzmununun milli və bəşəri dəyərlər əsasında zənginləşməsinə, təşkili forma və üsullarının müasir pedaqoji-psixoloji tələblərə uyğun yeniləşməsinə təkan vermişdir ki, bu da yetişməkdə olan nəslin hərətərəfli hazırlığına xidmət edir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 oktyabr 2013-cü il tarixli sərəncamı ilə təsdiq olunmuş "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"nda bu genişmiqyaslı inkişafın dinamikası, məqsəd və hədəfləri 5 strateji xətt üzrə açıqlanmışdır. "Təhsilalanların fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alan innovativ təlim metodları və texnologiyaları vasitəsilə təhsilin məzmununun səmərəli mənimsənilməsini təmin edən yüksək nüfuzlu təhsilverənin formalaşdırılması" kimi ifadə olunan ikinci strateji istiqamət təhsilin aparıcı qüvvəsi sayılan müəllim kadrların peşəkarlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi ilə bağlı tədbirləri əhatə edir. Göstərilən tədbirlər sırasında maraq doğuran alt komponentlərdən biri "2.1.3. müəllimlərin təhsil müəssisəsi səviyyəsində, tədrisdən ayrılmadan peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması üzrə özünü doğrultmuş innovativ modellərin tətbiqi" adlanır ki, dövrümüz üçün olduqca aktual olan bu məsələ üzərində ayrıca dayanmaq istərdik.
Pedaqoji fikir tarixində təhsilalanların
cəmiyyət üçün yararlı
vətəndaş hazırlanmasında, hərtərəfli
şəxsiyyət kimi
formalaşmasında müəllimin müstəsna rolu yüksək dəyərləndirilmiş
və bu peşə yer
üzündə mövcud olanların ən
alisi sayılmışdır. Çətin
və mürəkkəb,
şərəfli və məsuliyyətli olmaqla
yanaşı, müəllimlik, hər şeydən öncə,
yaradıcı bir peşə kimi səciyyələndirilir. Müəllim elə
bir yaradıcıdır ki,
o, hər bir şəxsi
bilik və bacarıqlarla silahlandırmaqla
intellektual düşüncə sahibi kimi, ən ülvi
duyğuları aşılamaqla insan kimi yetişdirir. Bu məqamda ulu öndər Heydər Əliyevin müəllim
haqqında söylədiyi belə bir aforistik fikri xatırlamaq
yerinə düşərdi: "Mən dünyada
müəllimdən yüksək ad
tanımıram". Təbii ki, bu ucalığı qorumaq
hər bir müəllimdən böyük fədakarlıq, gərgin əmək,
öz peşəsinə böyük
sevgi və qırılmaz
bağlılıq tələb edir.
Zamanın sürətlə dəyişən dəyərlər
müstəvisində müəllimlik peşəsinin müasir pedaqoji meyarlara uyğunlaşması
qaçılmazdır. Fəal, yaradıcı
müəllim həyata keçirilməkdə olan
təhsil konsepsiyasının mahiyyətini anlamalı, müasir dərsə verilən tələbləri,
onun strukturunu dərindən
mənimsəməli və təlim texnologiyalarına yüksək
səviyyədə yiyələnməlidir. Bunun üçün isə
o, daim öz
üzərində işləməli, nəzəri-metodik
hazırlığını təkmilləşdirməli və
beləliklə, səriştəli mütəxəssis kimi fəaliyyət göstərməlidir. Mövcud təcrübənin
təhlili belə bir nəticəyə gəlməyə
imkan yaradır ki,
müəllimin peşəkarlıq səviyyəsinin
artırılması iki formada:
tədrisdən ayrılmaqla ixtisasartırma kursları vasitəsilə
və tədrisdən ayrılmadan öz
üzərində müstəqil işləməklə həyata
keçirilə bilir. Əgər birinci forma planauyğun
qaydada əsasən məcburi şəkildə
tətbiq edilirsə, ikinci forma
müəllimin mənəvi tələbat və ehtiyacına uyğun
olaraq könüllü
şəkildə yerinə yetirilir. Müəllimin
tədrisdən ayrılmadan öz peşə
ustalığını artırması müxtəlif yollarla həyata keçirilə bilər ki, bunlardan
aşağıdakılar daha səmərəli
hesab olunur:
1. Müstəqil mütaliə yolu ilə.
Təhsilin
yeni prinsiplər (nəticəyönümlü,
şagirdyönümlü, tələbyönümlü,
inteqrativ) əsasında qurulması təlimin
məzmununda və təşkili formalarında köklü
dəyişikliklər edilməsinə gətirib
çıxardı. Məlum oldu ki, ümumtəhsil məktəblərində
aparılan kurikulum islahatı daha çox akademik biliklərin aşılanmasına istiqamətlənmiş ənənəvi
təlim modelinin həyati
bacarıqların formalaşmasını bir
məqsəd kimi önə çəkən
yeni təlim modeli ilə
əvəzlənməsinə xidmət edir.
Əgər ənənəvi təlimdə müəlllim
biliklərin bir mənbədən (dərslikdən)
digər mənbəyə (şagird
yaddaşına) ötürülməsini bir
məqsəd kimi qarşıya qoyurdusa, hazırda müvafiq
bilik və bacarıqların təlim
materialları üzərində fikir
mübadiləsi yolu ilə əldə
olunması yollarını tətbiq etməyə
çalışır. Odur ki, şagird təfəkkürünü
daha intensiv işlətməyə
hesablanmış yeni təlim modeli müəllimi daim öz üzərində
çalışmağa, axtarıcılığa sövq edir. Müəllim
gözlənilən təlim nəticələrini qabaqcadan müəyyənləşdirməklə
ən optimal təlim üsullarını
tətbiq etmək bacarığına yiyələnməlidir.
Bu isə müəllimdən müasir elmi-metodik ədəbiyyatı
gündəlik izləməyi, yeni ideyalarla potensial
imkanlarını artırmağı tələb edir. Müəllim şagirdlərini fəallaşdırmaq,
təlim prosesinə yaradıcı qoşmaq
istəyirsə, ilk növbədə, özü yaradıcı olmalıdır.
Yaradıcılıq isə daimi mütaliə,
düşünmə üzərində qurulur.
Müasir müəllim həm məktəb pedaqogikası və
psixologiyası, həm də tədris etdiyi
fənnin nəzəri və metodik əsasları
ilə bağlı son dövrlərdə
nəşr edilən elmi məqalələrlə,
monoqrafiyalarla
tanış olmalıdır ki, yeni söz deməyə, yeni iş üsulları tətbiq
etməyə qadir olsun.
Təəssüf ki, bu
mənbələr kənara qalsın, hətta ixtisas
fənlərinin tədrisi jurnalları ilə maraqlanmayan
müəllimlərimiz də az deyil. Sözsüz ki, bu da
müəllimlərin peşə hazırlığına mənfi
təsir göstərməklə təlimin keyfiyyətini
aşağı salır.
Müəllimin
özünə qarşı tələbkarlığı olmadan peşəsinin incəliklərinə
lazımi səviyyədə yiyələnə bilməz. Nəzəri
və praktik baxımdan hazırlıqlı
olan müəllimin nüfuzu
öz işinə məsuliyyətsiz yanaşan müəllimlərdən qat-qat yüksək olur. Peşəkarlıq istər müəllim, istərsə
də şagird kollektivi
arasında qazanılan hörmətin başlıca
qaynağıdır ki, onun
müəyyən hissəsi insaniyyətdən, səmimi ünsiyyətdən, müəyyən
hissəsi isə elmi-metodik fəallıqdan,
çalışqanlıq və fədakarlıqdan irəli gəlir.
İnteraktiv təlim metodları ilə
aparılan yeni təlim şagirdlərin tədqiqatçılığa
cəlb olunması və bununla da sinifdə idraki fəallıq
atmosferi yaradılması yolu
ilə mümkündür. Həmçinin
dərsin mərhələləri arasında məntiqi
bağlılığı təmin etmək üçün
müəllim özü tədqiqatçı
olmalıdır. Deməli, özünütəkrardan qaçmaq, hər dəfə şagirdləri
maraqlandıran yeni təlim üsulları
tətbiq etmək müəllimin bir tədqiqatçı kimi yetişməsini tələb edir.
Müasir müəllim təkcə şagirdlərinin
bilik və bacarıqlarını deyil, həm də öz fəaliyyətini
obyektiv qiymətləndirmək
qabiliyyəti nümayiş etdirməlidir.
O, uğurları kimi,
nöqsanlarını da vaxtında görüb üzərində korreksiya
aparmaq gücündə olmalıdır.
Əsl yaradıcı müəllim qazandığı nailiyyətlərlə
kifayətlənməməli, təlim prosesinə yeniliklər
gətirmək həvəsi ilə
çalışmalıdır. Buna
görə də gündəlik mütaliə müəllim
peşəkarlığının enerji mənbəyi
kimi dəyərləndirilə bilər.
2. Qabaqcıl iş təcrübəsinin öyrənilməsi yolu ilə.
Müəllimin
peşə hazırlığının yüksəldilməsində
nəzəri-metodik biliklərin artırılması ilə
yanaşı, qabaqcıl təcrübənin öyrənilməsi
də mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Danılmaz həqiqətdir
ki, Azərbaycan təhsilində
aparılan islahatlar inkişaf
etmiş dünya
ölkələrinin və respublikamızın qabaqcıl məktəblərinın
iş təcrübəsinə əsaslanmaqla,
təlimin təşkili, idarə olunması, məzmununun
müəyyənləşdirilməsi və digər mühüm məsələlərlə
yanaşı, müəllim hazırlığı problemini də özündə əks etdirir. Müəllimin səriştəli bir mütəxəssis kimi
yetişməsində ixtisasartırma kurslarının, treninqlərin,
elmi-praktik konfrans və
seminarların müstəsna rol
oynadığı aydın məsələdir. Bununla yanaşı, müəllimin tədris
prosesindən ayrılmadan qabaqcıl iş
təcrübələri ilə tanışlığında
digər iş formalarından da geniş istifadə olunur ki, onlardan
aşağıdakıları qeyd etmək
mümkündür:
1) Müəllimlərin
məktəbdaxili fənn birləşmələrində
iştirakını təmin etməklə.
Müəllimlik elə
bir peşədir ki, daim yeni keyfiyyətlərlə
dolğunlaşır. Son dövrlər təlim strategiyalarının elmi-texniki tərəqqinin və müasir pedaqoji-psixoloji tələblərin təsiri ilə
tamamilə dəyişməsi müəllimin fəaliyyət
imkanlarının genişlənməsinə meydan
açdı. Artıq informasiya-kommunikasiya
vasitələrinə, kompüter
texnologiyasına dərindən yiyələnmədən
şagird maraqlarına cavab
verən müasir məşğələ
formalarını təşkil etmək çətin bir prosesə çevrilməkdədir. Məhz
buna görə də məktəbdaxili fənn
birləşmələrinin imkanlarından səmərəli
istifadə olunmalıdır. Müəllim qabaqcıl həmkar
yoldaşlarından iş təcrübəsini
öyrənmək üçün
onların dərslərində mütəmadi iştirak
etməlidir ki,
aydın olmayan məqamların
müzakirə yolu ilə dərkinə nail olsun. Belə birləşmələrdə
problem xarakterli məsələlər
ətrafında fikir mübadiləsinin
aparılması xüsusilə önəmlidir.
Müşahidələr
göstərir ki, qabaqcıl müəllimin
"açıq dərs"ləri yalnız eyni
fənni tədris edən müəllimlərin iştirakı
ilə keçirilir. Bu
onunla bağlıdır ki,
çox zaman belə
dərslərin təhlilində məzmun məsələləri
qabardılır. Fikrimizcə, belə dərslərə
ixtisasından asılı olmayaraq bütün müəllimlər, xüsusilə
gənclər cəlb olunmalıdırlar. Təşkil
olunan müzakirələrdə isə
müəllimin şagirdlərlə ünsiyyət qurmaq, sinfi təşkil edib araşdırılacaq problemi
təqdim etmək, dərsin mərhələləri
arasında məntiqi əlaqə yaratmaq,
təlim üsullarından məqsədyönlü istifadə
etmək, bilik və bacarıqları düzgün qiymətləndirmək və
s. məsələlər
qabardılmalıdır.
2) Müəllimlərin
rayon metodbirləşmələrinə daha fəal cəlb olunmasını təmin
etməklə.
Müəllimin
qabaqcıl həmkarlarının iş təcrübəsindən
bəhrələnərək peşəkarlıq səviyyəsini
yüksəltməsi üçün rayon təhsil şöbələrində fəaliyyət
göstərən metodbirləşmələrdə
iştirakı olduqca vacibdir. Bu yolla
müəllim daha geniş
bir müstəvidə iş
təcrübəsini müşahidə edib
öyrənmək imkanı qazanmış olur.
Həftənin müəyyən günlərində
rayon müəllimlərinin bir auditoriyaya
yığışıb həm
təhsilin ümumi, həm tədris etdikləri
fənnin konkret məsələləri ətrafında
fikir mübadiləsi aparmaları
onların peşə fəaliyyətinə müsbət təsir
göstərir.
Etiraf edək ki,
2007/2008-ci tədris ilindən başlayaraq
tətbiq edilən kurikulum islahatı təlim
prosesinin daha optimal qurulmasına təkan verdiyi
kimi, bəzi problemlər də
yaratmışdır. Belə ki,
hələ də bəzi müəllimlər dərsin məqsədini
müəyyənləşdirməkdə alt-standartlara
istinad etmək, motivasiya
mərhələsində yardımçı suallar
əsasında keçilən mövzu ilə
bağlı araşdırılacaq problemin
mahiyyətini anlamağa yönəlmiş
tədqiqat sualını və şagirdlərin təlim
fəaliyyəti ilə bağlı qiymətləndirmə
meyarlarını müəyyənləşdirmək məsələlərində
çətinlik çəkirlər. Ona görə də bu vərdişlərə yiyələnmiş
qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsi
ilə tanış olmaq üçün
onların çıxışlarını dinləmək, yaxud keçdikləri
dərslərin videosuna baxıb fikir mübadiləsi aparmaq
səmərəli nəticələr verə bilir.
Bundan əlavə, rayon
səviyyəsində müəllimlərin peşə
hazırlığını artırmaq məqsədilə
mütəmadi qaydada praktik
konfranslar, seminarlar təşkil
olunmalı və qabaqcıl iş təcrübəsi
müəyyənləşdirilərək təbliğ edilməlidir.
Beləliklə, tədrisdən
ayrılmadan müəllimlərin peşə
hazırlığının yüksəldilməsinin üstün cəhəti ondadır ki, bu həm əlavə xərc
tələb etmir, həm də məktəbin
işinə maneçilik yaratmır.
Adilə NƏZƏROVA,
Təhsil Problemləri İnstitutunun böyük elmi işçisi
Azərbaycan müəllimi.- 2014.- 17 yanvar.- S.6.