Elmdə
islahatlar yeni dövrün tələblərinə
uyğunlaşdırılır
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan
müstəqilliyini yenidən bərpa etdi. Bu elə bir
dövr idi ki, həm respublika daxilində, həm də qlobal
geosiyasi kontekstdə cərəyan edən proseslər ölkənin
varlığı üçün real təhlükəyə
çevrilmişdi. Bütün sahələrdə
böhran vəziyyəti hökm sürürdü. Bununla da
ölkə çətin və ciddi sınaqlarla üz-üzə
dayanmışdı. Ziyalılar, xüsusilə
yaradıcı ziyalılar arasında mənəvi və
ideoloji axtarışlar intensiv bir hal almışdı. Azərbaycanın
ictimai, siyasi, dini, iqtisadi tarixinə yenidən baxmaq,
müxtəlif konsepsiya və baxışlar irəli sürmək
təşəbbüsləri duyulurdu. Lakin hər bir cəmiyyətdə
olduğu kimi, bizdə də mənəvi axtarışlar
milli taleyə və tərəqqiyə yol göstərməkdən
çox insanların tarixi dəyişikliklərə
hazırlığı xarakteri daşıyırdı.
1993-cü ilin ortalarında Azərbaycandakı
böhranın səbəblərindən biri cəmiyyətdəki
mənəvi və ideoloji pərakəndəlik idi. Bir
sıra siyasət adamları yanlış olaraq güman edirdilər
ki, tarixi hadisələri, xalqın taleyini qərar və qətnamələrlə
dəyişmək mümkündür. Bu, təbii
ki, yanlış bir təsəvvür idi. Çünki
mücərrəd ideologiyalar millətin mənəvi birliyini
pozur, onun taleyini, istiqamətlərini həyatda deyil, müəyyən
nəzəriyyələrdə, subyektiv tendensiyalarda
axtarırdı. O zaman keçmiş SSRİ-nin süqutunu
müşayiət edən və müxtəlif yerlərdə
alovlanan regional münaqişələr ümumdünya səviyyəli
bir təhlükədən xəbər verirdi. Sovetləri
dağıdan dünya qloballaşma prosesləri, hətta bir
sıra yerlərdə vaxtı keçmiş ideologiyaların
dirçəldilməsi ilə müşayiət olunur və
siyasi meydana çıxması ilə nəticələnirdi.
Həyat göstərirdi ki, dünyadakı nizamın yenidən
qurulması, qlobalizmin dərinləşməsi prosesləri Azərbaycanın
mənəvi həyatında da pərakəndəlik
yaratmışdı: milli şüur praktiki olaraq
parçalanmış vəziyyətdə idi. Vətəndaş
müharibəsi, qardaş qanı axıdılması real
tarixi fakt idi.
Həmin
dövrdə Azərbaycan elmi də sanki sınağa çəkilirdi.
Ölkədə başlanan nizamsız siyasi proseslər, həmçinin
elmin problemlərinə dövlət səviyyəsində
laqeydlik və biganəlik bu sahənin gözdən
düşməsinə səbəb olmuşdu. Belə
neqativ hallar xalqın əsas sərvəti olan kadr
potensialına da mənfi təsir göstərirdi. SSRİ-ni bürüyən iqtisadi böhran, rublun
qiymətdən düşməsi alimlərin maddi vəziyyətinin
aşağı olmasına, onların real gəlirlərinin
azalmasına gətirib çıxarmışdı.
İnflyasiya dərinləşdikcə vəziyyət daha da
pisləşir, əməkhaqqının indeksasiyası həyata
keçirilmədiyindən ziyalılar real tənəzzülə
uğrayırdılar. O dövrdə
yazıçıların, şairlərin, sənət
adamlarının əksəriyyəti acınacaqlı vəziyyətdə
idi. Yaranan durumun təbii nəticəsi isə elmi
kadrların, yüksək ixtisaslı və xalqın
sabahına ən gərəkli adamların ölkədən
xaricə iş dalınca axınına səbəb olurdu. Təkcə 1988-ci ildə 14 minə yaxın beyin
axını Azərbaycandan digər ölkələrə
üz tutmuşdu. 1990-1993-cü illər ərəfəsində
isə bu rəqəm 16 minə yaxın olmuşdur. Ölkədəki
qeyri-sabitlik, həqiqi elmin arxa plana keçməsi prosesi daha
da gücləndirirdi. Vaxtilə SSRİ-nin müxtəlif
şəhərlərində təhsil almış alimlərin
bir hissəsi Türkiyəyə, İrana, ərəb ölkələrinə,
Avropaya, Kanadaya üz tutmağa başlamışdılar.
Onların hamısı öz sahələrinin qabaqcıl
mütəxəssisləri, geniş
dünyagörüşünə malik insanlar idilər. Təbii
ki, onlar üçün xaricdə bünövrə salıb
qalmaq problem deyildi. Digər tərəfdən, həmin
adamların çoxu təbiyyat və texniki, dəqiq elmlər
sahəsində qabaqcıl elmi məktəblərin nümayəndələri
idilər. Dünya ölkələrində isə
keçmiş SSRİ-nin fundamental elmlər sahəsində
yaratdığı məktəblərin səviyyəsi
hamıya yaxşı məlumdur. Bu kadrları xarici ölkələrin
elmi laboratoriyalarına böyük məmnuniyyətlə cəlb
edirdilər. Nüvə fizikası, riyaziyyat, neft
geologiyası, dəqiq cihazların layihəsi və
yaradılması üzrə mühəndis və alimlər
yüksək səviyyədə işlə təmin
olunurdular.
Digər səbəb isə
bizim bəzi elmi işçilərin SSRİ-nin vahid elmi məkanından
ayrı düşdüklərinə görə öz əvvəlki
fəaliyyətlərini davam etdirə bilməmələri ilə
bağlı idi. Bir çoxları ixtisaslarını dəyişərək
çıxış yolunu tətbiqi sahələrə
keçməkdə görürdülər. Bununla da dünya
elmi üçün əslində çox böyük nüfuz
sahibi olan nadir mütəxəssislər orta elmi personalın
yerini tutmuş olur, bəzi alimlər isə ümumiyyətlə
elmi fəaliyyətdən uzaqlaşırdılar. Gedən
alimlərin çoxu isə cavan kadrlar idi. Onların
itirilməsi ilə ölkə bütün sənaye
potensialını da itirə bilərdi. Çünki
müasir sənaye hazırlıqlı elmi, mühəndis-texniki
mütəxəssislər olmadan fəaliyyət göstərə
bilmir, fəaliyyət göstərəndə isə belə sənaye
müəssisələri ziyanla işləyir, iqtisadi səmərəlilikdən
uzaq olurdu. Bu itkiləri hesablasaq, Azərbaycanın
nə qədər qiymətli milli sərvətdən məhrum
olduğunu aydın görərik. Çünki yüksək
təfəkkürə və elmə malik olan bu cür alimlərin
yenidən hazırlanması həddindən artıq
böyük vəsait tələb edirdi.
Bir sözlə, 1990-1993-cü
illər dövrü respublikanın elmi mühitinin ən
çətin illəri idi. Belə bir vəziyyətdə elmi
ictimaiyyəti tarixi bir qismət, əlamətdar bir hadisə
xilas etdi. Böyük siyasi xadim, ulu öndər Heydər Əliyevin
xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə
qayıdışı bir çox tərəddüdlərə
və narahatlıqlara son qoydu. Həmin dövrdə
ümummilli lider bütün regionlardan olan sağlam təfəkkürlü
insanları öz ətrafına topladı. Bir çox sahələr
kimi Azərbaycanın elmi potensialının
dağılmasının qarşısı alındı. Elmlər
Akademiyasının nüfuzunun bərpası üçün
konkret tədbirlər həyata keçirildi. Bu qayıdış Azərbaycanın sovetlərdən
qalmış iqtisadi və mədəni-mənəvi sərvətlərinin
dağıdılması proseslərini dayandırdı və
yeni quruculuq işləri varislik prinsipi əsasında əvvəlki
mərhələlərdə xalqımızın əldə
etdiyi nailiyyətlərin davamı kimi həyata keçirilməyə
başlandı.
1993-cü ildə
ulu öndər ilk növbədə ölkənin intellektual
elitası ilə görüşdü. Bu görüş
respublikadakı siyasi böhranın mütləq həll ediləcəyi
inamı ilə yanaşı, alimlərin, yaradıcı
ziyalıların, xüsusilə elm məbədi olan Elmlər
Akademiyasının ümummilli nüfuzunun qaytarılması
üçün də bəzi dairələrə ciddi siqnal
oldu. Tezliklə akademiyanın statusu və taleyi ilə
bağlı açıq və pərdəarxası
diskussiyalar birmənalı şəkildə həll edildi.
Bütün sahələrdə elmi tədqiqat işləri
aparılmağa başlandı. Fundamental tədqiqatların əhəmiyyəti
və onların inkişafının təminatı sahəsində
bir çox əməli işlər görüldü.
Ulu öndərin 1997-ci il
yanvarın 31-də AMEA-da alimlərlə görüşü
xüsusilə unudulmaz hadisəyə çevrildi. Həmin görüşdə Heydər Əliyev Azərbaycan
elminin inkişaf strategiyası ilə bağlı prioritet vəzifələrin
nədən ibarət olduğunu böyük müdrikliklə
açıqladı. Ümummilli lider ictimai və humanitar elm
sahələrində yeni dövrün tələblərinə
uyğun yeniləşmənin, eləcə də sovetlər birliyi dövründən
qalmış, köhnəlmiş stereotiplərdən, səmərəsiz
tədqiqat metodlarından uzaqlaşmağın vacibliyini
xüsusi diqqətə çəkdi. Əsasən də
tarixçiləri Azərbaycanın keçmişi ilə
bağlı həqiqətləri daha
obyektiv araşdırmağa, dövlətçilik
maraqları baxımından bu sahəyə xüsusi həssaslıqla
yanaşmağa çağırdı: "İndi mən
elmin inkişafı üçün strategiya haqqında
ümumi fikirlərimi deyirəm, amma konkret olaraq bu məsələlərlə
siz özünüz məşğul olmalısınız.
Ancaq bir məsələ barəsində mən konkret təkliflərimi
vermək istəyirəm. Bu da Azərbaycanın tarixi ilə
bağlıdır. Məlumdur ki, geniş kütlə, xalq,
millət üçün ən çox təsirlisi humanitar
elmlərdir və xüsusən millətin, xalqın tarixi, ya
ümumiyyətlə tarix onun ədəbiyyatının, mədəniyyətinin
tarixidir. Bu, indi bizim üçün xüsusilə
lazımdır. Əlbəttə, müstəqil Azərbaycanda
fizika, riyaziyyat, biologiya, kimya, yaxud başqa fənlərin
hamısı inkişaf etməlidir. Ancaq bunların hərəsinin
özünəməxsus çərçivəsi var. Amma
tarix hər bir insan üçün yeniyetməlikdən
başlayaraq ömrünün sonuna qədər
lazımdır. O cümlədən, mədəniyyətimizin,
ədəbiyyatımızın, elmimizin tarixi
lazımdır".
Ulu öndər
Heydər Əliyev bu fikirdə idi ki, Azərbaycanın
humanitar-ictimai və fundamental elm sahələri sürətlə
yeniləşərək yeni dövrün reallıqlarına
cavab verməli, dövlətçiliklə bağlı
praktiki məqsədlərin gerçəkləşməsində,
milli maraq və mənafelərin, milli ideologiyanın möhkəmlənməsində,
ümumən cəmiyyətin proqressiv dəyərlər əsasında
inkişafında lokomotivə çevrilməlidir. Ulu öndər
bu islahatların həyata keçirilməsində AMEA-nın
vəzifələrini düzgün müəyyənləşdirərək,
onun maddi-texniki bazasının, strukturunun təkmilləşdirilməsinə
xidmət edən bir sıra mühüm sərəncamlar
imzaladı.
2001-ci ilin mayında ümummilli
lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə Elmlər
Akademiyasının dövlət statusu möhkəmləndirildi.
Bununla da MEA-nın fundemental elmin
inkişafında əldə etdiyi nailiyyətləri, Azərbaycan
xalqının mədəni və mənəvi təşəkkülündə
oynadığı rolu, nüfuzu və akademik elmin ölkənin
inkişafının əsas təminatçısı
olduğu bir daha təsdiqləndi. 2001-ci ilin iyun ayında MEA-nın
həqiqi və müxbir üzvlərinin seçkiləri
keçirildi. Akademiyanın tərkibində gənc
və istedadlı alimlərin sayı artdı. 2002-ci il avqustun
7-də ölkə rəhbəri "Azərbaycan Milli Elmlər
Akademiyasının Naxçıvan bölməsinin təsis
edilməsi haqqında" böyük əhəmiyyət kəsb
edən yeni bir sərəncam imzaladı. Elm tariximizdə
misilsiz dəyərə malik olan bu sənəd qədim
və əzəli diyarımız olan Naxçıvanın Azərbaycanın
zəngin elmi mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə
real imkanlar açdı.
Ümummilli lider Azərbaycanın
milli-mənəvi dəyərlərinə, maddi mədəniyyət
abidələrinə xalqın, millətin
varlığının təcəssümü kimi həmişə
böyük diqqət və qayğı göstərirdi. Milli Elmlər Akademiyasının həyatında
baş vermiş əlamətdar hadisələrdən biri də
2002-ci ilin oktyabrın 24-də ulu öndərin böyük Azərbaycan
dramaturqu Hüseyn Cavidin ev muzeyinin
açılışında iştirak etməsi və həmin
gün Əlyazmalar İnstitutuna Azərbaycan şifahi və
yazılı ədəbiyyatının şah əsəri
olan "Kitabi-Dədə Qorqud"un ən qədim əlyazması
olan Drezden əlyazmasının nəfis şəkildə
hazırlanmış nüsxəsini (faksimilesini) hədiyyə
kimi şəxsən təqdim etməsi olmuşdu. Ulu öndərin
bu maddi və mənəvi dəstəyini alimlərimiz elmə
dövlət qayğısının yeni nümunəsi kimi qəbul
etmişdilər.
Elmi-intellektual
potensialın gücləndirilməsi sahəsindəki bu siyasəti
ötən 8 ildə inamla davam etdirən dövlət
başçısı İlham Əliyev bununla bağlı
ardıcıl islahatlar həyata keçirir. "İqtisadi
inkişaf sürətinə görə Azərbaycan
qabaqcıl ölkələr sırasındadır. Biz bu maddi dəyərləri, iqtisadi
potensialımızı insan kapitalına çevirməliyik.
Çünki insanın savadı, biliyi onun gələcək
həyatını müəyyən edir, ölkənin hərtərəfli
inkişafına xidmət edir və beləliklə, ölkənin
intellektual potensialı da möhkəmlənir. Bu gün
vaxt gəlibdir ki, biz məhz bu sahəyə sərmayələr
qoyaq" - deyən cənab İlham Əliyev neftdən əldən
olunan gəlirlərin insan kapitalına çevrilməsi
istiqamətində məqsədyönlü siyasət həyata
keçirir. Elmdə islahatlar prosesinin son illərdə daha
geniş vüsət alması isə ölkənin iqtisadi sahədə
ciddi uğurlara imza atması ilə şərtlənir.
Büdcə gəlirlərinin artımı ölkə rəhbərliyinə
bu sahənin inkişaf strategiyasını dəqiq müəyyənləşdirməyə,
mövcud problemlərin həlli istiqamətində qətiyyətli
addımlar atmağa imkan verir. Məsələn,
elmin inkişafına yönəldilən xərclər
2003-cü ildə əgər 16,6 milyon manat təşkil
edirdisə, 2008-ci ildə bu rəqəm 71,7 milyon manata, 2009-cu
ildə isə 105,8 milyon manata yüksəlmişdir.
Ümumilikdə, 2009-cu ildə elmə ayrılmış vəsaitlərin
həcmi 2008-ci illə müqayisədə 34,1 milyon manat
və ya 47,6 faiz çox olmuşdur. 2010-cu ilin dövlət
büdcəsindən elm xərclərinə 98,2 milyon manat
ayrılmışdır və bu da dövlət büdcəsi
xərclərinin 0,9 faizini təşkil edir. Bu ilin elm xərclərində
elmin maliyyələşməsinin yeni mexanizminin tətbiqi ilə
əlaqədar elmi-tədqiqat layihələrinin Elmin
İnkişafına Yardım Fondu vasitəsilə həyata keçirilməsi
üçün əlavə 7 milyon manat vəsait
ayrılmışdır. Beləliklə, 2011-ci ilin dövlət
büdcəsi layihəsində elmə 108,6 milyon manat vəsait
nəzərdə tutulub. Bu isə ötən cari büdcə
ilindəkindən 5,6 faiz çoxdur.
Şübhəsiz, hər
hansı islahatı uğurla həyata keçirmək, səmərəli
nəticələr əldə etmək üçün ilk
növbədə onun qanunverici bazasını
formalaşdırmaq lazımdır. Bu baxımdan
Prezident İlham Əliyevin son illərdə
imzaladığı "Azərbaycan elmində islahatların
aparılması ilə bağlı Dövlət
Komissiyasının yaradılması haqqında", "Azərbaycan
Respublikasında 2009-2015-ci illərdə elmin inkişafı
üzrə Milli Strategiyanın həyata keçirilməsi ilə
bağlı Dövlət Proqramı"nın təsdiq
edilməsi haqqında", "Elmin İnkişafına
Yardım Fondunun yaradılması haqqında" və digər
sərəncamlar elm sahəsində yeni dövrün tələbi
ilə səsləşən islahatların
aparılmasını təmin edib.
Məlumdur ki, cəmiyyət
inkişaf etdikcə, elmin qarşısındakı prioritet vəzifələr
də dəyişir. Yeni dövrün gerçəklikləri
elmi tədqiqatların bütövlükdə iqtisadi-siyasi, mədəni-humanitar
həyatla əlaqələndirilməsini zəruri edir. Eyni
zamanda elmi tədqiqatların bütövlüklə insan
amilinin rifah və tərəqqisinə xidmət etməsi
qloballaşma əsrinin qaçılmaz
reallığıdır. Elmlə idarəçiliyin
səmərəli vəhdətinin təmini, bu sahəyə
yönəldilən vəsaitlərin səmərəliliyinə
nail olunması yeni mərhələdə qarşıda ciddi vəzifələr
kimi durur. Ölkənin hazırkı və gələcək
sosial-iqtisadi inkişaf modelləri ilə bağlı sanballı
elmi proqnozların irəli sürülməsi,
elmi-istehsalat təcrübələrinin dövrün tələbləri
səviyyəsində həyata keçirilməsi, ali təhsilin
müasirləşdirilməsi, dünya elminə çevik
inteqrasiyanın təmin edilməsi alimlərimizi daim
düşündürən məsələlərdir.
Azərbaycan
Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının rəhbəri,
akademik Ramiz Mehdiyevin "İctimai və humanitar elmlər:
zaman kontekstində baxış" əsərində Azərbaycan
elminin mövcud durumuna münasibət bildirilir, elmi
inkişafın aktual problemlərinə toxunulur, onlara
açıq, obyektiv və cəsarətli yanaşma
özünü göstərir. Filosof əsərdə
xüsusən də ictimai və humanitar elm sahələrində
mövcud vəziyyəti dərindən təhlil edərək
yazır: "İctimai elmlər cəmiyyətdə baş
verən proseslərin və dövlət-vətəndaş
münasibətlərinin əlaqələndirilməsini təmin
etməlidir. O, elmimizi obyektiv istiqamətlərə
yönəltməklə millətin düşünən beyninə,
insanlarımızın ictimai əxlaqının yüksəldilməsinə,
bütünlükdə inkişafın aparıcı amilinə
çevrilməlidir. Bu vəzifələrin öhdəsindən
gəlmək üçün ictimai elmlər sahəsində
yeni ideyalar irəli sürməyə qadir şəxslərə,
kreativ düşüncəli insanlara ehtiyac vardır. Qlobal elm
məkanına uğurlu inteqrasiya üçün alimlərimiz
ölkədə elmin nüfuzunu və əhəmiyyətini
yüksəldə bilərlər".
Əsərdə daha çox
ictimai və humanitar elmlərin mövcud durumu ilə
bağlı ziyalı və vətəndaş
narahatlığının ifadə edilməsi təsadüfi
deyil. Sosial-iqtisadi inkişafın hazırkı
mərhələsində insanların maddi imkanlarının
yüksəlməsi bəzən ifrat maddiləşməyə,
praqmatizmə, hətta bazar "əxlaqı"nın, biznes
maraqlarının insani münasibətlərə sirayət
etməsinə gətirib çıxarır. Bu
baxımdan cəmiyyətdə mənəvi ab-havanı
saflaşdırmaq, normal ritmi, harmoniyanı qorumaq
üçün humanitar və ictimai elmlərin fəallığı
son dərəcə zəruridir.
Problemi aktuallaşdıran həm
də odur ki, qarşısıalınmaz qloballaşma prosesləri
tarixən özünəməxsusluğunu qoruyub saxlamağa
müvəffəq olmuş hər bir xalqı yad təsirlərə
məruz qoyur. Milli ideal və dəyərlər maddiləşmiş
sosial münasibətlər fonunda müəyyən
aşınmaya məruz qalır. Belə bir şəraitdə
xalqın mənəviyyatının, mədəniyyətinin,
adət-ənənələrinin qorunması vacibliyi elm xadimlərinin,
ziyalıların, ümumən cəmiyyətin intellektual təbəqəsinin
qarşısında yeni vəzifələr aşkarlayır. Müstəqil dövlətin dilinin, tarixinin, mədəniyyətinin,
habelə xalqımızın əsrlərlə
formalaşmış milli-mənəvi dəyərlər
sisteminin elmi-konseptual əsasda tədqiqi və ümumiləşdirilməsi
milli ideologiyanın əsas tələbləri sırasında
mühüm yer tutur. Bu reallıqdan
çıxış edən akademik Ramiz Mehdiyev bu günlərdə
dərc olunan "Müasir Azərbaycan milli ideyanın təcəssümü
kimi" əsərində yazır: "Milli ideyanın mahiyyətinin
məğzi nədən ibarətdir? Qeyd etmək
lazımdır ki, milli ideya əvvəlcə milli
şüurun oyanması, müstəqillik uğrunda mübarizə
ilə şərtlənən əqli nəticə, ictimai
ideya kimi yaranır. Dövlətçilik yaranıb təkamül
etdikcə, ölkənin sosial-iqtisadi mövqeyi möhkəmləndikcə,
mədəniyyət inkişaf etdikcə milli ideya tədricən
milli maraqlarla, dövlətin beynəlxalq birlikdə rolunun elmi
dərki ilə qovuşur. Bu şəraitdə milli ideya elmi cəhətdən
əsaslandırılır və müvafiq ideologiyanın
formalaşması üçün zəmin kimi
çıxış edir".
Milli ideologiyası olmayan
hansısa xalqın uğurlu gələcəyindən,
dünya arenasında layiqli yer tutmasından, bir sözlə,
mütərəqqi inkişafından söhbət gedə bilməz.
Milli ideologiya hər bir xalqın milli-mənəvi
varlığının ilkin əlamətlərindən olub,
onun təfəkkür, adət-ənənə və inanclar
sisteminin məcmusu kimi özünü göstərir. Lakin bu
gün qloballaşan dünyanın qaçılmaz
reallıqları fonunda mənəvi dəyərlərin
fövqünə qalxan ifrat maddiləşmiş münasibətlər
xalqları kor-koranə ideologiyasız cəmiyyətə
sürükləyir. Qloballaşan dünyanın yeni nizamı
həqiqi mahiyyətindən çox-çox
uzaqlaşmış "qərbləşmə",
"avropalaşma" kimi kosmopolit dəyərləri məcburən
hansısa millətlərə tətbiq etməyə
çalışır. Azərbaycan xalqının bu
qaçılmaz prosesə tarixən formalaşmış mənəvi-əxlaqi
dəyərlər sistemi və ideologiyası ilə layiqli
müqavimət potensialının gücləndirilməsi
vacibdir. Bu sahədə əsas iş yenə də ictimai və
humanitar sahədə çalışan alimlərin, elm xadimlərinin
üzərinə düşür.
Bu gün Azərbaycan
elminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən
biri də milli ideya, milli ideologiya, düşüncə
sistemi, azərbaycançılıq məfkurəsi və digər
bu kimi fəlsəfi-siyasi mövzularda sanballı
araşdırmalar aparmaq, milli özünüdərkin güclənməsinə
yardımçı olmaqdır. Doğrudur, bu istiqamətlərdə
müəyyən araşdırmalar aparılıb, lakin
onların sayının azlığı da açıq etiraf
olunmalıdır. Həmin qəbildən olan
araşdırmalar ilk növbədə gənc nəslin azərbaycançılıq
məfkurəsini dərindən dərk edərək milli ruhda
yetişməsi baxımından aktuallıq kəsb edir. Milli ruhlu, kreativ düşüncəli gəncliyin
yetişməsi isə qloballaşmanın sərhəd
tanımadığı, yabançı mədəniyyətlərin
milli-mənəvi dəyərlər sisteminə təhdid kimi
çıxış etdiyi bir zamanda ümumi müqavimətin
təşkili baxımından vacibdir. Xüsusən də
ictimai və humanitar elm sahələrində tədqiqatlar
aparan alimlərin üzərinə ciddi vəzifələr
düşür. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin
AMEA-nın bu il aprel ayında keçirilmiş illik ümumi
yığıncağında bəyan etdiyi kimi, "Biz bu sahəyə
daim diqqət göstərməliyik. Çünki bildiyiniz
kimi, müstəqillikdən əvvəl bizi millət kimi
qoruyub saxlayan milli dəyərlərimiz, milli ənənələrimiz,
ana dilimiz, ədəbiyyatımız, musiqimiz olub. Ona
görə bu sahəyə dövlət tərəfindən
daim diqqət göstərilir. Hesab edirəm ki, Elmlər
Akademiyası bu istiqamətdə çox uğurlu fəaliyyət
göstərir. Sadəcə olaraq, qeyd etməliyəm ki, bu məsələ
daim diqqət mərkəzində olmalıdır".
Azərbaycanın innovasiyalı
inkişafa keçidinin zəruriliyi insan kapitalının
gerçəkləşdirilməsinə, insanların potensial
imkanlarının səmərəli realizəsinə əsaslanan
elmi strategiyanın tətbiqini şərtləndirir. Qlobal rəqabət şəraitində
respublikanın elmi potensialının davamlı şəkildə
yüksəldilməsi, gənc, yaradıcı, yüksək
intellektual səviyyəli insanların istedadından maksimum
istifadə edilməsi dövlətin innovasiyalı
inkişafının təmini baxımından son dərəcə
zəruridir. Sevindirici haldır ki,
respublikamız son illərdə informasiya-kommunikasiya
texnologiyalarının inkişafı sahəsində uğurlu
nəticələr əldə edir. 2010-cu ildə Azərbaycanda
İKT üzrə 32,1 faiz artımın olması da bu sahənin
uğurlu inkişaf perspektivlərindən xəbər verir.
Fəqət, respublikamız əldə olunan nəticələrlə
kifayətlənmir, nanotexnologiyaların, kosmik sənayenin
inkişafı üçün məqsədyönlü tədbirlər
həyata keçirir. Şübhəsiz, nisbətən yeni
olan bu sahələrin inkişaf istiqamətlərinin
düzgün müəyyənləşdirilməsi fundamental
və tətbiqi elmlərin qarşısında
mühüm vəzifələr kimi dayanır.
Gənclərin
intellektual yüksəlişinə sərmayə qoyulması,
onların fərdi keyfiyyət və qabiliyyətlərinin
inkişafı, nanotexnologiyaları dərindən mənimsəmiş
yeni menecerlər sinfinin yaradılması, intellektin milli
inkişafda prioritet amili kimi müəyyənləşdirilməsi
də hazırda milli elm qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən
biridir. Cənab İlham Əliyev də
çıxışlarında daim vurğulayır ki, iqtisadi
resursların insan kapitalının inkişafına yönəldilməsi
yolu ilə formalaşan yeni təfəkkürlü intellektual
elita ölkənin perspektiv inkişafının əsas
lokomotivi - aparıcı qüvvəsi kimi
çıxış edəcəkdir. Məhz bu hədəfin
reallaşdırılması məqsədilə son illərdə
gənclərin xarici ölkələrdə ali təhsil
almasına imkan yaradan mühüm dövlət proqramları,
sərəncamlar imzalanıb.
İxtisaslı kadrların
hazırlanmasına yönəldilən investisiyalar müasir
dövrdə insanın formalaşmasına qoyulan investisiya
sayılır. Başqa formada bu insana kapital qoyuluşu da
adlandırılır və belə investisiyalar insan
kapitalı yaradır. Müasir dövrdə bu növ
investisiyalar rəqabətdə üstün olmağın həlledici
amili hesab edilir. Azərbaycan Prezidentinin 19 oktyabr
2006-cı il tarixli "Azərbaycan gənclərinin xarici
ölkələrdə təhsil almasına dair Dövlət
Proqramı haqqında" sərəncamı bu sahədə
həyata keçirilən dövlət siyasətində
ardıcıllığın və sistemliliyin təmin
olunması baxımından təqdirəlayiqdir. Dövlət
Proqramı məhz azərbaycanlı gənclərin müəyyən
elmi istiqamətlər üzrə dövlət hesabına
xaricdə təhsil almalarını nəzərdə tutur.
2010-cu il 9 fevral tarixli Azərbaycan
Prezidentinin "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının
gənc alimlərinin Avropanın elmi mərkəzlərində
doktorantura təhsilinin maliyyələşdirilməsi
haqqında" sərəncam da məhz bu məqsədə
xidmət edir. Sərəncam respublikada elmi tədqiqatların
müasir standartlar səviyyəsində
aparılmasını, ölkənin elmi kadr
potensialının artırılmasını, Azərbaycan
elminin inteqrasiyasının təmin olunmasını sürətləndirmək
məqsədi daşıyır.
Qərbin bir sıra inkişaf
etmiş ölkələrində elm bütün sahələr
üzrə proqnozlar verir, səmərəli istehsal üsul və
vasitələrini müəyyənləşdirir,
mühüm siyasi qərarların qəbulu prosesinə təsir
göstərir. Yəni elmi tədqiqatlar futuroloji - gələcək
barədə real proqnozlar vermək funksiyası ilə də
mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu mənada Azərbaycanda
da müxtəlif elm sahələrinin qarşısında duran
əsas vəzifələrdən biri elmlə idarəçiliyin
əlaqələndirilməsidir. Dövlət
başçısı İlham Əliyev beynəlxalq təcrübəni
və ilk növbədə respublikamızın hazırkı
sosial-iqtisadi inkişaf tempini nəzərə alaraq 2007-ci il 12
noyabr tarixli fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası
Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin
yaradılmasına qərar verib.
Mühüm siyasi qərarların
qəbulu mərhələsində elmi postulatlara, proqnozlara, təhlillərə
istinad olunması son dərəcə vacib məsələ
kimi qarşıda durur. AMEA-nın illik ümumi
toplantısında dövlət başçısı
İlham Əliyev bu zərurəti önə çəkərək
demişdir: "Biz uzunmüddətli inkişaf
strategiyamızı müəyyən edərkən mütləq
güclü elmi bazaya arxalanmalıyıq. Biz iqtisadi
inkişafımızın gələcək istiqamətlərini
müəyyən edərkən güclü elmi əsaslara
söykənməliyik. Burada düzgün proqnozlar verilməlidir.
Biz nəinki beşillik proqramı icra edərkən bu məsələlərlə
məşğul olmalıyıq, uzaq gələcəyə
baxmalıyıq - 20 ildən, 30 ildən sonra Azərbaycan
hansı imkanlar hesabına inkişaf edəcəkdir?! Azərbaycanda
elə güclü potensial yaradılmalıdır ki, ölkəmizin
inkişafı uzunmüddətli, uğurlu və
dayanıqlı olsun".
Müstəqillik illərində
Azərbaycanın xüsusən humanitar elm sahələrinin
qarşısında duran mühüm vəzifələrdən
biri də müəyyən siyasi reallıqların nəzərə
alınması ilə bağlı olub. Söhbət
xalqımızın ümummilli problemi olan Ermənistan-Azərbaycan,
Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar
tarixi həqiqətlərin araşdırılması və
bütün dünyaya çatdırılması, bədnam
erməni lobbisinin apardığı məkrli təbliğat
kampaniyasına qarşı effektiv əks-hücumun təşkili
vacibliyindən gedir. Bu məsələ daim ölkə
Prezidentinin diqqət mərkəzindədir - cənab İlham Əliyev
hələ 2005-ci ildə AMEA-nın 60 illik yubileyində Azərbaycan
həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması
ilə bağlı dəyərli tövsiyələrini
vermişdi. Dövlət başçısı
AMEA-nın aprel ayında keçirilmiş illik ümumi
yığıncağında bu məsələyə bir daha
toxunub, akademiyanın apardığı işi müsbət dəyərləndirib,
eyni zamanda əldə olunan uğurlarla kifayətlənməməyi
tövsiyə edib.
Müstəqilliyinin 20 illiyini
qeyd edən Azərbaycan inkişaf yolunu müəyyənləşdirərkən
məhz elmi-intellektual potensiala söykənir. Milli inkişaf
strategiyasını düzgün müəyyənləşdirən
Prezident İlham Əliyev ölkənin gələcək tərəqqisi
prosesində elmin rolunu yüksək dəyərləndirdiyi
üçün bu sahəyə davamlı diqqət və
qayğı göstərir. Son aylarda AMEA-nın
elmi-tədqiqat institutlarında çalışan
işçilərin məvaciblərinin
artırılmasını, akademiyanın ayrı-ayrı elmi-tədqiqat
institutlarının maddi-texniki təminatının gücləndirilməsini,
qeyri-akademik qurumların "Akademiya şəhərciyi"ndən
çıxarılmasını nəzərdə tutan bir
sıra mühüm sərəncamlar imzalanması buna əyani
sübutdur. Azərbaycanın gələcəyini
təbii resurslara bağlamayan ölkə rəhbərliyi
neft-qaz gəlirlərinin insan kapitalına çevrilməsi
yönümündə məqsədyönlü və
ardıcıl siyasət yürüdür. İnnovativ yeniliklərin
idarəçilikdə tətbiqi, informasiya
texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi, elektron hökumətin
formalaşdırılması bu siyasətin əsas mahiyyətini
təşkil edir. Bir sözlə, ölkəmizin getdikcə
artan iqtisadi imkanları respublikanın bu sahədə daha
böyük uğurlara imza atacağına əminlik
yaradır.
İradə
ƏLİYEVA
Azərbaycan.- 2011.- 26
iyul.- S. 5.