Milli-mənəvi dəyərlərimizə
sadiqliyin nümunəsi
Folklorumuz, ən kiçik şifahi xalq ədəbiyyatı nümunəsi belə milli ruhumuzun ifadəsi kimi qiymətlidir. Tariximizin və kimliyimizin aynası olan bu nümunələr sevinc və kədərimizdən yarandığı, dilimizi, tariximizi, dinimizi, adət-ənənələrimizi, zövqümüzü, milli və bəşəri dəyərlərimizi qoruyub yaşatdığı üçün sevilir, əsrlərin sınağından keçə-keçə nəsillərdən-nəsillərə ötürülür.
Xalqımızın tarixi qədim, təbii sərvətləri zəngin, təbiəti füsunkar olduğu kimi, xalq ədəbiyyatı da zəngindir, cəlbedicidir. Tarixən nənələrimizin, babalarımızın sinəsi sözlü-söhbətli olub, bu söz-söhbətlər hikmətli bir xəzinəyə çevrilmişdir. Kamilliyin ifadəsi olan bu xəzinənin hər bir nümunəsi əxlaqi dəyərlərə, mənəvi duyğulara, hisslərə, əcdadlarımızın və müasirlərimizin nəcib arzularına, istəklərinə söykəndiyi üçün zaman-zaman yaşamaq haqqı qazanmışdır.
Nənəm təhsili olmasa da, dünyagörüşlü, hazırcavab, yaxşını pisdən, aqili nadandan düzgün seçən, ürəyi təmiz, dili şirin, sözlü-söhbətli bir qadın idi. O, həmişə, xüsusilə qış gecələrində bəzən saatlarla bizə nağıl, rəvayət danışar, bayatı, atalar sözləri, tapmacalar, laylalar söyləyərdi.
Müharibənin ilk günlərində ərini və oğlunu, neçə-neçə yaxınlarını itirən və onların həsrəti ilə qovrulan, illərlə gözlərini yollardan çəkməyən bu insanın dilindən eşitdiyim yanıqlı bayatılar, ağılar bu gün də yadımdadır. Həmin nümunələrin bu gün qaçqın və köçkünlərin, şəhid analarının, nisgilli gəlinlərimizin dilindən eşitdiyim ağılarla, bayatılarla necə səsləşdiyini eşidəndə, bir-birini tamamladığını görəndə milli ruhumuzun ölməzliyinə, əbədiliyinə daha da inanıram.
Nənəm çox vaxt tənhalıqdan gileylənərdi:
Balam,
haya, dada gəl,
Vermə ömrü bada, gəl.
Getdin,
evim yıxıldı,
Atdın məni oda, gəl.
Laylay
canım, ürəyim,
Sınmış qolum-biləyim.
Sən
gedəndən gülmürəm,
Zəhərdir duz-çörəyim.
Nənəm nakam oğlunun, cəfakeş ərinin həsrətinə
dözə bilmirdi. Hər dəfə namaz qılandan sonra əllərini
göyə tutub xeyirxah insanlar üçün Allaha dualar
edir, pis adamları, müharibə, qan salanları
qarğıyır, bir neçə yanıqlı bayatı
çağırırdı:
Həsrətin
daddı mənə,
Qalan tək addı mənə.
Canim
candan üzülmür,
Ölüm də yaddı mənə.
Hər
oba yurdum olmaz,
Hər oğul mərdim olmaz.
Sənə
əlim yetişsə,
Dünyada dərdim olmaz.
Mən nənəmin dilindən onlarla bayatı,
nağıl, əfsanə eşitmişdim. Universitetdə
tələbə olarkən onların bir çoxunu toplayıb
kurs işi kimi müdafiə etmişdim və bir
çoxlarını qələmə alıb
saxlamadığım üçün bu gün də
peşmançılıq hissi keçirirəm.
Bu misraları yazmaqda məqsədim milli ruhumuzun ifadəsi
olan şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini
toplamağa, qorumağa və nəşr etdirib yaymağa bir
daha çağırış etməkdir. Çünki insanların
sinəsindəki nağıllarımız,
dastanlarımız, əfsanələrimiz,
bayatılarımız, laylalarımız və s. söz incilərinin
itirilməsi qorxusu ildən-ilə artır, yaşlı nəsil
dünyasını dəyişdiyi üçün həmin
söz incilərini də özü ilə əbədiyyətə
aparır.
Məhz
buna görə də ulu öndər Heydər Əliyev
xalqımızın zəngin söz xəzinəsinə,
şifahi ədəbiyyatımıza çox böyük qiymət
verir, xalq ədəbiyyatı nümunələrinin
qorunmasını, toplanılmasını, çap
olunmasını xeyirxah bir əməl kimi dəyərləndirir
və bu nümunələrin kökümüzlə, tariximizlə,
milli ruhumuzla sıx bağlı olduğunu göstərirdi.
"Xalq
gərək daim öz kökünü xatırlasın"
sözlərini daha tez-tez səsləndirən ümummilli
lider həm də bildirirdi ki, "milli azadlığa nail olmaq
üçün milli oyanış, milli dirçəliş,
milli ruhun canlanması lazımdır".
Kökümüzdən, milli ruhumuzdan qaynaqlanan və pərvazlanan
folklorumuza bugünkü münasibət Heydər Əliyevin
tövsiyələrinin, arzularının layiqincə həyata
keçirilməsinə əyani sübutdur. Mənəvi-əxlaqi
dəyərlərimizə, keçmişimizə,
kökümüzə, milli ruhumuza
bağlılığın ifadəsidir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham
Əliyev bunu öz fəaliyyəti, milli-mənəvi dəyərlərimizə
verdiyi qiymət, xalqımızın milli ruhunun
canlandırılması sahəsində həyata keçirdiyi
tədbirlərlə bir daha təsdiqləyir. Dövlət
başçısı həmişə əməli fəaliyyəti
ilə göstərir və söyləyir ki, "Azərbaycan
xalqı milli dəyərlərə, milli ənənələrə
bağlıdır. Bu gün Azərbaycan
dövləti bu dəyərlər üzərində
qurulubdur".
Son illərdə folklorumuzun toplanması və nəşr
edilməsi, milli-mənəvi dəyərlərimizin beynəlxalq
aləmdə tanıdılması və təbliğ edilməsi
sahəsində çox mühüm tədbirlər həyata
keçirilmişdir. Şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin,
muğam və aşıq sənətinin, qədim
oyunlarımızın dünyada tanıdılmasında və
geniş təbliğində Heydər Əliyev Fondunun
prezidenti, Milli Məclisin deputatı
Mehriban xanım Əliyevanın xidmətləri əvəzolunmazdır.
Əlbəttə
ki, xalq yaradıcılığına, söz sənətinə,
qədim el oyunlarına münasibətin yaxşıya
doğru dəyişilməsi tariximizin və mədəniyyətimizin
yaşadılması baxımından əhəmiyyətli
olduğu kimi, həm də hansı kökə, mənəviyyata,
düşüncəyə, həyat tərzinə, zövqə,
qabiliyyətə malik olduğumuzu öyrənmək və
dünyaya çatdırmaq baxımından dəyərlidir.
Son illərdə çap olunan "Azərbaycan folkloru
antologiyası" çoxcildliyi, şifahi ədəbiyyatımızın
öyrənilməsi və təbliği ilə əlaqədar
keçirilən elmi-praktiki konfranslar, folklorşünas alimlərin,
tədqiqatçıların regionlara səfərləri və
insanlarla görüşləri folklorumuza olan maraqdan və ona
göstərilən diqqətdən xəbər verir.
Regionlar üzrə folklor nümunələrinin
toplanılaraq nəfis halda nəşr edilib oxuculara
çatdırılması təqdirəlayiq haldır. AMEA Folklor İnstitutunun
"Qarabağ folklorunun toplanması, sistemləşdirilməsi
və araşdırılması" layihəsi əsasında
2012-2013-cü illərdə çap olunmuş "Qarabağ:
folklor da bir tarixdir" altıcildliyi Qarabağın mənəvi
həyatını, söz dünyasını,
keçmişini, adət-ənənəsini öyrənmək
və tarixə bir daha nəzər salmaq baxımından
mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Bu
kitablarda toplanmış folklor nümunələrinin hər
birində vətənimizin dilbər guşələrindən
olan Qarabağın nəinki söz sənətinin, meşələrinin,
dağlarının, düzlərinin, bağlarının,
yaylaqlarının nəfəsi duyulur, çaylarının,
bulaqlarının, şəlalələrinin,
qartallarının səsi eşidilir, insanlarının qəhrəmanlığı,
vətənpərvərliyi, xeyirxahlığı,
müdrikliyi, hazırcavablığı, qonaqpərvərliyi
hiss olunur.
Qarabağ
folkloru nümunələrinin toplanması tarixi XIX əsrdə
başlansa da, ancaq müəyyən illərdə cap
olunmuş kitablarda bu nümunələrə az
yer ayrılmışdır ki, bu da yetərincə deyildir. Bu boşluğu doldurmaq üçün keçən
əsrin doxsanıncı illərinin əvvəllərindən
- Dağlıq Qarabağda ermənilər tərəfindən
baş qaldıran separatizm hərəkatından sonra
Qarabağ folklor nümunələrinin toplanması işi
sürətləndirilmişdir.
"Qarabağ: folklor da bir tarixdir" kitablarının
çap olunması şifahi xalq ədəbiyyatımızı
təbliğ etməklə bərabər, ilk növbədə
Qarabağı özümüzə və dünyaya daha
yaxından tanıtdırmaq məqsədi daşıyır. Digər tərəfdən,
kitabın birinci cildində göstərildiyi kimi, "əsas
məqsəd Azərbaycanın ayrılmaz bir hissəsi olan
Qarabağı folklor mühiti kimi diqqət mərkəzində
saxlamaq, onun qeyri-maddi mədəni irsini toplamaq, sistemləşdirmək,
arxivləşdirmək, nəşr etmək, araşdırmaq
və təbliğ etməkdir".
Buna
görə də Qarabağ sakinlərinin ürəklərində
yurd salan, dillərində dolaşan folklor nümunələrini
toplayıb, çap edib yaymaqla biz həm folklorumuzu
yaşadır, həm də gənc
nəslə doğma tarixi-coğrafi məkanları, həmin
məkanın etnoqrafiyası, dili, tarixi, məişəti, adət-ənənəsi
və s. haqqında məlumat vermiş oluruq.
Qarabağ folklorunu toplamaq çətin olduğu qədər
də məsuliyyətlidir. Bu iş diqqət və həssaslıq
tələb edir. Çünki doğma
od-ocaqlarından ayrı düşən insanları dilə gətirmək,
onların xatirələrini yenidən oyatmaq, yaralarının
qaysaqlarını qoparmaq, keçmişlərini yada salıb
sonsuz əzablarını təzələmək asan deyil.
Ancaq
Folklor İnstitutunun əməkdaşları bütün
çətinliklərin öhdəsindən gəlmiş, nəinki
qaçqın və məcburi köçkünlərin məskunlaşdıqları
rayonlarda olmuş, eləcə də Ağcabədinin, Bərdənin,
Tərtərin ərazilərini gəzmiş, ayrı-ayrı
kəndlərdə, obalarda, evlərdə olmuş, hətta
evlərdə qonaq qalmış, yüzlərlə insanla
görüşmüş, məqsədlərinə
çatmaq, hər bir folklor nümunəsini söyləyicidən
almaq üçün bütün vasitələrdən istifadə
etmişlər.
Əvvəlki
illərlə müqayisədə indi folklor söyləyicilərinin
sayı xeyli azalsa da, onların bir çoxu
dünyasını dəyişib, bir çoxlarının
yaşayış yeri məlum olmasa da, institut əməkdaşları
bəzən bir rayonda günlərlə, hətta həftələrlə
qalır, yaşlı insanlarla görüşərək
yüzlərlə folklor nümunəsi toplayaraq nəticədə
çox sanballı "Qarabağ: folklor da bir tarixdir"
altıcildliyinin nəşr edilməsinə nail olmuşlar.
Bu
kitablarda toplanmış miflər, əfsanələr, rəvayətlər,
lətifələr, ovsunlar, nağıllar, atalar sözü və
məsəllər, deyimlər, tapmacalar, bayatılar, laylalar,
cırnatmalar, bağlamalar, düzgülər həqiqətən
də bir tarixdir, xalqımızın milli ruhunun, təfəkkürünün
ifadəsidir.
Müdrikliyimizdən,
hikmət dünyamızın, mənəvi aləmimizin
köklərindən qidalanan bu nümunələr insanları
bəzən sirli, əlçatmaz bir aləmə
qovuşdurmaqla bərabər, həm də onlara həyat dərsi
keçir, dünyanın gəldi-gedərini, xeyrini-şərini,
yaxşısının-pisinin aqibətini,
xeyirxahlığın, insanlığın, haqqın-ədalətin, həqiqətin
yenilməzliyini xatırladır və hər birimizi aliliyə,
saflığa dəvət edir. Dünya əbədi,
insan müvəqqətidir anlamı bu kitabları oxuyandan sonra
adamı daha çox düşündürməyə
başlayır.
Nağıllarımızda,
əfsanələrimizdə, rəvayətlərimizdə, miflərimizdə
olan şişirtmələr, uydurma səhnələr, əlçatmaz
arzular sanki yaddan çıxır, insan nağıl, əfsanə
qəhrəmanlarına bağlanır, onların haqq-ədalət,
öz istəkləri, sevgiləri, xeyirxah amalları
uğrunda apardıqları mübarizəyə ruhən dəstək
verir və bu vətənpərvər, qorxmaz, sədaqətli
mübarizlərin qələbəsinə inanır və
onlara bənzəməyə çalışır.
İnsan
inanır ki, dastanlarımızın, nağıllarımızın,
bayatılarımızın və s. ömrü kimi,
onların qəhrəmanlarının da ömrü daimidir, əbədidir.
Əslində bu
belədir. Çünki folklorumuz tariximiz olmaqla
bərabər, həm də həyatımızdır. Həyatımızın ayrı-ayrı əsrləri,
illəri, fəsilləridir. İnsan
yaxşı, ya pis, dünən yaşadıqlarını bu
gün də yaşayır, dünən gördüklərini
bu gün də görür, dünənin sevincini, kədərini
indi də duyur. Hansı dövrdə
yaşamasından asılı olmayaraq, əcdadlarımızın,
nənələrimizin, babalarımızın sinəsindən
qopub gələn və bu gün folklor nümunəsinə
çevrilən hər bir söz bir ruhdan
qaynaqlandığı, bir xalqın, bir yurdun sevincini-kədərini
ifadə etdiyi, dünənimlə, bugünümlə həmahəng
səsləndiyi üçün qiymətlidir.
Folklor nümunələri ayrı-ayrı dövrlərdə
yaransa da, zaman baxımından ayrı olsa da ruh, əməl
baxımından oxşardır, birdir. Kitablarda
toplanmış bayatı, ağı, layla nümunələrinə
nəzər salanda bunu daha aydın hiss etmək olur.
Qarabağdan
gəlirəm,
Yüküm yoxdu, zəliləm.
Bir
döşək, ağ, bir yastıq
Əcəl gəlib, ölürəm.
Ölürəm, yaram nədi?
Ölümə çaram nədi?
Xuda
vermiş bu dərdi,
Çəkirəm, çaram nədi?
Gül
üstündə yaş olum,
Ellərə sirdaş olum.
Qürbətdə
şah olunca
Vətənimdə daş olum.
Dağlar,
otun qurusun,
Bağlar, tutun qurusun.
Fələk,
sənin mənim tək
Matın-qutun qurusun.
Hər
bir kəs hiss edə bilər ki, nümunə gətirilən
bu bayatılar müasirdir. Bugünün
ağrı-acılarından - Qarabağ dərdindən, əsir
torpaqlarımızın həsrətindən,
ana-bacılarımızın nisgilindən yaranıbdır.
Onların yaşı bir o qədər çox
olmasa da, dərdin, kədərin, həsrətin yaşı
böyükdür. Vaxt gələcək,
bu bayatılar, eləcə də digər folklor nümunələri
tarixə qovuşacaq, dildən-dilə gəzəcək, əsrlər
keçsə belə bugünümüzün əksi kimi
oxunacaq, dərk ediləcəkdir.
Elə buna görə də hər bir sözə, hər
bir folklor nümunəsinə, bu nümunələri qəlbində
yaşadan hər bir kəsə qayğı və diqqətlə
yanaşmaq, söz xəzinəmizi zənginləşdirmək
üçün folklorumuzu söz-söz, kəlmə-kəlmə
toplamaq, təkmilləşdirmək, çap etdirmək
lazımdır. Bu bizim tariximizə, milli ruhumuza
ehtiramımız, vətəndaşlıq borcumuzdur. Bu borcu dəyərləndirən alimlərimiz,
ziyalılarımız, hər bir kəs ən böyük
hörmətə layiqdir. Çünki bu
vəzifəni yerinə yetirməklə tariximizi və mənəviyyatımızı
yaşadır, kimliyimizi sübut edir, nəslimizi və
adımızı ucaldırıq.
Tahir RZAYEV,
Milli Məclisin deputatı
Azərbaycan.-2014.- 6 fevral.- S.10.