Qarabağ salnaməsi
Azərbaycanın əsrlərdir ki, ən ağrılı problemi olaraq qalan Qarabağ münaqişəsinin son mərhələsinin başlanmasından 26 il ötür. Geridə qalan müddət ərzində müharibənin qanlı mahiyyəti səngisə də, savaşın və təcavüzün "bəxş" etdiyi faciələr, itkilər, qurbanlar azalmadı. Çünki cəbhə bölgəsində əldə olunan atəşkəsə baxmayaraq, müharibə davam edir və fəsadlarının sayı da durmadan çoxalır.
Müharibə məmləkətdə hər an duyulur, Qarabağ itkisi ölkədə addımbaşı özünü yada salır! Qaçqınlıq və məcburi köçkünlük həyatının çətinliklərində, vətəndə vətənsizlik taleyinə məhkum olan yüz minlərlə insanın iztirablarında, "yurdum hey!.." deyərək canını yad obalarda tapşıran nakam talelərdə, Qarabağdan kənarda doğulan qarabağlı körpələrin görmədikləri vətənə doğru uzanan baxışlarında, inamlarında, əsgərimizin qələbə və intiqam yanğısında davam edir Qarabağ savaşı...
Qarabağ
dünyanın ən qədim insan məskənlərindən
biridir
Qarabağ ən qədim zamanlardan indi Azərbaycan türkü adlanan millətin əcdadlarının əzəli torpağı olub və bu ərazidə yaradılmış bütün dövlətlər, xanlıqlar, inzibati vahidlər də məhz bizlərə məxsus olub. Qarabağın Azərbaycana aidliyini sübut etmək üçün fakt axtarmağa ehtiyac yoxdur, çünki, əslində, bunu təkzib edən ən adi bir arqument belə mövcud deyil!
Qarabağ ifadə forması olaraq həm də coğrafi ərazi mənasında qəbul edilir. Tarixən Qarabağ Azərbaycanın müxtəlif ərazilərini əhatə edib. Məsələn, vaxtilə Qarabağ xanlığının vəziri olmuş Mirzə Camal Cavanşir "Qarabağ tarixi" əsərində yazırdı: "Qədim tarix kitablarının yazdığına görə, Qarabağ vilayətinin sərhədləri belədir: cənub tərəfdən Xudafərin körpüsündən Sınıq körpüyə qədər - Araz çayıdır. İndi (Sınıq körpü) Qazax, Şəmşəddil və Dəmirçi-Həsənli camaatı arasındadır və Rusiya dövləti məmurları onu rus istilası ilə Krasnı most, yəni, Qırmızı körpü adlandırırlar. Şərq tərəfdən Kür çayıdır ki, Cavad kəndində Araz çayına qovuşaraq Xəzər dənizinə tökülür. Şimal tərəfdən Qarabağın Yelizavetpolla sərhədi Kür çayına qədər - Goran çayıdır və Kür çayı çox yerdən (keçib) Araz çayına çatır. Qərb tərəfdən Küşbək, Salvartı və Ərikli adlanan uca Qarabağ dağlarıdır".
Tarixi mənbələr Qarabağı təkcə Azərbaycanın deyil, dünyanın da ən qədim tarixə malik diyarlarından biri kimi səciyyələndirir. Sadəcə, bir faktı göstərək: bu ərazidəki Azıx mağarasında ən qədim insanların yaşayış məskəni aşkar edilmişdir. Bu yaşayış məskəni Azərbaycanın, o cümlədən Qarabağın Aralıq dənizi hövzəsi və Şərqi Afrika ilə birlikdə insanlığın ilk vətənlərindən biri olduğunu sübut edir. Azıx mağarasının alt təbəqələrindən aşkar olunmuş əmək alətlərinin Quruçay mədəniyyətinə aid olduğu təsdiqini tapmışdır. Quruçay mədəniyyətinin yaşı isə 1 milyon 200 min ildən də qədimlərə aiddir. 1968-ci ildə Azıx mağarasında Azıx adamının - azıxantropun çənə sümüyü tapılmışdı. Burada Azıx adamının 30-400 min il əvvəl yaşadığı güman olunur.
Qarabağ ərazisi qədim Azərbaycan dövlətlərinin hamısının tərkibində olub. E.ə. IV - e. VIII əsrlərində mövcud olan Albaniya dövləti bütün Qarabağ ərazisini əhatə edirdi. Yadelli işğalları nəticəsində isə bütün ərazilərimiz kimi, Qarabağ da ilhaq olunurdu. XIII əsrdə monqolların Azərbaycanı tam işğal etməsi ilə Qarabağ ərazisi də əvvəl Ali Monqol Xaqanlığının, sonra isə Hulakülər-Elxanilər dövlətinin tərkibinə aid idi. Həmin dövrdən etibarən Qarabağ coğrafi əraziyə şamil edilirdi. Mühüm bir məqama da diqqət çəkək ki, monqol hökmdarlarının daim Qarabağda qışlamaları mühüm dövlət səviyyəli hadisələrin burada baş verməsinə səbəb olmuşdur. Məsələn, Qazan xan və Arpa xan adlı monqol hökmdarları Qarabağda səltənət taxtına çıxmış, Arqun xan və Əbu Səid xan isə Qarabağda vəfat etmişlər.
XV əsrdə isə Qarabağ Azərbaycan dövlətləri olan Qaraqoyunlular və Ağqoyunluların tərkibində idi. Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin yaranması ilə Qarabağ ərazisi dövlətin dörd bəylərbəyliyindən birinə çevrildi. Mərkəzi Gəncə şəhəri olan Qarabağ bəylərbəyliyi 235 il, yəni 1736-cı ilədək mövcud olmuşdur. 1593-cü ilin məlumatına görə o, 7 sancağa, 36 nahiyəyə bölünürdü. Ərazidə qeydə alınan 1300 toponimik vahidin hamısı Azərbaycana məxsus idi. 1720-ci ildə ərazidə əhalinin sayı 122 min nəfər olmuşdur. Onların 66 faizini Azərbaycan türkləri, 31 faizini qriqorianlaşmış albanlar, 3,1 faizini isə kürdlər təşkil edirdi.
1736-cı ildə Nadir şah Əfşar Səfəvilər dövlətinə son qoymaqla bərabər, həm də Qarabağ ərazisində yaşayan əhaliyə qarşı amansız faciələrə, qırğınlara rəvac verdi. Nadir şah onu qanuni hökmdar kimi tanımaqdan imtina edən Qarabağ bəylərbəyliyinin türk-müsəlman sakinlərinə qarşı ağır cəza tədbirləri həyata keçirdi. Eyni zamanda Qarabağ əhalisinin mütləq əksəriyyəti Əfqanıstan və Xorasana sürgün edildi. Qeyd edək ki, Nadir şahın ədalətsiz və qəddar olduğu qədər də Azərbaycanın ümummilli mənafeyinə zərbə vuran bu xəyanətkar addımı Qarabağda mövcud olan alban məliklərinin mövqeyini gücləndirdi və onların separatizminə əsaslı təkan verdi. Nadir şahın ölümü ilə onun qurduğu dövlət parçalandı və Azərbaycan ərazisində yeni dövlətlər - xanlıqlar yarandı. Qarabağ əyalətinin ərazisində isə iki Azərbaycan xanlığı - Gəncə və Qarabağ xanlıqları yarandı.
Sarıcalı kəndindən olan və elində-obasında hələ çox əvvəllərdən qəhrəmanlığı və ədaləti ilə hamının rəğbətini qazanmış Pənahəli bəy Cavanşir yurdundan didərgin düşən qarabağlıların tarixi vətənlərinə dönüşünün təminatçısı oldu və 1747-ci ildə Qarabağı müstəqil dövlət elan etdi. Nadir şah tərəfindən sürgün olunmuş qarabağlıların doğma yurdlarına qayıtması və onların Pənahəli xanın ətrafında sıx birləşməsi ilə xanlığın mövqeyi çox gücləndi. Pənahəli xan 1748-ci ildə qədim türk tayfası olan bayatların adı ilə bağlı Bayat qalasının tikilməsinə qərar verdi, sonradan bura xanlığın inzibati mərkəzinə çevrildi. Qarabağın və Pənahəli xanın güclənməsi qonşu xanlıqların ciddi narahatlığına səbəb oldu və onlar müxtəlif zamanlarda Qarabağ üzərinə yürüşə çıxdılar. Fəqət bütün savaşlarda da Pənahəli xana məğlub oldular.
Rusiyanın
Qarabağda erməniləşdirmə siyasəti
Qarabağ xanlığının ərazisində həm də 5 məliklik (Vərəndə, Çiləbörd, Xaçın, Dizaq, Gülüstan) mövcud idi. Xaçın istisna olmaqla, digər məlikliklərin sakinləri əslən Qarabağdan deyildilər. Özü də onlar heç erməni də deyildilər, keçmiş alban nəsillərinin nümayəndələri olmuşlar. Bu gəlmə məliklər Qarabağda mahal başçılığını ələ keçirdikdən sonra mərkəzdənqaçma meyillərinə yönəlsələr də, heç bir dövlət birləşməsi yarada bilmədilər, hətta bir-biriləri ilə mübarizə apardılar.
1783-cü ildən etibarən Rusiya imperiyası Qarabağın ilhaqı yönündə yeni, daha intensiv siyasət yürütməyə başladı. Çar hökuməti ərazidəki məlikliklərin köməyi ilə Azərbaycanda "xristian dövləti", yəni, özünə dayaq yaratmağa çalışır və bölgənin etnik tərkibinin dəyişdirilməsi üçün xüsusi tədbirlər həyata keçirirdi. Knyaz G.Potyomkin 1783-cü ildə II Yekaterinaya yazdığı məktubda qeyd edirdi ki, "...fürsət tapınca Qarabağı ermənilərin nəzarətinə vermək və bununla da Asiyada bir xristian dövləti yaratmaq üçün lazım olanları etmək vacibdir". Bu arada Ağaməhəmməd şah Qacarın da Qarabağa yürüşləri mütəmadi hal aldı. Qarabağlılar Qacar ordusuna qarşı rəşadətli müqavimət təşkil etsələr də, 1797-ci ildə ikinci yürüş zamanı Ağaməhəmməd şah Şuşanı tuta bildi, lakin burada öldürüldü.
XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərindən etibarən isə Rusiyanın Azərbaycandakı işğalçılıq fəaliyyəti gücləndi. Gürcüstanın, eləcə də Azərbaycanın Car-Balakən camaatlığının və Gəncə xanlığının işğalından sonra növbədə, şübhəsiz ki, Qarabağ xanlığı idi. Böyük bir imperiya ilə qarşı-qarşıya çıxmaq imkanında olmayan Qarabağ xanı İbrahimxəlil Cavanşir məcburiyyət qarşısında imperiya qoşunlarının komandanı P.Sisianovla Kürəkçay müqaviləsi bağladı. Müqaviləyə əsasən, Qarabağ xanlığı məhz Azərbaycan torpağı kimi Rusiyaya ilhaq olundu. Bu müqavilə Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu sübut edən ən mötəbər sənəddir.
Bu dövrdən sonra Qarabağa ermənilərin
köçürülməsi dinamik xarakter aldı. Faktlara nəzər
salaq. Rus alimi N.N.Şavrov 1911-ci ildə
Sankt-Peterburqda nəşr etdirdiyi "Novaya uqroza ruskomu delu v
Zaqafqazye" kitabında yazırdı: "1830-cu ilədək
Zaqafqaziyaya 40 min İran və 84 min Türkiyə ermənisi
köçürülmüş və onları Yelizavetpol
(Qarabağ bura aid idi - İ.H.) və İrəvan
quberniyalarının ən yaxşı dövlət
torpaqlarında yerləşdirmişdik ki, orada erməni əhalisi
cüzi idi... 124 min rəsmi köçürülən erməni
ilə yanaşı, qeyri-rəsmi köçən ermənilərin
sayı 200 mindən artıqdır... Zaqafqaziyada yaşayan 1 milyon
300 min nəfər erməninin bir milyonu yerli deyildir. Və onlar
vilayətə bizim tərəfimizdən köçürülüb".
1828-ci ildə
Rusiya ilə İran arasında imzalanmış Türkmənçay
və 1829-cu ildə Rusiya və Türkiyə arasında
bağlanan Ədirnə müqavilələrinə əsasən,
ermənilərin İrandan və Türkiyədən kütləvi
şəkildə Şimali Azərbaycana, o cümlədən
Qarabağa köçürülmələri rəsmiləşdirildi.
Rəsmi məlumatlara əsasən, 1828-1830-cu illərdə
Şimali Azərbaycana İrandan 40 min, Osmanlı
imperiyasından isə 90 minə qədər erməni
köçürüldü. Bunların da əsas
hissəsi məhz Qarabağ ərazisində məskunlaşdırıldı.
Çar hökuməti ermənilərin Qarabağın
iqtisadi həyatında da möhkəmlənməsinə
xüsusi əhəmiyyət verirdi. Onlara ən
yaxşı torpaqlar bəxşiş kimi verilir, sahibkarlıq
fəaliyyətləri xüsusi himayə edilir, böyük
vergi və gömrük güzəştləri alır, ən
əsası isə ermənilər dövlət qulluğuna
götürülürdülər.
Lakin çar hökuməti əraziyə ermənilərin
axınını kütləviləşdirsə də, azərbaycanlılar
tarixi torpaqları olan Qarabağda əksəriyyət təşkil
edirdilər. Məsələn, Qafqazdakı çar
qoşunlarının baş komandanı A.Yermolovun göstərişi
ilə Qarabağ ərazisində əhalinin etnik tərkibi
öyrənilmişdi. Sənədlərdə
göstərilir ki, Qarabağ əyalətində olan 20095 ailədən
15729-u azərbaycanlı, 4366-sı erməni və alban idi.
1832-ci ildə çar Rusiyası tərəfindən
Qarabağ bölgəsində əhalinin
siyahıyaalınmasının nəticəsinə görə
etnik tərkibin 64,8 faizini azərbaycanlılar,
34,8 faizini ermənilər təşkil edirdi. Ümumiyyətlə
isə 1916-cı ilədək Qarabağda əhalinin 51 faizi azərbaycanlılar,
46 faizi ermənilər idi.
Qeyd edək
ki, Qarabağ xanlığı ləğv edildikdən sonra
burada komendant üsuli-idarəsi yaradılmış, ərazi
mərkəzi Şuşa olan Hərbi
Müsəlman Dairəsi tərkibinə daxil edilmişdi.
Çar hökumətinin 1840-cı il
inzibati-hərbi islahatları nəticəsində Qarabağ əyaləti
Şuşa qəzasına çevrilmiş və mərkəzi
Şamaxı olan Kaspi vilayətinə tabe edilmişdi.
1846-cı ildə Şuşa qəzası
Şamaxı quberniyasına, 1859-cu ildən Bakı
quberniyasına tabe edildi, 1867-ci ildə isə Yelizavetpol
quberniyası tərkibinə daxil oldu. Bu məkrli
inzibati-ərazi bölgüləri ermənilərin idarəçilik
sistemində daha geniş təmsil edilməsinə imkanlar açdı.
XIX əsrin sonlarından etibarən ermənilərin Azərbaycan
ərazisində başladıqları soyqırımı siyasəti
qanlı məcrada davam edirdi. Kütləvi
soyqırımı Qarabağda daha faciəli fəsadlar
törətmişdi. Minlərlə insan
öldürülmüş, yurdundan didərgin
düşmüş, onlarla kənd
yandırılmışdı. Həmin
dövrdə ermənilər həm imperiya idarə üsulu, həm
də güclü müxalif qüvvəyə çevrilən
bolşeviklər tərəfindən fəal himayə
olunurdular. Yəni, hələ o dövrdən etibarən
Rusiyada hansı ideologiyanın, hansı siyasi və dövlət
quruluşunun hakim olmasından asılı olmayaraq, ermənilərə
və onlar üçün yaratdıqları dövlətə
məhz "forpost" kimi yanaşmışlar.
Yeni separatizm ocağı: muxtar vilayət
1918-ci il mayın 28-də elan olunan Azərbaycan Xalq
Cümhuriyyətinin tərkibinə daxil olan vilayətlərdən
biri də Qarabağ oldu. Hələ 1918-ci ilin
29 mayında Xalq Cümhuriyyətinin Milli Şurası İrəvanı
Ermənistana inzibati mərkəz kimi güzəştə gedəndə
irəli sürülən əsas tələblərdən
biri məhz Qarabağa qarşı erməni iddialarının
götürülməsi idi. Lakin erməninin
özünə, sözünə, imzasına inanmaq olarmı?
Bir müddət sonra Ermənistan Respublikası
Xalq Cümhuriyyətinin rəhbərləri ilə
razılaşmanı pozaraq Qarabağa qarşı yenidən əsassız
iddialarla çıxış etməyə başladı.
Həmin dövrdə Qarabağ məsələsi
tək Azərbaycanla Ermənistan arasında deyil, bölgədə
maraqları olan digər dövlətlərin də müzakirə
predmeti idi.
Xalq
Cümhuriyyəti parlamentinin sədri Ə.M.Topçubaşov
Osmanlı dövlətinin xarici işlər naziri ilə
1918-ci ilin noyabr ayında İstanbulda apardığı
danışıqlar zamanı bildirmişdi: "Ermənilərin
ortaya atdıqları Qarabağ məsələsi 5, ya 10 kənd
məsələsi deyil, mübahisə bütöv 4 sancaq -
Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur
üstündədir. Bu, elə bir
xanlığın ərazisidir, burada ermənilərin mütləq
çoxluğu barədə danışmağa əsas yoxdur.
Özü də onlar buranın yerli əhalisi
deyillər. Rusiya ilə müharibədən sonra
Türkiyədən bura köçənlərdir... Nəhayət, Qarabağın özündə ermənilər
yığcam halda yaşamırlar, müsəlmanlarla
qarışıq məskundurlar. Bununla belə,
biz məsələnin sülh yolu ilə həllinə tərəfdarıq".
Qarabağ
ərazisində yaşayan azərbaycanlılara qarşı
ermənilərin apardığı kütləvi
soyqırımının qarşısını almaq
üçün Xalq Cümhuriyyəti 1919-cu ilin yanvarında Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur
qəzalarını əhatə edən Qarabağ
general-qubernatorluğu yaratdı. Həmin ilin
avqustunda Azərbaycan hökuməti Dağlıq Qarabağ erməniləri
ilə siyasi razılaşma imzaladı. Burada göstərilirdi
ki, Paris Sülh Konfransı bu məsələ barədə qərar
qəbul edənədək ermənilərin məskunlaşdıqları
Dağlıq Qarabağın Şuşa, Cavanşir və Cəbrayıl
qəzaları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
hüdudları daxilində hesab edilir. Lakin bu da
erməni təcavüzünün qarşısını ala
bilmədi. 1920-ci il 22 martda
Şuşada ermənilər bolşeviklərin köməyi
ilə qiyam qaldırdılar. Bir neçə gündən
sonra qiyam yatırılsa da, tezliklə Azərbaycanda hakimiyyət
dəyişikliyi baş verdi. Bununla da Qarabağ ətrafında hadisələrin
yeni mərhələsi başlandı.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan cəmi iki
gün sonra, yəni 1920-ci ilin 30 aprelində İnqilab Komitəsi
Ermənistan Respublikasına nota verərək
qoşunlarını Zəngəzurdan və Qarabağdan
çıxarmağı tələb etdi. May ayında
isə Qarabağda artıq sovet hakimiyyəti quruldu, lakin bu, vəziyyəti
dəyişmədi. Bölgədə erməni
hegemonluğu indi bolşevik maskası arxasında davam edirdi.
Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra
iki dövlət arasında sərhədlərin müəyyənləşməsində
Dağlıq Qarabağ məsələsi yenidən gündəmə
gəldi. Azərbaycan İnqilab Komitəsi Ermənistan
Sovet Respublikasına göndərdiyi 30 noyabr tarixli
teleqramında və 1 dekabr bəyannaməsində
Qarabağın dağlıq hissəsinin muxtariyyətinin
tanınması məsələsinə diqqət
ayırırdı.
Separatçılar Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi
yönündə konkret fəaliyyətə keçmişdilər. 1921-1923-cü
illər arasında baş verən proseslər bir daha sübut
edir ki, ermənilər öz məkrli fəaliyyətlərinə
məhz himayədarlarının müdaxiləsi nəticəsində
nail olmuşlar. Həmin dövrdə bütün Qafqaza
faktiki nəzarəti həyata keçirən Rusiya K(b)P MK Qafqaz Bürosu Qarabağ məsələsində
birtərəfli ermənipərəst mövqe nümayiş
etdirirdi. Belə ki, 1921-ci ilin iyun ayında Qafqaz
Bürosu Azərbaycanın razılığı olmadan
Dağlıq Qarabağın Ermənistana məxsus
olmasını göstərən bəyannamə qəbul etdi.
Bu hadisədən üç həftə sonra
Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi
Komitəsi məsələ ilə bağlı müzakirələr
keçirdi və müvafiq qərar qəbul etdi. Beş
maddədən ibarət qərarın 3-cü bəndində
göstərilirdi ki, "...məsələnin yeganə həlli
erməni və müsəlman kütləsinin sovet
quruculuğu işinə cəlb edilməsi ola
bilər". Problemin həlli haqqında Azərbaycanın
mövqeyini Tiflisə çatdırmaq N.Nərimanova həvalə
olunur. Aparılan müzakirələr nəticəsində
Qafqaz Bürosu haqsız mövqeyindən qismən geri çəkilir.
1921-ci ilin iyulunda Rusiya K(b)P MK Qafqaz Bürosunun plenumunda qərara
alınır: "Müsəlmanlar və ermənilər
arasında milli sülhün zəruriliyini, Yuxarı və
Aşağı Qarabağın iqtisadi
bağlılığını, onun Azərbaycanla daimi əlaqəsini
nəzərə alaraq Dağlıq Qarabağ Azərbaycan
SSR-in tərkibində saxlanılsın, ona inzibati mərkəzi
Şuşa olmaqla geniş muxtariyyət vilayəti
verilsin".
Lakin muxtar vilayət statusu da ermənilərin
iddialarını azaltmadı və onlar öz məkrli niyyətlərini
davam etdirdilər. 1922-ci ilin noyabr ayında Qarabağ ərazisindəki
kənd sovetləri sədrlərinin və katiblərinin
geniş müşavirəsi keçirilir. Müşavirədə əsas müzakirə olunan
məsələ ilə bağlı qəbul edilən qərarda
göstərilirdi ki, Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın
tərkibində saxlanılması bəyənilir. 1922-ci ilin dekabr ayında Zaqafqaziya
Federasiyasının İttifaq Soveti Dağlıq Qarabağa
muxtariyyət verilməsinin sürətləndirilməsi
haqqında xüsusi qərar qəbul etdi. SSRİ-nin
təsis edilməsindən sonra Dağlıq Qarabağ məsələsi
ilə bağlı ermənilərin avantüraları yeni mərhələyə
qədəm qoydu. 1923-cü ilin iyul ayının 1-də
AK(b)P MK Rəyasət Heyəti
Dağlıq Qarabağın muxtariyyətinin dekretləşdirilməsi
və layihəsinin Mərkəzi Komitədə qəbul
olunması barədə qərar qəbul etdi. İyunun 27-də
Zaqafqaziya Ölkə Komitəsinin plenumu Dağlıq
Qarabağa bir ay müddətində muxtar vilayət statusu
verilməsinin təmin olunmasını AK(b)P
MK-ya həvalə etdi. İyulun 1-də AK(b)P
MK RH-nin iclası Kirovun sədrliyi ilə Qarabağ haqqında
məsələni dinləyərək altı bənddən
ibarət qərar qəbul etdi. Azərbaycan Mərkəzi
İcraiyyə Komitəsinə (AMİK) mərkəzi Xankəndi
olmaqla Dağlıq Qarabağa muxtariyyət vermək təklif
olundu. 1923-cü il iyulun 4-də
AMİK də eyni məzmunlu qərar qəbul etdi.
1923-cü
il iyulun 7-də Azərbaycan Mərkəzi
İcraiyyə Komitəsi mərkəzlə
razılaşdırılmış dekret qəbul edir. Dekretdə göstərilir ki, Dağlıq
Qarabağın ermənilər yaşayan ərazisində Azərbaycan
SSR-in tərkib hissəsi kimi mərkəzi Xankəndi olmaqla
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradılsın.
Həmin dekret əsasında DQMV-nin əsasnaməsinin
hazırlanması və Aran Qarabağla sərhədlərinin
müəyyənləşdirilməsi üçün
geniş tərkibdə komissiya yaradılır.
Komissiyanın yekun qərarına görə, Şuşa
şəhəri muxtar vilayətin tərkibinə
qatılmır. Lakin iyulun 16-da Azərbaycan Mərkəzi
İcraiyyə Komitəsinin və Azərbaycan SSR Xalq
Komissarları Sovetinin birgə iclasında Şuşanın
DQMV-nin tərkibinə verilməsi barədə qərar qəbul
edilir.
Artıq mərkəz və Sovet Azərbaycanının
rəhbərliyi elə düşünürdülər ki,
Dağlıq Qarabağla bağlı məsələ
qapadılmışdır və erməni iddiaları bir daha
büruzə verilməyəcək. Hətta ermənilərin
böyük dostu və himayədarı S.Kirov AK(b)P-nin
VI qurultayındakı məruzəsində DQMV-nin
yaradılmasına qiymət verərək deyirdi: "Biz, nəhayət,
bu məsələni həll etdik. Şübhəsiz,
tamamilə doğru hərəkət etdik. Heç bir şübhə yoxdur ki, bu məsələni
yenidən həll etmək bir daha lazım gəlməyəcək".
Lakin Qarabağ məsələsi qapadılmadı. Bu dəfə 65 ildən
sonra özünü göstərdi: amansız müharibə
və qanlı faciələrlə...
(ardı var)
İxtiyar HÜSEYNLİ,
Azərbaycan.-2014.- 19 fevral.- S.8.