Ruzigarın yeganəsi - əbədi
şöhrətin zirvəsi
Dünya şeirinin mövlanası, dahi Məhəmməd Füzuli farsca qəzəllər “Divan”ının dibaçəsində “Mən özümü ruzigarın yeganəsi görmək istəyirəm” yazırdı... XIX əsrdə yaşamış böyük şeirşünas, tənqidçi V.Belinski 300 il sonra belə yazacaqdı: “Şair sözü yüksək və müqəddəs sözdur, bu sözdə ölməyən, əbədi şöhrət var”. Misilsiz poeziyası sayəsində Füzuli, həqiqətən, ruzigarın yeganəsi, müqəddəs “şair” sözünün əbədi şöhrət zirvəsi məqamına yüksələ bildi. Və bu əbədi şöhrət sahibi, dünyanın ən böyük türklərindən biri Azərbaycan məmləkətinə məxsus və mənsubdur. Ulu öndər Heydər Əliyevin böyük səyləri, tarixi xidmətləri sayəsində Füzulinin dünyaya səs salan, sivil bəşəriyyəti söz, sənət, ilham, ilahi vergisi olan istedad haqqında düşüncələrə sövq edən təntənəli 500 illik yubileyi keçirildi. Füzuli təkcə bir xalqın şairi deyil, bəşəriyyəti öz ecazı ilə heyrətdə qoyan dünya şairi - dünyadakı bütün türkləri birləşdirən korifey sənətkardır. Heydər Əliyev Türkiyə Böyük Millət Məclisindəki məşhur çıxışında belə demişdi: “Füzuli keçmişdə də türkləri birləşdirən bir şəxsiyyət olmuşdur. Füzuli bizi yaşadaraq bu günlərə gətirib çıxarmışdır”.
Azərbaycan ədəbiyyatı XIX əsrə qədər lirik növün janrları üzrə təkamül edib. Bu növün bütün Yaxın Şərq ədəbiyyatında ən klassik janrı qəzəl idi. Və Füzuli qəzəl yazıb.
Öncə deməliyik ki, Füzuli SÖZ-ündən yazmaq böyük istedad və cəsarət tələb edir. Əvvəla ona görə ki, Füzuli sözü ilahi sözdür, qeybdən gəlir: “Sözə xor baxmaq olmaz; hər söz Ərşdəndir, gəlib hədiyyə bizə”; “söz Yaradanın mədhü sənası, nəğməsidir”. Eyn aləmində - görünən aləmdə yaşayan və yalnız idrakına güvənən adamın Qeyb aləmindən - görünməyən, yalnız fəhm olunan ilahi aləmdən gələn sözü izah etməyə hünəri çatmaz. İkincisi, Füzuli SÖZü başdan-başa, dərindən-dərinə sehrdən, tilsimdən, rəmzdən, məcazdan, bədii fiqurlardan ibarətdir... Füzuli ən böyük söz oyunbazı, söz sehrkarı, sözə ehya verən şairdir. Ədəbiyyatşünaslıq təsdiq edir ki, ərəb qəzəlinin korifeyi Əbu Nüvas, fars qəzəlinin ustadı Hafiz, türk qəzəlinin dahisi Füzuli olub. Fəqət Əbu Nüvas ancaq ərəbcə, Hafiz yalnız farsca, Füzuli isə həm ərəbcə, həm fasca, həm də türkcə - Şərqin üç böyük dilində qəzəlin misilsiz nümunələrini yaradıb:
Qəzəldir səfabəxşi-əhli-nəzər,
Qəzəldir güli-bustani-hünər.
Qəzəl bildirir şairin qüdrətin,
Qəzəl artırır nazimin şöhrətin.
Qəzəl
de ki, məşhuri-dövran ola,
Oxumaq da,
yazmaq da asan ola.
Füzulinin
qəzələ verdiyi səciyyə belə idi: onun fikrincə,
“qəzəl aşiqin könül dərdini mərhəmətli
sevgilisinə açması və məşuqun öz
halını sadiq aşiqinə bildirməsidir”. Elə buna
görə də dahi şair:
Məndən,
Füzuli, istəmə əşarü mədhü zəmm,
Mən
aşiqəm, həmişə sözüm aşiqanədir, -
deyə
öz qəzəlinin mahiyyətini ifadə edirdi. Bir çox Şərq nəzəriyyəçiləri,
o cümlədən qəzəl janrının ilk tədqiqatçısı
Qüdamə ibn Cəfər (X əsr) “Qəzəl məhəbbət
deməkdir, qadınlara olan çılğın sevgi
haqqında hekayətdir” fikrini irəli sürüb. Bu
baxımdan Füzuli poeziyası üç əsas rükn
üzərində bərqərar olur: Hüsn, Eşq və Qəm!
Füzulinin bütün fəlsəfəsi bu üç
rüknün alovlu dilləri üzərində bişib
yetişib. Və həqiqətən də
“Füzuli sevir - Füzuli düşünür” (Məmməd
Cəfər) deməkdir.
Füzulidə
Hüsn dünyanı əks etdirən aynadır:
Hüsn
ayineyi-cəhannümadır,
Keyfiyyəti-eşq ona ciladır.
Hüsn
olmasa, eşq zahir olmaz,
Eşq olmasa, hüsn mahir olmaz.
Olmaz isə
eşq, hüsn olur xar,
Eşq ilədir əhli-hüsnə bazar.
Füzuliyə
görə, ən kamil hüsn Tanrının
Hüsnüdür:
Heyrət,
ey büt, surətin gördükdə lal eylər məni;
Surəti-halım
görən surət xəyal eylər məni!
İnsanı öz gözəlliyi ilə lal eyləyən,
onu canlı varlıqdan donuq bir fotoya - surətə çevirən
bu büt sehrkar gözəldir, mələkdir.
Ey mələksima,
ki səndən özgə heyrandır sana;
Həqq
bilir, insan deməz hər kim, ki
insandır, sana.
Sufi
Füzulidən (1494-1556) 125 il öncə
yaşamış sələfi, hürufi şair Nəsimi
(1369-1417) hüsnün ilahiliyini belə tərənnüm
etmişdi:
Səni
bu hüsni-camal ilə, bu lütf ilə görüb,
Qorxdular həqq deməyə, döndülər insan
dedilər.
Füzulinin poetik fəlsəfəsində (ümumən
təsəvvüf ədəbiyyatında) aşiq - insan, məşuq
- Allahdır.
Eşq məxluqun Xaliqə mistik məhəbbətlə
qovuşmaq yoludur:
Canı
canan diləmiş, verməmək olmaz, ey dil,
Nə
niza eyləyəlim, ol nə sənindir, nə mənim, -
deyirdi
böyük şair. Füzulidə eşq ən kamil
hüsnün - təsəvvür olunan Tanrı Hüsnunun
gözəlliyinin aşiqin qəlbində yaratdığı
ilahi həyəcan, hüsni-təvəccöhdür:
Mənim
tək hiç kim zarü pərişan
olmasın, ya Rəbb!
Əsiri-dərdi-esqü
daği-hicran olmasın, ya Rəbb!
Bu beytin müəllifi “Vadiyi-vəhdət həqiqətdə
məqami-eşqdir” qənaətinə gəlir, insan
ömrünü, dünyanın taleyini eşqsiz təsəvvür
etmirdi. Məcnunun
eşqinin - Füzuli eşqinin əzəməti və gözəlliyi
sağalmazlığındadır:
Eşq dərdilə
xoşam, əl çək əlacımdan, təbib,
Qılma
dərman kim, həlakım zəhri-dərmanındadır.
Füzuliyə görə, eşq dərdinin dəvası
qabili-dərman deyil, tərki-candır -qəbr evinə girib
ruhu bədəndən xilas etmək və Allah dərgahına
göndərməkdir. Füzuli ilahi eşq simvolu, aşiqlik abidəsi Məcnunu
yaradır: “Ya Rəbb, bəlayi-eşq ilə qıl
aşına məni!” təlimini irəli sürür. Lakin o,
Məcnundan da böyük aşiqi - Füzulini poetik aləmə
gətirir:
Məndə
Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var,
Aşiqi-sadiq mənəm, Məcnunun ancaq adı var.
Və:
Sürdü
Məcnun növbətin, indi mənəm rüsvayi-eşq,
Doğru derlər, hər zaman bir aşiqin
dövranıdır.
Füzuli poeziyasında Hüsn Eşqi, Eşq isə Qəmi
yaradır. Bu
üçlüyün fəlsəfi hasili isə belədir:
Hüsn nə qədər kamil olsa, Eşq o qədər
böyük olar, Eşq nə qədər böyük olsa, Qəm
o qədər dərin olar! Füzuli poeziyası
dərin Qəm dəryasıdır, çünki Füzulinin
qəm olmayan şeiri yoxdur, orada hər qəvvas üzə
bilməz. Füzulinin qəmini hər kəsdən
öncə məhz Füzuli özü dəyərləndirir:
“Bilirəm ki, sən dərdli yaranmısan. Dərd
isə şairliyin əsas sərmayəsidir”. Farsca qəzəllər
“Divan”ının dibaçəsində dahi Füzuli yazır
ki, şair olmaq üçün dərd, qəm
lazımdır:
Ciyərdə
dağı, könüldə məlalı olmayanın
Sözündə,
sanma, ola zövqü oxşayan qüdrət.
Fərəhlə
eyş sözə zövq bəxş edə bilməz,
Sözün canı sayılır qüssə, qəm, kədər,
möhnət.
Füzuli özünün ədəbi-tarixi mövqeyini,
şeirinin poetik-fəlsəfi dəyərini hamıdan fəzlə
təyin edir.
Eləcə də qəm fəlsəfəsini.
Qəm insan ruhuna ən doğma hissdir. Və
Füzuli deyir:
Mənəm
ki qafiləsalari-karivani-qəməm;
Müsafiri-rəhi-səhrayi-möhnətü ələməm.
Füzulidəki
qəm fərdi hiss deyil, cahanın qəmi idi. O
özünü qəm diyarının sakini hesab edirdi.
Böyük
alman filosofu Nitsşe deyirdi: “Göz yaşı kədərin
gözəlliyini korlayır”. Füzuli ondan 400 il
öncə belə demişdi:
Könüldə
min qəmin vardır ki, pünhan eyləmək olmaz,
Bu həm bir qəm ki, el tənindən əfqan eyləmək
olmaz.
Füzuli eşqin şiddətini qəmin, dərdin əzəməti
ilə ölçür. Füzulinin Qəmi Məcnunun
Eşqindən böyükdur. Əgər belə
olmasaydı, Füzuli deməzdi:
Lövhi-aləmdən
yudum eşq ilə Məcnun adını,
Ey
Füzuli, mən dəxi aləmdə bir ad eylərəm.
Şübhəsiz ki, M.Füzulinin şah əsəri
“Leyli və Məcnun” poemasıdır. Onu ilahi
eşq abidəsi adlandırmaq olar. Uzun həsrətdən
sonra İbn Səlamdan qurtulub səhrada əldən
düşmüş Məcnunla üz-üzə gələn
Leyli onu tanımır. Leylinin səsindən sehrlənən
Məcnun ona “Key, səbzeyi-dərdimə verən ab!” deyə
müraciət edir. Onda Leyli Məcnuna belə cavab verir:
Gər
tanıya bilmədim, rəvadır,
Məstəm, məni-məst işi xətadır.
Bu, əqlin dərk edə bilmədiyi, aşiqi məşuqa
qovuşduran ilahi məstlikdir. Məcnun bu ilahi məstliyə
dünyanın fövqündə olan məstanəliklə
cavab verir: “Öylə sərməstəm ki, idrak etməzəm
dünya nədir”. Bu məqamda Məcnun
dünyadan təcrid olunmuş irfan əhli, haqqa
qovuşmuş bir arifdir. Poema insani eşqdən
ilahi eşqə təkamülü poetik tərzdə əks
etdirir. Bu həm də real plandan mistik plana
gedişdir. Leyli Məcnuna “vücudi-kamil”
deyə ilahi varlıq kimi müraciət edir. Məcnun
Leylidə Məcnunu, Leyli Məcnunda Leylini görüb dərk
edir və bu ilahi eşqin ən xoşbəxt anı mistik
düşüncənin romantik təntənəsidir. Məcnun
Leylinin məzarı üstündə:
Yandı
canım hicr ilə vəsli-ruxi yar istərəm,
Dərdiməndi-firqətəm,
dərmani-didar istərəm, -
beyti ilə
başlanan qəzəli deyərək canını
tapşırır, Məcnunu Leylinin qəbrində dəfn
edirlər. Və Füzuli deyir:
Qüsl
eyləyibən təni-nizarın,
Dildarının açdılar məzarın.
Qoydular
onu həm ol məzarə,
Qəmnak yetişdi qəmküsarə.
Ruh oldu fələkdə
ruha həmraz,
Tən oldu tən ilə yerdə dəmsaz.
Budur əsəri-məhəbbəti-pak,
Xoş mərtəbədir bu, qılsan idrak.
Bu
misraları həm də Füzulinin sufi
olmadığını iddia edənlərə bir
xatırlatma olaraq qeyd edirik. Məcnun canını
tapşıranda Füzuli, əslində, aydın bir rəmz
işlədir:
Şövq
əhlinə qürb hasil oldu,
Dəryasinə qətrə vasil oldu.
Sonuncu misra “Əş-Şeyx əl-Əkbər”in -
İbn Ərəbinin sufizmə gətirdiyi vəhdəti-vücud
təliminin poetik ifadəsidir. Qum dənəsində
Kainatı, bütün yaranmışlarda, xüsusilə
insanda Allahın zərrəsini, varlığını idrak
(və iqrar) edən vəhdəti-vücud dahi Füzuliyə
insanı eşq yolu ilə ruhun mənbəyinə - Allaha
qaytarmağa imkan vermişdir.
Məhəmməd
Füzuli təkcə Azərbaycan ədəbiyyatını
deyil, ümumən Yaxın Şərq ədəbiyyatını
zənginləşdirən, bu ədəbiyyata müdrik bədii
fəlsəfi sima bəxş edən “Rindü Zahid”, “Səhhət
və Mərəz”, “Mətləül-etiqad”, “Həft cam”,
“Ənisül-qəlb”, “Hədiqətüs-süəda”, “Bəngü
Badə”, “Şikayətnamə” kimi əsərlərin müəllifidir.
Bu əsərlər orta çağların
möhtəşəm fikir abidələridir. Bu əsərlərdə ALLAH, CAHAN, İNSAN
münasibətləri unikal şərhini tapır, İslam
dini ilə bağlı batini həqiqətlər ortaya qoyulur.
Bu əsərlər içərisində “Rindü Zahid”
öz irfani qüdrəti ilə xüsusilə seçilir. “Rindü
Zahid” əsərində oğul Rind ata Zahidin bütün təkliflərini
məhz irfanilik baxımından, irfana - sufizmə uyğun
olmadığı üçün qəbul etmir. Ərəb sözü olan “irfan” təsəvvüfdə
“Allahı dərketmə” deməkdir. “Rindü
Zahid” sufizmin irfan mərhələsində zahidliyi tənqid edən
əsərdir.
Zahid irfana biganə, ondan bixəbər deyil. O, yaxşı bilir ki, “irfan
mərtəbəsinə mindən bir adam
çatır. Mərifət sahibləri nadir
tapılır”. O, oğluna Allahın evini, “səfalı
sufilərin məbədi”ni nişan verir. Rind vəhdət, sidq və səfa evinə ona
görə girə bilməz ki, 1) o, hələ atasına -
Zahidə bağlıdır; 2) fikrən dünya ilə məşğuldur.
Meyxanaya, Allahdan razı insanların toplandığı
yerə gələndə də Rind Zahidi ciddi suallar
qarşısında qoyur. Rindin meyxanadakı Qoca ilə
söhbəti sufi plandadır. O, Zahidə
mükaliməsində də həmin kontekstdən
çıxmır. “Şərab şüur
aynasının tozunu silir” - Rindin (Füzulinin!) gəldiyi qənaət
budur.
Zahidin
musiqiyə münasibəti müqabilində də Rind musiqiyə
sufi-irfani izah verir: Zahid: “Sazın keyfiyyəti yalnız
şadlıq və xoşluq üçündür. Əslində,
bu fəsad ağlı və ədəbi ortadan
qaldırır”; Rind: “Ürəkaçan nəğmə səma
eyvanının kəməndidir. Xoş avazlar uca aləmin nərdivanıdır...
ruhu cismani əlaqələrdən qurtarır... hər nəğmə
Allah dərgahına bir niyazdır...”
Nəhayət, bu irfan abidəsi Eşq və Gözəllik
haqqında dialoqla yekunlaşır. Zahid belə nəticəyə
gəlir ki, “Eşqin gözəllər hüsnünə
münasibəti onun eybidir, tərifi deyil. Məhbubların
camalına vurulmaq peşmançılıq gətirər, tərbiyə
verməz. Çünki gözəllərin
hüsnünə baxmaq yaxşı ürək sahiblərinin
ağlı üçün fitnədir. Məhbubların
camalına tamaşa etmək kamillər üçün
nöqsandır”. Rind eşqə və gözəlliyə
ilahi məna verir: “Eşq bəşər vücudu səfərində
Allahın əmanəti olan bir gövhərdir... Kainatın binası ona əsaslanır. Gözəllik Allah simasının aynasıdır,
Allah axtaranların məqsədə çatmaları
üçün yolgöstərəndir. Camal
Allahın nurunun məzhəridir, əbədi feyzin mənşəyidir”.
“Rindü Zahid” Füzulinin arzusu ilə mənalı bir sonluqla bitir: “Axırda Zahid arif Rindin tənbehi ilə öz işlərinin aynasından riya tozunu sildi. Rind vaqif Zahidin nəsihəti ilə öz surəti-halını tövbə bəzəkləri ilə zinətləndirdi. Hər ikisi müxalifət və ziddiyyətdən əl çəkdi. Vəhdət dərəcəsinə çatdılar və məhəbbət yolunu tutdular”. Məhz bu Vəhdət Füzulinin yaradıcılığının əsas qayələrindən biri idi.
Zahidliklə (asketizm, tərkidünyalıq) bağlı bir məsələni də qeyd etsək, güman edirik ki, “Rindü Zahid” əsərində sufizmin iki mərtəbəsi - zahidlik və irfanilik arasındakı ziddiyyətin mənasına aydınlıq gətirmiş olarıq.
“Avropa ədəbiyyatına daxil olmuş ilk sufi” (A.Şükürov), ümumən ilk sufi qadın Rəbiyyə əl-Ədəviyyə (717-801) öz mürşidi mənziləsində olan Həsən Bəsrinin (728-də vəfat edib) təlimi ilə münaqişələrində tərkidünyalığa birinci dərəcəli müstəqil dəyər kimi baxılmasının əleyhinə çıxır. Onun fikrincə, bu, həqiqi Allahın üstünə kölgə salır.
Rəbiyyəyə, ümumən sonrakı kamil sufi mütəfəkkirlərinə - İmam Qəzaliyə, İbn Ərəbiyə, Şeyx Mahmud Şəbüstəriyə, Mövlana Cəlaləddin Rumiyə və başqalarına görə, həqiqi sufi ilə Allah arasında heç bir məsafə yoxdur. Rəbiyyə deyirdi: “Mən Onunla birəm və Ona məxsusam”.
Əgər Zahid bilə-bilə, nəfsi çəkə-çəkə dünya malından (nemətlərindən) imtina edirsə, deməli, o hələ Allahdan çox-çox uzaqdır. Əgər Zahid Allah naminə dünya malından imtina edirsə, o, yalnız asket mərtəbəsindədir. Bəs Rind nə istəyir, nəyi və niyə bəyənmir? İrfan mərtəbəsinə yüksəlmiş, YOLu bütündən-bütünə keçmiş adamın - Allahı öz varlığına köçürüb, özünü Allahda əritmiş məxluqun nə qəlbində, nə də zehnində maddi dünya anlayışı olur...
“Rindü Zahid” dahi Azərbaycan şairi, Şərqin sonuncu böyük sufisi M.Füzulinin zahidlikdən irfaniliyəqədərki görüşlərinin təkamülünü əks etdirən kamil irfan abidəsidir.
Dahi şairin natamam qəsidələr “Divan”ı bu lirik-fəlsəfi janrın ensiklopedik nümunəsidir. Orta çağların tarixi-mənəvi dəyərlərini əks etdirən bu rəmzi-irfani lirika incilərini şair özü “Nəcəf torpağında və Kərbəla ölkəsində yetişib, övliya bürcü olan Bağdadın ab-həvası ilə tərbiyələnən... dünya görməmiş yeniyetmələr, qürbət çəkməmiş yetimlər” adlandırırdı.
Mövlana Füzuli 520 ildir ki, müdrik Şərq poeziyası səmasında əbədi, sönməz dan ulduzu kimi parlayıb dünyaya işıq saçır, bütün bəşəriyyəti mənəvi ucalığa, möcüzəli fəhm və vəhy aləminə, əxlaqi kamilliyə səsləyir.
Gülşən ƏLİYEVA-KƏNGƏRLİ,
Professor
Azərbaycan.-2014.- 21 noyabr.- S.10.