Bal tutan barmaq yalar
Azərbaycanda
arıçılığın inkişafı
üçün təbii şərait, hərtərəfli
imkan və zəngin təcrübə var
Arıçılıq
qeyri-neft sektorunun aparıcı sahəsi olan kənd təsərrüfatında
mühüm yer tutur. Odur ki, ölkədə ildən-ilə
arıçılığın inkişafına diqqətin
artırılması təsadüfi deyil. Arıçılıq
aqrar sektorun ekoloji baxımdan da ən təhlükəsiz sahələrindən
biridir. Ərzaq məhsullarının təhlükəsizliyi
məsələlərinin qlobal əhəmiyyət
daşıdığı müasir dövrdə bu amil də
böyük önəm kəsb edir.
Statistik məlumatlara görə,
dünyada 20 mindən artıq arı növü var.
Antarktidadan başqa dünyanın istənilən yerində
onlara rast gəlmək mümkündür və bir çox
ölkələrdə kənd sakinlərinin müəyyən
hissəsi özünün məşğulluq problemini
arıçılıqda həll edir. Bu sahədə
işini mütəşəkkil quran sahibkar və fermerlər
yaxşı qazanc götürə bilirlər. Əbəs
yerə deyilməyib ki, bal tutan barmaq yalar.
Azərbaycanda da
arıçılıq qədim zamanlardan inkişaf
etmişdir. İnsanlar hələ neçə-neçə əsrlər
bundan əvvəl arıları tanımış, onlara qulluq
edib müqabilində çox şirin və faydalı nemətdən
bəhrələnmişlər. Zəhmətkeş
və halal olduğu üçün insanlar arını
sevmiş, ona qayğı və ehtiramla yanaşmışlar.
Arıçılığın qədim
ocaqları Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Şamaxı, Lənkəran-Astara,
Kəlbəcər-Qubadlı, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan
regionları sayılır. Bu, həmin
bölgələrin bitkilərlə zəngin olması və əlverişli
iqlimi ilə izah edilir.
Arıçılıq təsərrüfatına
həm sadə kənd camaatı, həm də dövlət və
alimlər tərəfindən diqqət yetirilmişdir. Hələ
1889-cu ildə Muğanda Qafqaz ipəkçilik stansiyası nəzdində
təşkil edilmiş arıxana bütün Cənubi Qafqaz
üçün rasional arıçılıq mərkəzinə
çevrilmişdi. Burada
arıçılığın sirlərini öyrənən,
arı xəstəlikləri ilə maraqlanan, kəndlərdə
yeni tip pətəklər yayan, arıçılığa
dair kitabları Azərbaycan dilinə tərcümə edən
alimlər və arıçılar işləyirdilər.
Beləliklə, Azərbaycanda
arıçılıq təcrübəsi getdikcə zənginləşmişdir. 1919-cu ildə
dövlət tərəfindən
“Arıçılığın mühafizəsi haqqında”
dekret qəbul olundu. Bu sənədə
görə, arıçılıqla məşğul olan kəndlilər
əvvəllər tutulan “arı pulu” vergisindən azad
edilmişdilər.
Sovet hakimiyyəti
dövründə Azərbaycanda
arıçılığın inkişafı daha geniş
vüsət almışdı. Əvvəlcə
mövcud olan xırda dağınıq
arıçılıq təsərrüfatları kolxoz və
sovxozlara daxil edilmiş, sonralar ixtisaslaşdırılmış
iri arıçılıq təsərrüfatlarına
çevrilmişdir. Azərbaycan Milli Elmlər
Akademiyasının Elmi-Tədqiqat Baytarlıq İnstitutunun
arı xəstəliklərini öyrənən
laboratoriyasının əməkdaşları
arıxanaların bir çox xəstəliklərə görə
sağlamlaşdırılması sahəsində xeyli iş
görmüşlər.
XX əsrin 50-90-cı illərində
Azərbaycanda arıçılıq dövlətə və
arıçıların özlərinə gəlir gətirən
inkişaf etmiş sahəyə çevrildi. Rəsmi məlumatlara
görə, həmin vaxtlarda Azərbaycanda 10 mindən
çox kənd sakini arıçılıqla məşğul
olurdu. Demək olar ki, bütün
kolxozların iri arıçılıq təsərrüfatları,
10 ixtisaslaşdırılmış arıçılıq
sovxozu, Lənkəranda ittifaq əhəmiyyətli
arıyetişdirmə sovxozu fəaliyyət göstərirdi.
Qapaqtəpə və Bozdağ Qafqaz ana
arıları təkcə Rusiyaya deyil, dünyanın bir
çox ölkələrinə aparılırdı. Statistikaya görə, arı ailələrinin
sayı 300-450 min təşkil edirdi. Alimlər
onların sayını 8-10 dəfə artırmağı
tövsiyə edirdilər. Onların fikrincə,
Azərbaycanda mövcud olan 9 iqlim qurşağının
balverən bitkilərlə zəngin yerlərindən, habelə
iqlim xüsusiyyətlərindən səmərəli istifadə
edilməsi şərti ilə buna nail olmaq mümkün idi.
Azərbaycan balı
istər ölkəmizdə, istərsə də xaricdə
yüksək qiymətləndirilirdi. Azərbaycanın misilsiz
müalicəvi bal sortları olan dağ
may balı, sitrus meyvələrindən və cənubdakı
dağ çəmənlərindən toplanmış Lənkəran
balı bütün dünyada layiqincə dəyərləndirilmiş
və qəbul olunmuşdur. Ötən əsrin 70-80-ci illərində
Şamaxı arıçılıq sovxozunun may balı Moskvada Xalq Təsərrüfatı
Nailiyyətləri Sərgisində dəfələrlə
nümayiş etdirilmiş və medallara layiq
görülmüşdür.
Lakin 1990-cı ildən
başlayaraq ölkədə arıçılıq təsərrüfatları
getdikcə azaldı və sahə böhranlı vəziyyətə
düşdü.
Son illərdə isə Azərbaycanda
arıçılığın inkişafına xüsusi
önəm verilir. Xüsusilə qeyri-neft sektorunun inkişafının
prioritet elan edildiyi vaxtdan bu sahə də diqqət mərkəzindədir.
Azərbaycanda balı
çox sevirlər, ondan həm qida, həm də dərman
kimi istifadə edirlər. Baldan başqa digər
arıçılıq məhsulları da var ki, onlar əczaçılıq
üçün çox qiymətli xammaldır.
Arıçılıq
çətin sahə sayılsa da, əslində, çox sərfəlidir. Bu, ilk növbədə
arıların təbiətindən irəli gəlir.
Mütəxəssislərin verdiyi məlumata görə, hər
işçi arının ömrü 40 ilədək ola bilər. 17-18 günlükdə
arılar artıq bala çıxarırlar. Qüvvəsi,
yəni işçi arılarının sayı çox olan
arı ailəsi ildə 35-40 kiloqrama qədər təmiz bal vermək imkanına malikdir.
Arıçılığı
Azərbaycanın bütün bölgələrində
inkişaf etdirmək mümkündür. Sadəcə,
arıların bəsləndiyi bölgənin iqliminə və
bitki örtüyünə uyğun olaraq onlardan alınan balın
tərkibi, dadı və keyfiyyəti də digərlərindən
fərqlənəcək. Üstəlik də
arılar çox həssasdırlar. Onlar
yerləşdikləri məkanda qida mənbəyi tapmayanda
uzaqlara da uça bilirlər. Arının
15 kilometrə qədər məsafə qət etmək qabiliyyətinə
malik olduğu məlumdur. Maraqlıdır
ki, arılar qidalanmaq üçün münbit yer tapanda,
qayıdıb bu barədə digər arılara da xəbər
verirlər.
Cənubi Qafqazda nektar verən
bitki örtüyünün 61 faizinin Azərbaycanın
payına düşdüyünü nəzərə
aldıqda, respublikamızda bu sahədə böyük
potensial imkanların və perspektivlərin olduğu aydın
görünür.
Bütün bunlara əsaslanaraq,
2009-cu il fevralın 2-də Prezident
İlham Əliyev “Arıçılıq haqqında” Azərbaycan
Respublikasının Qanununu imzalamışdır. Bu qanun ölkədə
arıçılığın təşkilinin hüquqi və
iqtisadi əsaslarını müəyyən edir, münasibətləri
tənzimləyir.
Qanunun qəbul edildiyi vaxtdan keçən
8 il ərzində Azərbaycanda
arıçılığın inkişafı istiqamətində
mühüm addımlar atılıb.
Sahə ilbəil inkişaf
edir. Arı ailələrinin sayı əvvəlki illərə
nisbətən müqayisəyə gəlməyəcək dərəcədə
artıb. Bu mühüm və gəlirli
sahənin daha da inkişaf etdirilməsi üçün yenə
də məqsədyönlü tədbirlər
görülür.
2020-ci ildə respublika
üzrə arı ailələrinin sayının 310 minə
çatdırılması proqnozlaşdırılır. Arı ailələrinin
sayının artırılması ilə yanaşı, məhsuldarlığının
yüksəldilməsi, damazlıq-seleksiya işlərinin
yaxşılaşdırılması, istehsal olunan balın mərkəzləşdirilmiş
qaydada qablaşdırılması və etiketləmə məsələləri
də diqqət mərkəzindədir. Hər il ardıcıl olaraq arıçılıq məhsullarının
sərgi-satış yarmarkaları keçirilir ki, bu da
arıçıların maddi imkanlarının
yaxşılaşmasına şərait yaradır.
“Azərbaycan Respublikası
regionlarının 2014-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi
inkişafı Dövlət Proqramı”nın
icrasının üçüncü ilinin yekunlarına həsr
olunan konfransda Prezident İlham Əliyev demişdir:
“Arıçılıq üçün çox gözəl
təbii şəraitimiz var. Biz indi müəyyən dərəcədə
bal ixracına başlamışıq. Ancaq biz
bunu daha kütləvi qaydada edə bilərik”.
2016-cı il
üzrə arıçılıq məhsullarının
istehsalına dair məlumatları əldə etmək məqsədilə
cari ilin yanvar ayında Dövlət Statistika Komitəsinin
keçirdiyi seçmə statistika müayinəsi hazırda
bu sahədə olan vəziyyətin bir növ mənzərəsini
yaratmışdır. Müayinəyə arı ailələri
olan 25 kənd təsərrüfatı müəssisəsi,
reprezentativlik təmin edilməklə seçmə qaydada 456 fərdi
sahibkar, ailə kəndli, ev təsərrüfatları cəlb
olunmuşdur.
Müayinənin yekunlarına əsasən,
2017-ci ilin əvvəlinə həmin təsərrüfatlarda
20014, o cümlədən kənd təsərrüfatı
müəssisələrində 952, fərdi sahibkar, ailə kəndli
və ev təsərrüfatlarında 19062
arı ailəsi mövcud olub. İl ərzində
4367 arı ailəsi beçə verib, 1543 arı ailəsi xəstəlikdən
ölüb.
Məlum olub ki, təsərrüfatların
97,3 faizi balı satmaq üçün, 2,7
faizi öz istifadəsi üçün istehsal edir. Arı ailələrindən həm də kənd təsərrüfatı
bitkilərinin tozlanması məqsədilə istifadə edilir
və bu məqsədlə əkini olan təsərrüfatlar
191 arıçılıq təsərrüfatının xidmətindən
yararlanır.
Müayinə ilə əhatə olunmuş təsərrüfatlar üzrə orta hesabla bir arı ailəsindən 10,4 kiloqram bal süzməklə il ərzində 207,8 ton bal istehsal edilib. Bu ilin əvvəlinə olan 16,7 ton qalıq da nəzərə alınmaqla 193,5 ton bal satılıb, 8,2 ton bal təsərrüfatların şəxsi istehlakı üçün istifadə edilib. İstehsalçılarda cari ilin əvvəlinə 22,8 ton bal ehtiyatı olub.
Baldan başqa, arıçılıq məhsullarına mum, vərəmum, güləm və arı südü də daxildir. 2016-cı ildə 5915 kiloqram mum, 433 kiloqram vərəmum, 442 kiloqram güləm və 13 kiloqram arı südü istehsal edilib. Mumun 1 kiloqramının orta satış qiyməti 11,9, vərəmumun orta satış qiyməti 134,8, güləmin orta satış qiyməti 48,4, arı südünün 1 qramının orta satış qiyməti 6,3 manat olub.
Seçmə müayinə məlumatları əsasında 2016-cı ildə arıçılıq məhsullarının statistik qiymətləndirilmiş istehsal həcmi ölkə üzrə 2700,2 ton bal, 76,2 ton mum, 5,6 ton vərəmum, 5,7 ton güləm və 169 kiloqram arı südü təşkil edib.
Ümumiyyətlə, “Arıçılıq haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edildiyi dövrdən sonrakı 8 ildə arı ailələrinin sayı 82,5 faiz artaraq cari ilin əvvəlinə 260,1 minə çatıb. Göstərilən dövr ərzində bir arıçılıq təsərrüfatına düşən arı ailələrinin sayı 11,1-dən 12,6-dək yüksəlib, bal istehsalı 91,4 faiz və yaxud 1289,2 ton artıb.
Müayinə zamanı arıçılıq təsərrüfatları bu sahənin daha da inkişaf etdirilməsi üçün dövlət tərəfindən güzəştli kreditlərin ayrılması, arıçılıq üzrə damazlıq təsərrüfatlarının yaradılması, bal satışı yarmarkalarının mütəmadi keçirilməsi, qablaşdırılmış və satışa çıxarılmış arıçılıq məhsullarının keyfiyyətinin yoxlanılması kimi təkliflər irəli sürüblər.
Beləliklə, sahənin inkişafı üçün möhkəm maddi baza tələb olunur. Arıçılığın inkişafı üçün bu sahədə çalışan insanların lazım olan irili-xırdalı avadanlıq və materialları əldə edə bilməsi vacibdir. Müvafiq ədəbiyyatın nəşr edilməsi, baytarlıq xidmətinin, təlim kurslarının və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi işin nəticəsinə müsbət təsir edər. Arıçılar məhsullarını realizə etmək üçün daha geniş satış şəbəkəsinin olmasını istəyirlər. Başqa sözlə, balın alıcılara çatdırılması mexanizmi daha da təkmilləşdirilməlidir.
Azərbaycan balı xaricdə də yüksək qiymətləndirilir. Əgər ölkədə arıçılığın inkişafı üçün mövcud olan potensialdan səmərəli istifadə edilərsə, Azərbaycandan bal ixracı ölkə rəhbərinin dediyi kimi, kütləvi hal alar.
Flora SADIQLI,
Azərbaycan.- 2017.- 9 aprel.- S.5.