Xəzərin dayazlaşması
ciddi ekoloji fəlakətdir
İlham Əliyev
Aşqabadda bu qlobal problemin həlli
istiqamətində xüsusi ekspert qrupunun
yaradılmasının vacibliyini bəyan etdi
Əlverişli coğrafi
mövqeyə, zəngin təbii sərvətlərə və
enerji ehtiyatlarına malik
Azərbaycan bu gün
artıq qlobal əhəmiyyətli enerji layihələrinin müəllifi kimi tanınıb.
Ölkəmiz
həmçinin coğrafi üstünlüyündən
faydalanaraq Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən
nəqliyyat qovşağı və logistik mərkəzə
çevrilib. Əlverişli geostrateji mövqeyimiz keçən
20 ilə yaxın dövr ərzində irimiqyaslı layihələrin
həyata keçirilməsinə, nəqliyyat-kommunikasiya
infrastrukturunun müasir tələblərə cavab verən səviyyəyə
çatmasına imkan verib.
Xəzərin yaratdığı imkanlardan istifadə etməklə regionun əsas nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən biri kimi Azərbaycanın ərazisindən keçən "Şərq-Qərb" nəqliyyat dəhlizi Avrasiyanı birləşdirən ən qısa nəqliyyat marşrutudur. Bununla yanaşı, ölkəmiz Çin-Qazaxıstan sərhədindən Avropa arasında yükdaşımalarda mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu marşrut xətti yükdaşımaların vaxtına, həmçinin çəkilən xərclərə qənaət etməyə imkan yaradır.
Avrasiyanın mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən biri
Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycan Xəzərdə qarşılıqlı fəaliyyətə böyük əhəmiyyət verir. Bununla bağlı imzalanan bütün sazişlərdə, konvensiyalarda Azərbaycanın təşəbbükarlığı deyilənlərin bariz təcəssümüdür. İyunun 29-da Aşqabadda Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında da bu məsələlər ətrafında geniş müzakirələr aparılıb.
Toplantıda çıxış edən Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın mövcud imkanları və potensialından söz açaraq qeyd edib ki, Avrasiyanın mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən biri olan ölkəmiz "Şərq-Qərb" və "Şimal-Cənub" Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizlərinin inkişafında mühüm rol oynayır, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun səmərəli istifadəsinə səy göstərir. Bu marşrut Xəzəryanı dövlətlərin nəqliyyat potensialından maksimum dərəcədə istifadə etməyə imkan verəcək və nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına dair yeni layihələrin həyata keçirilməsinə şərait yaradacaq.
Faktlar və rəqəmlər təsdiq edir ki, "Şərq-Qərb" və "Şimal-Cənub" marşrutları üzrə Azərbaycan ərazisindən keçən yükdaşımalar hər il artır. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının tikilməsi isə imkanları daha da genişləndirib. Yeni limanın istifadəyə verilməsi Xəzərdə nəqliyyat-logistika infrastrukturunun inkişafına Azərbaycanın daha bir mühüm töhfəsi olub. Hazırda limandan keçən tranzit yüklərinin həcminin getdikcə artması da müşahidə olunur.
Qeyd edək ki, Rusiya və Ukrayna istiqamətində hərəkətin məhdudlaşdırılması səbəbindən Azərbaycan üzərindən yükdaşımaların həcmi artıb. Bu ilin təkcə 4 ayında TRACECA-nın Azərbaycan hissəsində daşınmış yüklərin həcmi 15 milyon 124,6 min ton, yük dövriyyəsi isə 3 milyard 671,9 milyon ton/km olub. Bu isə ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə müvafiq olaraq 11,02 və 13,85 faiz artım deməkdir.
Dənizin səviyyəsinin enməsi
ən narahatedici
problem olaraq qalır
Prezident İlham Əliyev
Xəzəryanı dövlətlərin
qarşılıqlı fəaliyyətinə
böyük əhəmiyyət
verdiyini söyləyərək
qeyd edib ki, bu prosesdə
dənizin hüquqi statusuna dair 2018-ci ildə Aktauda imzalanmış Konvensiya tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Çoxillik iş nəticəsində imzalanmış
bu sənəd Xəzərin hüquqi statusunu müəyyən edib. Konvensiyanın tezliklə qüvvəyə
minməsi dövlətlərin
bundan sonrakı hərtərəfli qarşılıqlı
fəaliyyətinə və
əməkdaşlığına yönəlmiş daha təsirli tədbirlər görülməsi üçün
möhkəm hüquqi
zəmin yaradacaq.
Son illərdə Xəzəryanı
dövlətlərin əməkdaşlığının
müqavilə-hüquqi bazası
da möhkəmlənir. Prezidentin söylədiyi
kimi, qarşılıqlı
maraq doğuran mühüm sahələr
üzrə sazişlər
imzalanıb və qüvvəyə minib.
Əməkdaşlıq barədə sazişlərin
yeni layihələri üzərində işə
başlanıb. Bu layihələr müzakirə
prosesindədir və hazır olduqca imzalanmaq üçün təqdim ediləcək.
Bundan əlavə,
dənizin dibinin sərhədləri barədə
ikitərəfli və
çoxtərəfli formatlarda
hüquqi cəhətdən
məcburi sazişlər
də bağlanıb. Xəzəryanı
ölkələr arasında
dostluq və mehriban qonşuluq münasibətləri, o cümlədən
BMT, ATƏT, İslam Əməkdaşlığı
Təşkilatı, Türk
Dövlətləri Təşkilatı,
MDB və İƏT çərçivəsində
ikitərəfli və
çoxtərəfli əməkdaşlıq
dənizində sabitliyin
və təhlükəsizliyin
mühüm amilidir.
İlham
Əliyev həmçinin
Xəzəryanı ölkələrin
qarşılıqlı fəaliyyətini
də dəyərləndirərək
vurğulayıb ki, əməkdaşlığın əsasını bütün
tərəflərin mənafelərinin
nəzərə alınması,
Xəzəryanı dövlətlərin
suverenliyinə, ərazi
bütövlüyünə, müstəqilliyinə hörmət,
bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq
təşkil edir:
"Xəzər dənizi
bizim regionun xalqlarının rifahının
yüksəldilməsinə yönəlmiş bir çox beynəlxalq və regional layihələrin
mühüm tərkib
hissəsidir".
Prezident Xəzərin ekoloji probleminə də toxunaraq bu məsələdə Azərbaycanın sahilyanı dövlətlərin narahatlığına şərik olduğunu diqqətə çatdırıb. Ümumiyyətlə, Azərbaycan bütün dövrlərdə dənizin ekoloji problemlərinin həlli üçün əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlı olub. Çünki Xəzərin dayazlaşması son dövrlər ən narahatedici problem olaraq qalır. Bu qlobal problemin həlli istiqamətində xüsusi ekspert qrupunun yaradılması və həlli yolları ilə bağlı təkliflərin hazırlanması başlıca şərtlərdən biridir. Çünki ekoloji fəlakətin səbəblərinin aşkar edilməməsi ciddi fəsadlar verə bilər.
Qeyd edək ki, 2005-ci ildən Xəzərin səviyyəsində davamlı enmə müşahidə olunur. Ötən ilin məlumatına əsasən, dənizin səviyyəsi 2005-ci illə müqayisədə 1,19 metr aşağı düşüb. Ən çox enmə isə 2021-ci ildə qeydə alınıb - 30 santimetr. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu proses təxminən 2050-60-cı illərə qədər 1-2 metr düşmə ilə davam edəcək.
Təbii ki, səviyyənin aşağı düşməsi fonunda dəniz ekosistemi, biomüxtəlifliyi üçün risklər yaranır. Buna dünyada gedən iqlim dəyişmələri və qlobal istiləşmənin, eyni zamanda antropagen amillərin təsir etdiyi də qeyd olunur. Bu səbəbdən də İlham Əliyev Aşqabad toplantısında məsələnin ciddiliyinə diqqət çəkərək xüsusi ekspert qruplarının yaradılmasının prioritet məsələ olduğunu hər kəsin diqqətinə çatdırıb.
Rəşad
BAXŞƏLİYEV,
Azərbaycan.-2022.- 2 iyul.- S.6.