İnkişaf meyli zərərli fəsad da yaradır
Bu gün həyatımızın ayrılmaz
hissəsinə çevrilən,
istər iş, ünsiyyət, istərsə
də əyləncə
vasitəsi olan texnoloji cihazlardan, demək olar ki, kiçikdən böyüyə hər kəs istifadə edir.
Texnoloji yeniliklərin
asanlıqla qəbul edilməsinin səbəbi
isə onların insanların işini asanlaşdırması və
həyat səviyyəsini
yüksəltməsidir. Lakin
bu texnoloji cihazlarla bağlı narahatedici məqamlar da az deyil.
Belə ki, onlar işimizi asanlaşdırmaqla yanaşı,
asılılıq da yaradır, bir qisim insanı müasir texnologiya dövrünün "əsiri"nə
çevirir.
Texnoloji asılılığın
dezavantajları
Mövzu ilə
bağlı "Azərbaycan"
qəzetinə açıqlama
verən sosioloq Sahib Altay deyir
ki, əksər hallarda zərurətdən
doğan texnoloji cihazlar artıq həyatımızın mühüm
bir parçasına çevrilib: "Zamanımızı,
enerjimizi alan, beynimizi məşğul edən texnoloji vasitələr sərhədsiz
informasiya qaynağıdır.
Onlardan ən əsası mobil telefonlardır. Sosial həyatda olan müxtəlif, hüquqi, ənənəvi dəyər
xarakterli qadağalar var ki, internet
bu qadağaları aradan qaldırır. Üstəlik, sosial həyatlarında ünsiyyət
qurmaqda çətinlik
çəkən, fikirlərini
rahatlıqla söyləyə
bilməyən insanlar
mütəxəssisə müraciət
etmək əvəzinə,
sosial həyatda edə bilmədiklərini
virtual aləmdə kompensasiya edirlər".
S.Altay bildirir ki, virtual dünya
insanların reallaşmayacağı
arzularını da həyata keçirir:
"Məsələn, tank
sürücüsü, təyyarə
pilotu olmaq istəyənlər virtual
oyunlarda bunu asanlıqla reallaşdırırlar.
Lakin bunun mənfi tərəfləri
də var. İstifadəçilərin bu
zəifliklərindən istifadə
edilərək asanlıqla
manipulyasiya da olunurlar. Belə ki, istifadəçilər
bəzən mütəmadi
olaraq neqativ və pozitiv xəbərlər alır,
onların təsirində
qalır və tətbiq edirlər".
Sosioloq bildirir ki, texnoloji asılılığın
qarşısını almaq
üçün elə
virtual aləmdən istifadə etmək lazımdır: "Sosial media vasitəsilə insanların şəxsi həyatlarında bir sərhədin olmasını
təbliğ etmək
lazımdır. Lakin texnoloji asılılığın
qarşısını tamamilə
almaq mümkün deyil. İstifadəçilər
bunu özləri anlamalı, psixoloji və sosial həyatlarına zərər
verdiyini dərk etməlidirlər".
Səbirsiz, impulsiv,
unutqan...
Texnologiyanın inkişafı
cəmiyyətə fayda
verib, onun tərəqqisinə müsbət
təsir göstərib.
Psixoloq Elnur Rüstəmov qəzetimizə
açıqlamasında bildirdi
ki, bu gün texnologiyanın inkişafının qaranlıq
tərəflərinin də
şahidi oluruq: "Texnoloji inkişafla əlaqədar insanların
bir qismi reallıq hissinin mühüm aspektlərini
itirir və ondan uzaqlaşır. Bu da özlüyündə
insanı səbirsiz, impulsiv, unutqan və hətta daimi psixoloji narahatlıqlar yaşayan biri edir. Buna
görə də son zamanlar mütəxəssislər
cəmiyyətin texnologiyadan
asılılığı ilə bağlı həyəcan təbili çalırlar".
E.Rüstəmovun sözlərinə
görə, yaşından,
cinsindən, etnik mənsubiyyətindən və
ya iqtisadi statusundan asılı olmayaraq, insanların əksəriyyəti smartfon
istifadəçiləridirlər: "Biz onlardan yemək
masasından tutmuş
avtomobil sürənədək
hər yerdə istifadə edirik. Telefonlar itirildikdə, hətta bir neçə dəqiqəlik
əlçatmaz olduqda
belə narahat oluruq. Bu gün
sosial şəbəkələrdən
tutmuş, yaxınlarımızla
qurduğumuz internet əlaqələrinədək, hətta ödənişlərdən
tutmuş yuxuya qədər hər şey internetlə əlaqəlidir. Bütün
bu bəsit bağlantılar məhz texnoloji asılılığa
təkan verir. Odur ki, ekspertlər
tərəfindən "21-ci əsrin bəlkə də ən böyük asılılığı"
kimi dəyərləndilir.
Hətta 2010-cu ildə
"The New York Times"da bu
mövzunu işıqlandırarkən
psixiatrlardan biri bu haqda belə
bir fikir irəli sürmüşdü:
"Həyat getdikcə
daha çox söhbət otağına
bənzəyir. Biz bu virtual həyat
tərzinə görə
real həyatımızın
bədəlini ödəyirik".
Real və virtual tarazlığı
qorumaq lazımdır
Keçmişdə texnologiyanın
gələcəyinə dair
əsas narahatlığın
şəxsiyyətlərarası münasibətləri və
sosial normaları pozması olduğunu qeyd edən psixoloq bu gün
həmin qorxuların öz reallıqları ilə cəmiyyətin üzərini qara bulud kimi aldığını
vurğulayır: "Bəzi
araşdırmalar göstərir
ki, mobil telefonlardan və digər elektron cihazlardan həddindən artıq istifadə psixoloji problemlər yaradır.
Bura özünə hörmətin
aşağı olması,
impulsivlik, sensasiya axtarışı və yüksək dərəcədə
ekstrovert və ya introvert şəxsiyyət
olmaq kimi səbəblər daxildir.
Texnologiyadan asılılıq
sosial fobiya, sosial həyəcan pozuntusu və ya panik pozuntu
kimi əvvəllər
mövcud olan psixoloji pozuntuların simptomlarını da artıra
bilər. Bu da özünü
nəticə etibarilə
həddindən artıq
ağır şəkildə
büruzə verir".
E.Rüstəmov bildirir
ki, daim telefon zəngi, sms, e-poçt və ya sosial media bildirişi gözlədiyimiz
zaman beynimiz bunu narahatlıq kimi qeydə alır və o şəkildə də cavab verir.
Belə ki, istifadəçilər
rəqəmsal dünyada
baş verənləri
qaçırmaqdan qorxduqları
üçün onlarda
daxili, gizli təşviş hissi yaranır. Kənardan elə görünür
ki, insan bu gözləntilər zamanı
həzz alır. Lakin həqiqət əksinədir,
çünki şəxs
o situasiyada fərqində
olmadan narahatlığını
azaltmağa çalışır.
"Nizamsız onlayn davranış nümayiş
etdirənlər heç
vaxt bundan tamamilə imtina edə bilməzlər.
Buna görə də
bəzi ekspertlər telefonunuzu tez-tez yoxlamağa məhdudiyyətlər
qoymağı və hətta arabir özünüzü smartfonlardan
uzaqlaşdırmağı məsləhət görürlər.
Bu gün bir çox ölkələrdə
bəzi restoranlar və ictimai iaşə obyektləri
"mobil telefondan istifadə etmək qadağandır" və
"sakit zona" üsuluna
keçərək bu
asılılığa qarşı
gəlməyə çalışırlar.
Bu cür təcrübələrə
bir çox ictimai yerlərdə siqaretdən istifadənin necə qadağan edildiyini xatırladır. Ekspertlər texnologiyanın
mənfi təsirləri
ilə mübarizədə
bu üsulun yaxın illərdə bir çox ölkələrdə tətbiq
edilməsinin zərurətini
vurğulayırlar", - deyə
psixoloq bildirir.
E.Rüstəmov qeyd edir ki, davam edən innovasiya və texnologiya dəyişiklikləri ilə
real və virtual həyat
arasındakı tarazlığı
saxlamaq insanlığa
veriləcək ən
böyük töhfədir.
İnsanlar texnologiyaya
bağlılığın daha tez fərqinə
varsalar, onunla əlaqəli mənfi davranışları azaltmağa
kömək edəcək
strategiyaların və
hətta müalicənin
də fərqinə vara bilərlər. Unutmamalıyıq ki, insan
olaraq biz ünsiyyət
üçün yaradılmışıq.
Ünsiyyət bütün
insan münasibətlərinin
təməlidir. Bu əlaqələr
isə kifayət qədər qarşılıqlı
bağ olduqda formalaşır. Ünsiyyət
insanlara öz fikirlərini və hisslərini ifadə etməyə və eyni zamanda digər
insanın duyğularını
və düşüncələrini
anlamağa kömək
edir. Ən əsası isə o, bu gün cəmiyyətin
əskikliyi olan empatiyanı inkişaf etdirir.
Ülkər XASPOLADOVA,
Azərbaycan.-2024.-
7 mart, № 52.- S.11.