Tarixi roman ustasının
tarixə dönən
ömür yolu
Nənəsi
Seyid Rübabənin dizinin dibində əyləşib
axşam gördüyü yuxusunu danışırdı:
"Gördüm, bir bulağın başındayam. Uzanıb
su içirəm. Doqaqlarımdan tökülən damlalardan
suyun üzündə xırda ləpəciklər əmələ
gəlir". Nənəsi onun saçlarını
oxşaya-oxşaya gülümsəyirdi: "Qızım,
Fatimeyi-Zəhraya danışarsan yuxunu. Sən elə bir adam
olacaqsan ki, sözün aləmə yayılacaq...
Ömrünün
ahıl çağlarında uşaqlıq illərinin bu əziz
xatirəsi tez-tez canlanırdı gözlərinin önündə.
Seyid Rübabə haqlı çıxmışdı. Sevimli
nəvəsi Əzizə Cəfərzadə
yazıçı, ədəbiyyatşünas, ictimai xadim,
filologiya elmləri doktoru, professor kimi
tanınmışdı..."
O, 1921-ci ildə
Bakıda dünyaya gəldi. Ailənin ilki deyildi. Ancaq valideynlərinə
övlad sevincini o, bəxş etdi. Ata-anasının ilki
çox yaşamamışdı. Əzizə Cəfərzadədən
sonra dünyaya gələn uşaqlardan ikisi
uzunömürlü oldu. O, evin birinci övladı, iki
qardaşın tək bacısı kimi böyüdü.
Uşaq ikən onların ən çox qayğılarına
qalan, qəhrini çəkən ana nənələri Seyid
Rübabə oldu. Bu müdrik qadın gələcəyin
görkəmli yazıçısının həyatında,
dünyagörüşünün formalaşmasında
böyük rol oynadı.
Əzizə Cəfərzadəni
1930-cu ildə nənəsi Bakıdakı 38 saylı orta məktəbin
birinci sinfinə apardı. Amma Seyid Rübabə dindar qadın
idi. Nəvəsinin ərəb dilini, Qurani-Kərimi də
öyrənməsini istəyirdi. Balaca Əzizə əvvəlcə
şəkili axund kimi tanınan Axund Hacı Fərəcullahdan,
sonra isə Şeyxülislam Həkimzadədən dərs
aldı. O, ərəb əlifbasını, ərəb və
fars dillərini öyrəndi. "Qurani-Kərim" barədə
biliyini təkmilləşdirən isə anası
Böyükxanım oldu.
Əzizə Cəfərzadə
ağlı kəsəndə ailələrinin bütün
yükünün Seyid Rübabənin çəkdiyini
gördü. Atası Məmməd Şamaxının
Tağılı kəndində (indi Hacıqabul rayonunun ərazisi
hesab olunur) yaşayırdı. Orda ikinci dəfə evlənmişdi.
Əzizə
xanımgilin çətin günləri nənəsinin
İrana gedişi ilə başladı. Anası bir müddət
işlədi. Sonra evdə dərs dedi. Lakin bununla ailəni
dolandırmaq mümkün deyildi. Seyid Rübabənin bərəkətli
sandığı bir müddət dolanışıqlarına
kömək etdi. Amma köməksiz qalan Böyükxanıma
dayaq lazım idi. Evin böyük uşağı, artıq
texnikum tələbəsi olan ondördyaşlı Əzizə
işə düzəldi. Sonra makinaçılıq kursuna
getdi. Oranı bitirib əvvəlcə "Bolşevik
neftçi" qəzetində, sonra "Maarif-mədəniyyət"
jurnalında işlədi.
1937-ci ilin dəhşətli
repressiya günlərində Əzizə Cəfərzadənin
"Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində
"Əzrayıl" adlı ilk hekayəsi dərc olundu.
SSRİ məkanında
yaşayan gənclərin çoxu kimi, o da təyyarəçi
Çkalova bənzəmək istəyirdi. Cəhdləri
Əzizə xanımı arzusuna çatdıra bilmədi.
1941-ci ildə
müharibə başladı. Cəbhələrə gedənlərin
sayı artdıqca məktəblər müəllimsiz
qaldı. Xüsusilə kənd yerlərində pedaqoq
çatışmırdı. Az-çox savadı olan
qızlar dərs demək üçün kəndlərə
göndərilirdi. Əzizə Cəfərzadə də
Ağsu rayonunun Çaparlı kəndinə müəllim təyin
olundu. Çaparlı xatirələri sonralar "40 ilə bərabər
4 il" əsərinə çevrildi.
Çaparlıdan
qayıdandan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinə
daxil oldu. Üç dəfə universitetdən
çıxarıldı. Birində Tofiq Fikrətin ərəb
əlifbasıyla yazılmış kitabını əlində
tutdular. Digər qovulmalarının da səbəbi təxminən
belə idi. Axır ki, ekstern yoluyla imtahan verib məktəbi
bitirdi.
Əzizə Cəfərzadə
ilk qismətinin ən böyük hədiyyəsi
saydığı qızı Səmanı müharibə illərində
itirdi. Qızı üç yaşında vəfat etdi.
1948-ci ildə ilk
kitabı çapdan çıxmalı idi. "Hekayələr"in
sınaq nüsxələrini mətbəədə görən
tənqidçi Cəlal Məmmədovun qəzetdə məqaləsi
işıq üzü gördü. Bu zaman Moskvada ədəbi
mühit yenə gərginləşdi. Rusiyadan sonra növbə
digər respublikalara da çatdı. Moskvanın göstərişi
ilə Əzizə Cəfərzadənin "Hekayələr"
kitabının sınaq nüsxələri
yandırıldı. O, bundan sonra daha çox elmi sahəyə
meyil etdi. Ancaq ədəbiyyatdan həmişəlik
uzaqlaşmadı.
1951-ci ildə
kiçik qardaşı, on yeddi yaşlı universitet tələbəsi
Əhmədin Stalinə yazdığı şeir ələ
keçdi. O, həbs edilərək sürgünə göndərildi.
O, 1955-ci ildə
uşaqkən eyni məhəllədə
yaşadığı, aviasiya məktəbinə qəbul
olunmaq üçün bir yerdə imtahan verdiyi Məmmədlə
qarşılaşdı. Artıq peşəkar təyyarəçi
olan Məmmədin evlənmək təklifini qəbul etdi. Məmməd
Kamçatkaya işləməyə göndəriləndə
Əzizə xanım da onunla getdi.
İlk
kitabının sevincini 1963-cü ildə yaşadı. Sonralar
neçə-neçə əsəri nəşr olundu. Alim
kimi də, yazıçı kimi də istedadını
göstərə bildi. Cild-cild əsərlərin, elmi
araşdırmaların müəllifi oldu. Ancaq əsərləri
Əzizə Cəfərzadəyə yalnız sevinc gətirmədi.
Xüsusilə də tarixi romanlarına görə
yazıçını tənqid edənlər, faktları təhrif
etməkdə günahlandıranlar az olmadı. Ən çox
Şah İsmayıl Xətaiyə həsr etdiyi "Bakı
1501" romanına görə tənqid edildi.
Yazıçı bu tənqidlərin heç birini əsaslı
saymırdı. Deyirdi ki, mən heç bir faktı dönə-dönə
araşdırmadan, dəqiqləşdirmədən tarixi
romanlarıma gətirməmişəm.
Əzizə Cəfərzadə
tarixi roman ustası sayılır. Ancaq o, "Sahibsiz ev",
"Əllərini mənə ver", "Sənsən
ümidim", "Xəyalım mənim" kimi mövzusu
müasir həyatdan götürülmüş bir sıra
povestlərinin, "Qızımın hekayələri",
"Anamın nağılları", "Çiçəklərim",
"Pişik dili"
və başqa uşaqlar üçün hekayə
və nağılların da müəllifidir.
Vəfalı həyat
yoldaşı Məmməd bilirdi ki, Əzizə
xanımın vəsiyyətinə görə son mənzili əzizlərinin
dəfn olunduğu Tağılı kənd qəbiristanlığı
olacaq. Ona "Sən harada, mən də orada" deyirdi.
1995-ci ildə kənddə qonaq olduqları vaxt o, insult
keçirdi. Tağılıda gözlərini əbədi
yuman Məmməd orada torpağa tapşırıldı.
1999-cu ildə Əzizənin böyük qardaşı Məmməd,
bir il sonra isə Əhməd həmişəlik
köçdü Tağılı məzarlığına.
Əzizə Cəfərzadə səksən bir
yaşında, 2003-cü ildə vəfat etdi.
Doğmalarının uyuduğu Tağılı məzarlığında
torpağa tapşırıldı.
Zöhrə
FƏRƏCOVA,
Azərbaycan.-2024.-
8 mart, № 53.- S.6.