Teatr
onun həyatının
mənası idi
10
Mart Milli Teatr Günüdür
Azərbaycan teatrı
həmişə fəal
mövqeyi ilə seçilmiş, insanların
milli şüurunun inkişafına güclü
təsir göstərmişdir.
Dramaturgiya tariximizin hər bir inkişaf
mərhələsində milli
teatrımız orijinal
aktyor məktəbi ilə əlamətdar olmuş, mahir səhnə mədəniyyətinə
malik sənətkarlar
və istedadlı rejissorlar nəsli yetişdirmişdir.
Cahangir Zeynalov,
Hüseyn Ərəblinski,
Hacıağa Abbasov, Hüseynqulu Sarabski, Səməd Mənsur, Mirzağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Fatma Muxtarova, Ülvi Rəcəb, Mustafa Mərdanov, İsmayıl Osmanlı, Nəsibə Zeynalova, Leyla Bədirbəyli və başqa görkəmli teatr xadimlərinin fəaliyyəti
sayəsində məhz
teatrımız bir-biri
ilə üzvi vəhdətdə olan iki xətt üzrə
- Avropa və rus klassiklərinin, Azərbaycan dramaturqlarının
əsərləri əsasında
inkişaf etmişdir.
Bu iki istiqamət
ölkə teatrında
milliliklə bəşəriliyin,
Şərq mentaliteti,
sənət spesifikası
ilə Avropa teatr ənənələrinin
vəhdətini yaratmışdır.
Bu vəhdət isə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında
mühüm rol oynayaraq onun xarakterik xüsusiyyətinə
çevrilmişdir.
Sələflərinin ənənələrini uğurla
davam etdirən aktrisa
Görkəmli teatr
xadimi, xalq artisti, səhnəmizin gözəllik pərisi Leyla Bədirbəylinin yaradıcılıq irsi hər zaman hamı tərəfindən
yüksək dəyərləndirilmişdir.
O, fitri istedada malik teatr ustası
kimi ifa üslubundakı səmimiyyəti,
məlahəti və təbiiliyi sayəsində
dramaturqlarımızın və
dünya ədəbiyyatı
klassiklərinin çox
sayda qadın qəhrəmanına zəngin
boyalarla parlaq səhnə həyatı vermişdir. Leyla Bədirbəyli o unudulmaz sənətkarlarımızdandır ki, uzunmüddətli fəaliyyəti ərzində
öz sələflərinin
ənənələrini uğurla
davam etdirmişdir. Aktrisa "Arşın mal alan" filmində Gülçöhrə
obrazı ilə böyük şöhrət
qazanmış, 1940-cı illərdən
etibarən teatr səhnəsində və
ekranlarda məharətlə
canlandırdığı, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin
təbliği, tamaşaçı
zövqünün formalaşdırılması
baxımından əhəmiyyət
kəsb edən silsilə rollarla milli teatr və
kinematoqrafiyamızı daha
da zənginləşdirmişdir.
O, mənalı ömür
yolunda çox rəsmi adlar, titullar qazanmışdı:
"İstiqlal" ordeninə
layiq görülmüş,
Azərbaycanın Xalq
artisti, görkəmli
teatr xadimi, SSRİ və Azərbaycanın dövlət mükafatları
laureatı olmuş və daha neçə-neçə
adlara, mükafatlara layiq görülmüşdür.
Leyla xanım
1920-ci ildə o illərin
gərgin siyasi hadisələri ilə qaynayan Bakıda dünyaya göz açmışdı. Əslən
Şəmkirin Dəllər
kəndindən idi. Atası Ağalar bəy də, anası Bikə xanım da Şəmkir
bəyzadələrinin nəslindən
sayılırdılar.
L.Bədirbəyli məktəbdə
oxuya-oxuya dram, rəsm dərnəklərinə
də gedirdi. Ədəbi gecələrdən,
konsert mərasimlərindən
qalmırdı. Beləcə,
yavaş-yavaş o da ecazkar sənət aləminin dogma simasına çevrilirdi.
1937-ci ildə isə
17 yaşlı Leyla xanım Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında
təşkil edilmiş
rəqs ansamblına dəvət alır. Bundan sonra 1937-1942-ci illərdə ansamblın solisti kimi çalışmağa
başlayır. Düz
beş il burada zərif, incə rəqsləri ilə könülləri
oxşayır. Elə
burada sonralar "həyatımın günəşi"
adlandıracağı böyük
ustadla, dahi Üzeyir Hacıbəyli ilə tanış olur. Filarmoniyada mahnı və rəqs ansamblının yaradılması Üzeyir
bəyin təşəbbüsü
idi. Leyla xanım bu ansamblla
1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan
incəsənəti ongünlüyündə
də iştirak edir.
1941-ci ildə "Səbuhi"
filmində Tubu, 1942-ci
ildə "Sovqat"
filmində Ayna rollarını canlandırır.
O dövrün Adil İsgəndərov, Rza Təhmasib, İsmayıl Dağıstanlı, Mirzə
İbrahimov, Ənvər
Məmmədxanlı, Rəsul
Rza kimi görkəmli teatr, kino, ədəbiyyat xadimləri bu gənc istedadın ifalarını, rollarını
diqqətlə izləyirdilər.
Onun yüksək aktrisalıq potensialını
görürdülər və
bu potensialdan istifadə etməyə çalışırdılar. Məhz bu korifeylərin
məsləhəti ilə
Leyla Bədirbəyli
1942-ci ildə M.Əzizbəyov
adına Akademik Dram Teatrına gəlir. İlk tamaşası Rəsul Rzanın "Vəfa"sı
olur.
Səhnəmizin gözəllik
pərisi
Leyla Bədirbəylinin
M.İbrahimovun "Məhəbbət"
tamaşasında Zəhra
rolu böyük anşlaqla qarşılanır.
Sonra isə A.Ostrovskinin "Tufan" əsərində Klaşa
obrazını yaradır.
Ardınca teatr səhnəsində "Pəri
Cadu" tamaşasında
Pəri, "Vaqif'"də Gülnar və Xuraman, "Xanlar"da Mehriban, "Solğun çiçəklər"də
Sara, "Almaz"da Almaz, "Şərqin səhəri" əsərində
Dilarə, "Xoşbəxtlər"də
İncə, "Əliqulu
evlənir"də Qumral,
"Kəndçi qızı"nda
Göyərçin, "Uzaq
sahillərdə" Anjelika,
"Otello"da Dezdemona,
"Canlı meyit"də
Liza və digər rolları böyük məharətlə
canlandırır.
Bir maraqlı faktı qeyd edək ki, 1945-ci ildə "Arşın mal alan" filmi çəkilməyə
başlayanda Gülçöhrə
roluna Leyla Bədirbəylidən başqa
100-dən artıq namizəd
vardı. Sovet hakimiyyətinin qurulmasından
ötən 25 il ərzində Azərbaycanda
kifayət qədər
qadın aktrisa yetişmişdi. Onların
çoxu Gülçöhrə
roluna çəkilmək
imkanında idi. Bu rola çəkilmək
istəyən aktrisaların
hamısı sınaq
çəkilişlərində olur. Ancaq Leyla
Bədirbəyli heç
bir sınaq çəkilişində iştirak
etmir. Filmə isə yalnız Üzeyir bəyin dəvəti və təşəbbüsü ilə
gəlir. Rza Təhmasib böyük bəstəkarın tövsiyəsini
nəzərə alaraq
Gülçöhrə roluna
Leylanı çəkməyə
razılıq verir. Leyla Bədirbəyli dünya ekranlarına çıxan "Arşın
mal alan" filmində ən böyük sənət uğurlarından birinə
nail olur.
Böyük sənətkar
Gülçöhrə roluna
görə dövrün
ən böyük təltiflərindən olan
"Stalin" mükafatına
layiq görülür.
Bütün Sovetlər
İttifaqında bu mükafatı daşıyan
üç qadından
biri olur. "Arşın mal alan"a görə yaradıcı qrup, o cümlədən Leyla Bədirbəyli 1946-cı ildə
SSRİ Dövlət mükafatına
da layiq gorülür.
Leyla Bədirbəylinin
kinoda "Arşın
mal alan"dan sonrakı aktrisa taleyi də yetərincə uğurlu keçir. Onun çəkildiyi filmlərin
tematik dairəsi geniş, qəhrəmanları
müxtəlifdir. O, əlliyə
yaxın bədii, bədii-televiziya, qısametrajlı
bədii filmdə çəkilir. O, həmişə
yüksək insani keyfiyyətlərə malik
milli koloritli qadınların obrazlarını
yaradırdı. Onun
"Fətəli xan"
və "Koroğlu"
filmlərində yaratdığı
Tuti Bikə və Nigar obrazları
təkcə sevimli ərlərinin etibarlı
həyat yoldaşları
deyil, həm də igid, cəsur
məsləkdaşlarıdır.
Sənətə sonsuz
sevgi və məsuliyyət
Leyla xanımın
teatr səhnəsində,
kinoda, ekranda qazandığı bütün
uğurların təməlində
müstəsna istedadından
başqa bir mühüm sirr də var. Bu,
Leyla Bədirbəylinin
öz sənətinə
sonsuz sevgisi və bir o qədər
də böyük məsuliyyəti idi. Teatr xadimləri xatırlayırlar ki, Cəfər Cabbarlının
"Solğun çiçəklər"
əsərində Sara
rolunu oynayarkən sonuncu pərdə bitəndən sonra heç vaxt başqa aktyor və aktrisalarla birgə tamaşaçılarla
sağollaşmaq üçün
səhnəyə çıxmazdı.
Səbəbini izah edəndə deyərmiş
ki, axı tamaşanın finalında
Sara ölüb, o, yenidən səhnədə
necə görünə
bilər?!
Böyük sənətkar
istedadlı bir aktrisa kimi tamaşaçı
qəlbini necə sehirlədiyinin fərqində
idi. O, oynadığı
rolun təsirinin tamaşadan sonra da qalmasını istəyirdi. Çalışırdı
ki, tamaşaçılar
teatr qapılarından
o təsirlə çıxsınlar.
Məşəqqətli və ilhamlı günlər
Həyatı ilə
bağlı ona verilən sualı böyük sənətkar
vaxtilə belə cavablandırmışdı: "Mənim həyatımı
uzun bir yola bənzətsək, bu yol heç
də həmişə
hamar olmayıb. Sevinc dolu günlərim
də olub, kədərli günlərim
də. Bir sözlə, məşəqqətli
və ilhamlı günlər yaşamışam.
Amma heç vaxt sızıldayıb, ah-uf eləməmişəm".
İlk dəfə
on altı yaşında ikən o zaman rəqqas kimi eyni səhnədə
çıxış etdikləri
Fərəc Cavanşirovla
ailə həyatı qurmuşdu. Bir il sonra onların
Cavanşir adlı oğlu dünyaya gəlmişdi. Amma bu evliliyin ömrü
qısa çəkmişdi.
Leyla xanım ikinci dəfə Kamil Aslanovla ailə həyatı qurmuşdu. Kamil Aslanov diş həkimi olsa da, rəqsə böyük maraq göstərirdi. O da Leylanı rəqs səhnəsində görüb
bəyənir, elçi
göndərir. Beləcə,
xoşbəxt sayıla
biləcək yeni bir ailə həyatının
təməli qoyulur.
Əfsus ki, ömrün qürubuna doğru xoşbəxt günləri bir-birinin ardınca faciələr əvəz edir. Həyat yoldaşı Kamil Aslanov xaricdə
ağır yol qəzasına düşür
və həlak olur. Bu hadisədən
bir il sonra
isə aktrisanın böyük qızı Laləni Bakıda maşın vurur. O da 48 yaşında dünyasını dəyişir.
Bu iki hadisədən
sonra Leyla Bədirbəyli depressiyaya
düşür. Özünə
qapanır. Heç kimlə görüşmək,
danışmaq istəmir.
Yalnız 1999-cu il yanvarın 1-də bu böyük aktrisanın sənətinə, şəxsiyyətinə
hər zaman yüksək dəyər verən Ulu Öndər Heydər Əliyev ona "İstiqlal" ordenini təqdim edərkən evdən çıxıb
ictimaiyyət arasında
görünür. Elə
həmin il noyabrın 23-də 79 yaşında
dünyadan köçür.
İradə ƏLİYEVA,
Azərbaycan.-2024.-
10 mart, № 54.- S.11.