Kanaklar
Makronun vədlərinə
inanmırlar
Yeni Kaledoniyada etirazlar davam edir
Yeni Kaledoniyanın
Fransadan ayrılması
tərəfdarlarının etirazları davam edir. Beşinci respublikanın "xüsusi inzibati-ərazi qurumu" adlandırılan,
əslində isə müstəmləkəsi olan
bu adalar qrupu Avstraliyanın şərqində, Sakit okeanın cənubunda yerləşir. Əhalisi
270 min nəfərdir ki, onlardan da
40 faizi yerli kanak xalqıdır.
Arxipelaq
1774-cü ildə məşhur
ingilis dənz səyyahı Ceyms Kuk tərəfindən kəşf edilib. Bundan sonra orada
avropalı müstəmləkəçilər
peyda olmağa başlayıb. Fransa
1853-cü ildə bu əraziləri öz mülkü elan edib. 1998-ci ildə Paris və Numea Yeni
Kaledoniyada 20 ildən sonra adaların gələcəyi ilə bağlı üç referendumun keçiriləcəyi
ilə bağlı saziş imzalayıblar. İlk iki plebissitdə
müstəqillik tərəfdarları
cüzi fərqlə məğlub olmuş, koronavirus epidemiyası dövründə keçirilən
üçüncü referendum
isə kanaklar tərəfindən boykot edilmişdi. Yeni Kaledoniya müəyyən muxtariyyətə
malikdir, lakin eyni zamanda təhsil,
müdafiə məsələlərində
Parisdən asılıdır.
Fransanı burada
beşinci respublikanın prezidenti tərəfindən təyin
olunan ali komissar təmsil edir. İcra hakimiyyəti yerli
hökumətin əlindədir.
Bütün
hay-küy arxipelaqda Numeadakı dinc müstəqillik tərəfdarları
nümayişinin talanlara çevrilməsi ilə
başlayıb. Onlarla mağaza, aptek və yanacaqdoldurma məntəqəsi
yandırılıb və qarət edilib. Toqquşmalarda 7 nəfər
həlak olub, yüzlərlə insan yaralanıb, 240 nəfər
saxlanılıb.
O vaxtdan bəri
adalarda həm dinc etirazlar, həm də polislə
toqquşmalar, qırğınlar və yanğınlar davam
edir. Mayın 15-də elan edilən fövqəladə vəziyyət
rejimi ayın 27-də ləğv olunsa da, Numeada və digər
ərazilərdə müstəqillik tərəfdarlarının
aksiyaları səngimir. İğtişaşlara səbəb
Yeni Kaledoniyada on ildən artıq yaşayanların yerli
seçkilərdə səs verə biləcəyi Fransa
konstitusiya qanunu layihəsi olub. Ancaq indi yalnız 1998-ci ildə
Fransadan ərazilərə əhəmiyyətli muxtariyyət
verən Numea Sazişinin imzalanması zamanı seçici
siyahılarına daxil edilmiş şəxslər və
onların uşaqları arxipelaqda səs vermək hüququna
malikdir. Bu qanun Yeni Kaledoniyanın müstəqillik tərəfdarlarını
qəzəbləndirib. Kanaklar, seçicilərin son 10 ildə
arxipelaqa köçmüş avropalıları -
kaldoşları da əhatə edəcək şəkildə
genişləndiriləcəyi təqdirdə, azlıqda
qalacaqlarından ehtiyat edirlər. Mayın 14-də qanun layihəsi
Fransa Milli Assambleyası (aşağı palata) tərəfindən
təsdiqlənib. Sənəd hər iki palatanın bu il iyulda
Versalda keçiriləcək birgə iclasında təsdiqlənməlidir.
Beləliklə, beşinci respublika parlamentinin aşağı
palatasında səsvermə ərəfəsində adalarda
etirazlar başlayıb.
Ekspertlərin
fikrincə, Parisin Yeni Kaledoniyada baş verənlərə
reaksiyası bu ərazinin Fransa üçün əhəmiyyətini
göstərir. Birincisi, arxipelaqda dünyanın ən
böyük nikel yataqlarından biri yerləşir.
İkincisi, xarici ərazilər beşinci respublikaya müstəsna
iqtisadi zonaya sahib olmağa imkan verir.
Üçüncüsü, onların sayəsində Fransa
Asiya-Sakit okean regionunun daxili proseslərində iştirak edərək,
geosiyasi təsirini genişləndirə bilər. Bu ərazi həm
də Paris üçün
Asiya-Sakit okean regionunda Çin və ABŞ arasında artan
qarşıdurma fonunda strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Fransa Vaşinqtondan Avropanın strateji muxtariyyətini
müdafiə edərək özünü dünya səhnəsində
müstəqil oyunçu kimi göstərməyə
çalışır.
Rusiya Elmlər
Akademiyasının Dünya İqtisadiyyatı və Beynəlxalq
Münasibətlər üzrə Milli Tədqiqat
İnstitutunun analitiki Pavel Timofeyev qeyd edir ki, Fransanın xarici
ərazilərində yerli əhali ilə gəlmələr
arasında fərqlər də daxil olmaqla, böyük daxili
problemlər var: "Yeni Kaledoniyada həyat standartları
baxımından cəmiyyətin ciddi təbəqələşməsi
müşahidə olunur - buraya gələn ağdərili
fransızlar daha yaxşı vəziyyətdədir, yerli əhali
isə daha pisdir. Kanaklar qorxurlar ki, arxipelaqa ağ təbəqənin
əlavə olunması yerli əhaliyə qarşı
ayrı-seçkiliyi artıracaq və zaman keçdikcə
onların öz vətənlərində azlığa
çevrilməsinə gətirib çıxaracaq". Ekspert
qeyd edir ki, bu vəziyyətdən çıxış yolunu
təsəvvür etmək çətindir: "Makron etiraz
liderləri ilə danışmağa çalışdı,
lakin buna məhəl qoyulmadı. İndi Fransa təhlükəsizlik
qüvvələrini ora köçürür və hadisələrin
sonrakı inkişafı aydın deyil. Ya ordu dəmir nizam
quracaq, hətta qan da töküləcək, ya da dialoq yolu zəfər
çalacaq. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, Fransa parlamentinin
islahatı hələ qüvvəyə minməyib, qanunverici
orqanın hər iki palatası səviyyəsində təsdiqlənməlidir,
bundan sonra o, konstitusiya xarakteri alacaq. Bu ana qədər kompromis
tapmaq üçün vaxt var".
Rusiya Elmlər
Akademiyasının Avropa İnstitutunun aparıcı elmi
işçisi Sergey Fyodorov isə hesab edir ki, Emmanuel Makron
üçün həll yolu tapmaq çətin olacaq,
çünki o, bir tərəfdən
konstitusiya islahatları vəd edib, digər tərəfdən
isə kanaklarla ortaq dil tapmağın lazım olduğunu
söyləyb. Üstəlik, bu, əlbəttə ki, Makronun
imicinə zərbədir. Onsuz da ölkə daxilində vəziyyət
hazırda yaxşı deyil. Bundan əlavə, ekspert Avropa
seçkiləri ərəfəsində, sorğulara əsasən,
Makronun əsas rəqibi Marin Le Pendən geri qalmasına diqqət
çəkib: "Avropanın siyasi suverenliyi, strateji muxtariyyəti
ideyası üzərində bu qədər mübarizə
aparan Makron üçün bu, sadəcə, siyasi şillə
olacaq... Bütün bunlara baxmayaraq, o, bu seçkini
acınacaqlı şəkildə Marin Le Penə uduzacaq. Hələlik
hər şey buna doğru gedir".
Eyni zamanda
bütün ekspertlər razılaşırlar ki, Azərbaycan
hekayəsi daha çox diqqəti Bakıya və onun vəziyyətə
təsirinə yönəltmək üçün bir
addımdır. Sadəcə olaraq, Fransa hakimiyyəti dünya
ictimaiyyətinin diqqətini situasiyaya müdaxilə edən
şərti xarici qüvvəyə yönəltmək
üçün məlum texnikadan istifadə edir və
informasiya hücumu həyata keçirir.
Keçən həftə
arxipelaqı ziyarət edən prezident Makron adadakı siyasi
partiyalara yerli seçkilər üçün islahatla
bağlı razılığa gəlmək üçün
bir neçə həftə vaxt verib. Bununla
belə, adada iğtişaşlar dayanmayıb.
Rizvan CƏFƏROV,
Azərbaycan.-2024.-
30 may, № 112.- S.16.