Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında azərbaycançılıq motivləri...

I yazı

Yusif Vəzir Çəmənzəminli Azərbaycan ədəbiyyatı, ictimai fikri, sosial-fəlsəfi, siyasi, dövlətçilik tarixində önəmli yer tutan simalardan biridir. Y.V.Çəmənzəminli şəxsiyyəti, yaradıcılığı azərbaycançılıq məfkurəsi ilə sıx bağlı olub. Böyük ədib, diplomat azərbaycançılıq ideologiyasının inkişafına xidmət edib. Yusif Vəzirin bədii yaradıcılığı, ictimai-siyasi fəaliyyəti haqqında araşdırma apararkən qarşımıza kifayət qədər diqqətçəkən faktlar çıxır.

Bütün həyatını Azərbaycan xalqının rifahı, mənəvi səviyyəsinin yüksəlməsinə, maariflənməsinə həsr edən Y.V.Çəmənzəminlinin ömür yolu daşlı-kəsəkli olub. Xalqı uğrunda mübarizələr aparan, mücadilələr verən görkəmli ictimai-siyasi xadim, ədib Yusif Vəzir xalqımızın dövlətçilik tarixi, mədəniyyəti, adət-ənənəsi haqqında maraqlı əsərlər yaradıb, məqalələr yazıb.

Azərbaycançılıq ideologiyasının bayraqdarlarından olan Yusif Vəzirin bu istiqamətdə gördüyü işlər çox dəyərlidir.

Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Vahid Ömərov Y.V.Çəmənzəminli yaradıcılığında azərbaycançılıq ideologiyası ilə bağlı araşdırmasında qeyd edir ki, ədib 1917-1919-cu illərdə Azərbaycanı öyrənib onu tanıtmaq haqqında geniş ictimai rəy doğurmaq sahəsində xeyli əmək sərf edib: "O, Bakıda çap olunan "Azərbaycan muxtariyyəti", "Biz kimik və istədiyimiz nədir?" kitabları, 1918-ci ildə "Millət" qəzetində çıxan "Azərbaycan və azərbaycanlılar" və s. silsilə məqalələrini məhz bu məqsədlə yazıb.

Böyük mütəfəkkir "Qüvvətli istiqlal" adlı məqaləsində dövlətin təşkilinin üç amilini göstərir: torpaq, millət və hakimiyyət. Bu gün Azərbaycanda bu üç amil mövcud olduğu üçün Azərbaycan müstəqil məmləkətdir, - deyən müəllif bütün silsilədə milli istiqlalı qüvvətləndirən cəhətlərdən, xüsusilə də Azərbaycan Cumhuriyyətinin xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən geniş bəhs edir. Türkiyədə yaşadığı illərdə, özünün yazdığı kimi, "Azərbaycan və azərbaycanlılar" silsilə məqalələrinin hər bölməsinə dair daha geniş və müfəssəl tədqiqat aparmış, "Azərbaycan və azərbaycanlılar" adlı böyük bir əsər yazmaq fikrində olub.

Belə bir böyük kitabın daxilində "Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər", "Tarixi, coğrafi və iqtisadi Azərbaycan" kitabları, "Azərbaycan və azərbaycanlılar" silsilə məqalələri olmalı imiş.

Azərbaycan idealı müsəlman Şərq dünyasında birinci demokratik respublika sayılan Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti ilə özünün tarixi təcəssümünü, təsdiqini tapıb. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin fəaliyyəti illərində Yusif Vəziri ən çox narahat edən Azərbaycanın faktik, həqiqi milli sərhədlərinin qorunub saxlanmasına millətdəki təəssübkeşliyin kifayət qədər olmamasıdır. Çəmənzəminlişünas professor T.Hüseynoğlunun üzə çıxarıb tədqiq etdiyi "Tarixi, coğrafi və iqtisadi Azərbaycan" adlı əsərlə tanış olarkən milli məsələnin mühüm tərkib hissələrindən biri kimi milli ərazimizə xüsusi təqdimat aspektindən yanaşan Çəmənzəminlinin həqiqi vətəndaşlıq mövqeyi, vətənpərvərlik duyğuları, azərbaycançılıq ideyaları ilə üzləşir, bunlarla təmasda oluruq. Müasir həyatımız üçün bu sanballı mənbənin bir daha əhəmiyyəti ondadır ki, əzəli torpaqlarımızın, yurdumuzun ərazi bütövlüyünü bir daha təsdiqləyən növbəti bir əşyayi-dəlilin, arqumentin meydana çıxmasına sübut olub".

Qeyd edək ki, Y.V.Çəmənzəminli 1887-ci il sentyabr ayının 12-də Azərbaycanın Şuşa şəhərində anadan olub. 2017-ci ildə 130 yaşı tamam olacaq Yusif Vəzirin atası Məşədi Mirbaba Mirabdulla oğlu Vəzirov Şuşa bəylərindən biri idi. Ədəbiyyat tarixçiləri yazır ki, onun bəyliyi 1873-cü il aprel ayının 13-də Şuşa qəza idarəsi tərəfindən təsdiq edilib və ona bu haqda şəhadətnamə verilib. Yusif Vəzirin daşıdığı Vəzirov soyadı XVIII əsr Qarabağ hökmdarı İbrahimxəlil xanın nüfuzlu vəzirlərindən biri olan Mirzə Əliməmməd ağanın tutduğu vəzir vəzifəsinə bağlı olaraq nəsildən-nəslə keçib. Tədqiqatçılar bildirir ki, İbrahimxəlil xanın vəziri Mirzə Əliməmməd ağa Vəzirov soyadını daşıyan Məşədi Mirbaba (Yusif Vəzirin atası) nəslinin ulu babasıdır.

Yazılanlara görə, 1797-ci ilin iyun ayında İran hökmdarı Ağaməmməd şah Qacar Şuşanı zəbt etdiyi zaman İbrahimxəlil xan tərəfindən Türkiyə dövlətinə yenicə səfir təyin olunan Mirzə Əliməmməd ağanı dustaq etdirib qətlə yetirir. Bununla da Mirzə Əliməmməd ağaya səfir olmaq qismət olmur.

Tədqiqatçılar yazır ki, uzun illərdən sonra Türkiyədə səfirlik etmək Mirzə Əliməmməd ağa nəslinin nümayəndəsi Y.V.Çəmənzəminliyə nəsib olur. O, 1919-cu ildə yeni yaranmış Azərbaycan Demokratik Cumhuriyyətinin Türkiyədə ilk səfiri olur. Yusif Vəzirin atası Məşədi Mirbaba İran, Orta Asiya və Türkiyənin bir qismini gəzib, fars və türk dillərini mükəmməl bilib. O, ədəbiyyat ilə də məşğul olardı və Firdovsi ilə Füzulini çox sevərdi. Eyni zamanda xanəndələrə muğamatdan dərs deyərdi. Məşədi Mirbaba gənc yaşında var-dövlətini qonaqlıqlarda xanəndə-sazəndələrə, yeyib-içməyə xərcləyib kasıb düşdükdən sonra Ağdamda attar (dərman və ədviyyat satan) dükanı açır və orada nüsxəbəndlik (qədim tibb kitabları əsasında dərman düzəldən həkim) edir.

Tədqiqatçılar qeyd edir ki, Yusif Vəzir ilk əvvəl Şuşada "Kar Xəlifə" ləqəbi ilə tanınan Molla Mehdinin məktəbində oxuyur. Molla Mehdinin yanında təhsilin səmərəsiz olduğunu hiss edən Məşədi Mirbaba oğlu Yusifi Ağdama aparır və onun təhsili ilə özü məşğul olur. Ona türk və fars dillərini öyrədir. Yusifin atası onun rusca öyrənməsini də istəyirdi. Ağdamda rus məktəbi olmadığı üçün Yusif Muradbəylidəki rus məktəbinə getməli olur. Yusif bir il bu məktəbdə oxuyandan sonra hazırlaşıb realnı məktəbinə girmək üçün 1896-ci ildə Şuşaya qayıdır və imtahan verib Şuşa realnı məktəbinə daxil olur. O zaman Şuşa realnı məktəbi tədris və təchizat etibarilə Qafqaz orta məktəbləri sırasında birincilərdən sayılırdı.

Tədqiqatçılar bildirir ki, Şuşa realnı mətəbinin yuxarı kurs tələbəsi, Yusifin böyük qardaşı Əbülhəsən nümunəvi tələbə olduğu üçün Yusifin də realnı məktəbdə yaxşı tələbə olmasına çalışırdı. Lakin Əbülhəsən istədiyi kimi ona müvəffəq ola bilmirdi. Çünki Yusifin riyaziyyata o qədər də marağı yox idi. Yusif oxuduğu kitablarda hər şeydən çox rəssamların və heykəltəraşların tərcümeyi-halına diqqət yetirərdi.

Yazılanlara görə, Yusif Vəzir hələ kiçik yaşlarında rəsm əsərləri çəkməklə məşğul olurdu. Əvvəlcə təbiət mənzərələri, sonralar isə ictimai-siyasi motivli karikaturalar çəkməyə başlayır. Yusifin tələbəlik illərinin sevinci uzun sürmür. Gözlənilmədən onun böyük qardaşı Əbülhəsən xəstələnir və 1904-cü ildə vəfat edir. Yusif Vəzirin 21 yaşlı qardaşı Əbülhəsənin vaxtsız ölümü onu hədsiz dərəcədə sarsıdır. Baş verən bədbəxt hadisə atası Məşədi Mirbabanın və anası Seyid Əziz xanımın tez-tez xəstələnməsinə səbəb olur. Bu hadisə dünyada haqq və ədalət olmasına inanan Yusifdə də ümidsizlik doğurur və onun uzun müddət dərsləri ilə məşğul ola bilməməsinə səbəb olur.

Tədqiqatçılar qeyd edir ki, bir müddət keçəndən sonra qardaşı Əbülhəsənin yaratdığı zəngin kitabxana Yusifə verilir. Yusif Vəzir kitabxanadakı rus və əcnəbi klassiklərin kitabları ilə yaxından tanış olandan sonra onda rəsm ilə bərabər ədəbiyyata da böyük maraq oyanır. Yusif Vəzir Şuşa realnı məktəbində təhsilini rus dilində aldığı üçün 1904-cü ildə həyatından şikayət tərzində qələmə alınan "Jaloba" adlı ilk şeirini rusca yazıb. Yusif Vəzir rusca yazdığı bir neçə şeirini Şuşa realnı məktəbindəki rus dili müəllimi Klemiyə göstərir. Müəllim şeirləri gözdən keçirib ona Çexovu oxumağı məsləhət görür. Çexovun şirin və duzlu hekayələri Yusif Vəzirin çox xoşuna gəlir.

Tədqiqatçılar yazır ki, Yusif realnı məktəbdə oxuyan zaman əmisi oğlu və dostu Mirhəsən Vəzirovla birlikdə rus dilində "Fokusnik" adlı, əl ilə yazılmış, yumoristik və karikaturalı aylıq jurnal çıxarırlar. Bu jurnalda verilən yazılar həcmcə kiçik olsa da, məzmunca diqqəti cəlb edirdi.

1905-ci ilin yayında erməni daşnaklarının təbliğatı nəticəsində Şuşada milli qırğın başlayır. Polis və hökumət əsgərləri bu düşmənçiliyə qarşı laqeyd münasibət bəsləyir. Şuşanın təhlükəli vəziyyətindən doğan əsəbilik Yusif Vəzirin atası Məşədi Mirbabanın tez-tez xəstələnməsinə səbəb olur.

Tədqiqatçılar qeyd edir ki, Yusif Vəzirin atası 1906-cı il fevral ayının 20-də vəfat edir. Onun vəfatından sonra ailə həyat təcrübəsi olmayan 19 yaşlı Yusifin himayəsində qalır. Atasının vəfatından sonra Yusif ilk əvvəl Ağdamdakı əttar dükanının şeylərini və dükanın özünü satmaq üçün mart ayının birində Ağdama gedir. Bir neçə gün orada qaldıqdan sonra xəstələnib Muradbəylidə yaşayan Telli bibisigilə gedir. İki ay yatalaq xəstəliyindən yatıb ağır böhran keçirir. Sonra Yusifin bibisi onun sağalacağına ümidini itirib Şuşaya göndərir. Xəstəlikdən zəif düşmüş Yusifin üç ay yataqdan qalxa bilməməsi ailəni böyük çətinliklər qarşısında qoyur. Ailə köməksiz qalır. Yusifin anası Seyid Əziz xanım gecə-gündüz rahatlıq bilmədən onun həyatını xilas etmək üçün əlindən gələni edir. Ailənin ağır vəziyyətində Yusif hələ uşaq ikən Cənubi Azərbaycanın Çəmənzəmin adlı kəndində aclıq nəticəsində oradan qaçıb Şuşaya pənah gətirən, Yusifgilin həyətində sığınacaq tapmış Həsənxan, Nifti və Fərəc qardaşlarından başqa heç bir qohumu onlara kömək etmir. Yusifin atası yurdları olmayan bu qardaşlara öz həyətində sığınacaq verib himayəsinə almışdı.

Tədqiqatçıların yazdığına görə, Yusif sağaldıqdan sonra anasına deyir ki, mən gələcəkdə adlı-sanlı adam olsam, mütləq Cənubi Azərbaycandan gəlmiş sədaqətli qonşularımızın kəndlərinin adını özümə təxəllüs qəbul edəcəyəm. Yusif Vəzirin "Çəmənzəminli" təxəllüsünü qəbul etməsi onun həmin ailəyə bəslədiyi hörmət və məhəbbətdən irəli gəlir. Şuşada yaranan erməni-müsəlman toqquşmaları nəticəsində azərbaycanlı tələbələr məktəbi tərk etmək məcburiyyətində qalır. Yusif Vəzir də təhsilini davam etdirmək üçün Bakıya gedib realnı məktəbin altıncı sinfinə daxil olur. O, böyük səylə oxumaqla bərabər ictimai işlərlə də məşğul olur. Yusif Vəzir xalqın məişətini, onun adət və ənənələrini, həyat tərzini bilərək 1907-ci ildə "Şahqulunun xeyir işi" adlı hekayəsini yazır. Bu hekayə ilk dəfə 1911-ci ildə "Səda" qəzetində çap olunur.

Tədqiqatçılar yazır ki, Şuşadakı milli münaqişə Vəzirovlar ailəsini də ata-baba yurdundan didərgin düşməyə məcbur edir. Onlar Aşqabada köçməli olur. 1907-ci ilin yayında Yusif Vəzir Aşqabada anasına baş çəkməyə getdiyi zaman orada Aşqabad Gimnaziyasının 3-cü sinif şagirdi Berta Maiseyeva ilə tanış olur. Bertanın "Əli və Nino" romanındakı Ninonun prototipi olduğu ehtimal edilə bilər. Əslində, gündəliklərinə əsasən demək olar ki, romandakı tarixi hadisələrin bir çoxu Yusif Vəzir Bakıda realnı məktəbdə oxuduğu dövrə təsadüf edir.

Tədqiqatçılar yazır ki, Yusif Vəzir 1909-cu ildə Bakı realnı məktəbini bitirir, təhsilini davam etdirmək üçün həmin ilin iyul ayında Peterburqa gedib sənədlərini Mülki Mühəndislər İnstitutuna verir. Lakin riyaziyyata qələbə çalmayacağını hiss edib sənədlərini geri alır. Orada qaldığı vaxtdan istifadə edib məşhur "Cənnətin qəbzi" hekayəsini və Qafqazın fəth edilməsinin 50 illiyi münasibətilə Dağıstanın məşhur milli qəhrəmanı Şeyx Şamili yada salaraq ona şeir həsr edir. Bir aydan sonra Yusif Vəzir Peterburqdan Aşqabada qayıdır. O, Aşqabadda qaldığı müddətdə latıncanı öyrənməyə başlayır. Sonra isə Daşkəndə gedib altı ay kursda oxuyur və Daşkənd Gimnaziyasında imtahan verib universitetə girmək hüququ qazanır.

Çəmənzəminlişünaslar vurğulayır ki, Yusif Vəzir 1910-cu ildə Kiyevə gedib Müqəddəs Vladimir adına İmperator Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. Yusif Vəzirin Kiyevdəki 5 illik tələbəlik dövründə də o, vətənlə heç bir zaman əlaqəni kəsmir. Yusif Vəzir Bakıda nəşr olunan qəzetləri və jurnalları müntəzəm olaraq alır və Azərbaycanda baş verən hadisələrlə yaxından tanış olurdu. Eyni zamanda öz yazılarını da Bakıda çıxan qəzetlərdə çap etdirirdi. Yusif Vəziri düşündürən əsas məsələlərdən biri də Azərbaycan dilində kitabların nəşri və yayılması olub. O bu məqsədlə Kiyevin ali məktəblərində təhsil alan azərbaycanlı tələbələrdən ibarət xüsusi nəşriyyat heyəti təşkil edir. Bu barədə Yusif Vəzir 1911-ci il iyun ayının 3-də "Səda" qəzetində çap etdirdiyi "Kiyevdə heyəti-nəşriyyat təşkili" məqaləsində yazırdı: "Kitabçalar bir ədəbiyyata dair olmayıb, siyasi, tibbi, tarixi, iqtisadi məsələlərdən də bəhs edəcək".

Y.V.Çəmənzəminli yaradıcılığından bəhs edən tədqiqatçılar yazır ki, qayınanası Kiçikxanım Acalova Stalin repressiyası dövründə Çəmənzəminlinin ədəbi əsərlərini qoruyub saxlaya bilib və onun sayəsində Çəmənzəminli arxivi hazırda ən zəngin arxivlərdən biri sayılır.

İradə SARIYEVA

Bakı xəbər.- 2016.- 23 noyabr.- S.11