«Quqark»-dan
yaxşısını yaza bilməyəcəyəm»
Bu ilin ədəbi prosesləri
sırasında yazıçı Seymur Baycanın nüsxələri
satılan “Quqark” romanı xüsusi maraqla
qarşılandı. Əsər bir sıra forumlarda, sosial
şəbəkələrdə müzakirə olundu, film
çəkilməsi haqqında razılığa gəlindiyi
bildirildi və artıq ikinci nəşri gözlənilir. Yzıçı-publisist
Seymur Baycanla söhbətimizi əsər ətrafında oldu.
- Seymur bəy, bildiyimə
görə yaxın günlərdə “Quqarq” romanının
ikinci nəşri olacaq. İkinci nəşr satışın yüksək
olmasından, yoxsa kitaba sırf oxucu marağından irəli gəlir?
- Demək olar ki, ikisi də
üst-üstə düşdü. Uzun müzakirədən və
çoxsaylı yazılardan sonra biz bir gənclik yetişdirməyə
müvəffəq olduq və onları inandırmağı
bacardıq ki, mütləq kitab oxumalıdırlar. Fəal gənclik
artıq kitab alır, onları sayı 400-500 arasındadır
ki, ilk 20 gündə “Quqark”ı aldılar. Daha sonra onlar sosial
şəbəkələrdə, forumlarda təbliğat
apardılar və bunun nəticəsində Avropadakı azərbaycanlılar
da kitabdan xəbərdar oldular. Beləliklə, birinci nəşrin
tirajı bitdiyindən mən ikinci nəşri buraxmağa məcbur
oldum. Təbii ki, bir müəllif kimi bu məni sevindirir, ən
azı əziyyət çəkmişəm və istəyirəm
ki, oxusunlar. Sabahdan (bu gün) ikinci nəşr mağazalara
paylanacaq və özümün də bununla bağlı bir
neçə təbliğat planlarım var. Hələ ki, bəzi
insanlar kitabla bağlı mənə münasibətlərini
bildirsələr də, yazılı formada heç nə
yazmayıblar. Təbii ki, bu amil də kitabın
satışında öz rolunu oynayacaq. Ümumilikdə, yəni
tələbələri, jurnalistləri, müəllimləri,
ziyalıları, həkimləri, QHT sahəsində
çalışanları nəzərə alsaq min tiraj
böyük rəqəm deyil. Amma illərlə kitaba
qarşı laqeyd münasibəti, insanların şou və
idman vasitəsilə zombiləşdirilməsini, 4 milyonluq
paytaxtdan kitab dükanlarının
sıxışdırılmasını nəzərə
aldıqda min tirajın satılması çox böyük
uğur və sevindiricidir. Məncə, bu proses artan xətlə
davam edəcək və tədricən kitabın dəyərini
anlayan insanların sayı artacaq.
- Bəs əsərdə
sənin yaşamına, keçirdiyin hisslərə,
duyğulara, Qarabağ münaqişəsinin bədii
baxımdan açılmasına oxucu münasibətindən
razısanmı?
- Çoxsaylı məktublar
alsam da, kitabın “Quqark” adlandırılmasına, mənim Ermənistan-Azərbaycan
münaqişəsində sülhməramlı mövqe
tutduğuma görə ciddi ittihama rast gəlmədim. Halbuki, bunu gözləyirdim.
Məncə, bu, kitabın alınması ilə
bağlıdır. Çünki mən əsərdə elə
hisslərə, insani detallara toxunmuşam ki, bir çox
insanlar mənə ünvanladıqları məktubda
yazırdılar ki, səndən bunu gözləmirdik. Yəni
insanlar məni bir qədər laqeyd, daşürəkli,
könlüqalın, hər şeyə sarkazm münasibət
göstərən adam kimi qəbul ediblər.
Görünür, kitabın süjeti, detalları onları
xeyli yumşaltdı. Bir yerdə işlədiyimizdən bir
çox insanların mənə şübhə, həqarət
və nifrətlə baxdığını bilirsən. Hətta
onlar arasında kitabı oxuyanlar belə
düşündülər ki, pis fikir bildirsələr qərəzliliyi
çox bariz görünəcək, ona görə də
başqa fikir dedilər. Yəni “Quqark” daha maraqlıdır, əvvəlkindən
də çox oxunur və s. Onları da başa
düşürəm. Amma ümumilikdə əsərə
münasibət çox yüksəkdir və məni kifayət
qədər qane edir. Hələ də reaksiyalar var, təbii
ki, aldığım məktublarda deyirlər ki, filan şeyi
belə yazsaydım daha yaxşı olardı. Bunları da
normal qarşılayıram.
- Elə bu mənada
kitabın oxucuya çatdırılmasından sonra hansısa
məqamı yazmadığına və yazdığına
görə peşmançılıq hissi keçirmisənmi?
- Məni yaxından
tanıyanlar bilir ki, “Quqark”ı yazana qədər uzun müddət
hazırlaşmışam. Təxminən 120-ə yaxın roman
oxudum ki, onların böyük əksəriyyəti müharibədən
bəhs edirdi, hətta sovet yazıçılarının əsərləri
də var idi. Məsələn, Kojevnikovun “Qılınc və
qalxan”, Simonovun “Ölülər və dirilər” və
başqa əsərləri təkrar oxudum. Təsəvvür
et ki, bir situasiyanı yazmaqdan ötrü 5 roman oxumalı
oldum, görüm həmin yazıçılar bu cür hadisəni
necə qələmə alıblar. O cümlədən, xeyli
hekayələr və romanlar haqqında esseləri bir daha
oxumalı oldum. Beləliklə kitabın yazılmasına
ciddi hazırlaşdım. Yazılma prosesinin özü isə
fasilələrlə birgə 1 il çəkdi. Düzdür,
kitabı oxuyanlara qəribə gələ bilər ki, niyə
bu qədər asan oxunur?! Bilirsən, birinci şəxsin
dilinin silahlarından biri sürət və
yazıçıdan tələb olunan səmimiyyətdir. Mən
bunların ikisinə də maksimum riayət etməyi
qarşıma məqsəd kimi qoydum. Ki, roman həm sürətlə
oxunsun, həm də səmimi olum. Mənim sevimli
yazıçım Somerset Moem deyirdi ki, əsərin asan
oxunması əsərin asan yazılması demək deyil,
yazıçı çox asan oxunan əsəri çox əzab-əziyyətlə
yarada bilər. Bu mənada birinci şəxsin dili oxucular
üçün çaşdırıcı dildir, yəni
oxucu düşünər ki, bu əsər çox asan
yazılıb, mən də yaza bilərəm. Halbuki, əsəri
yazan yazıçı masa arxasında oturanda bütün
eqosunu unudub qarşısındakı vərəqlə təkbətək
qalmalıdır.
- Bəs əsərə
olan əsas tənqidi yanaşma nədən ibarətdir?
- Müxtəlif
yanaşmalar gördüm, amma əsas o fikir deyildi ki, bəzi
yerlərdə təkrarçılıq var, onlar bunu mənim
səhvim kimi başa düşürdülər. Amma həmin
təkrarçılıqlar fəsilçilik xatirinə
deyildi, bunlar başqa-başqa fəsillərdəydi və bu,
situasiyanın gücləndirilməsi üçün idi. Yəni
mən səhv buraxmamışam, bu, qəsdən edilmiş
bir ədəbi priyom idi və xüsusi səhvlər yox idi. Bəzi
iradlar da var ki, onları gülüşlə
qarşılayıram. Məsələn, deyirlər ki, hadisələr
arasındakı bağlantıları qura bilməmisən. Əsərdə
hansısa bir insana səhv görünəcək detal
hansısa böyük yazıçının səhvi, yaxud
priyomudur. Yəni hər hansı səhvi desələr mən
ortalığa böyük yazıçının əsərinin
müəyyən detalını qoyub deyə bilərəm ki,
buna da səhv deyə bilərsən. Ədəbiyyatda pastij
deyilən bir şey var, başqa bir yazıçının əsərini
götürüb özünün təqdimatında, mətbəxində
təqdim edirsən. Düzdür, adam gərək şizofrenik ola
ki, öz yazdığı əsərdən tam razı
qalsın. Amma əsərdə alınan məqamlar var.
- Mənim
üçün yaddaşla bağlı məqam maraq
doğurur. Yəni
uşaqlığındakı hadisələr, mitinqə getməyin,
valideynlərinlə olan söhbətlər və sairə.
Bunları detalına qədər necə yadında saxladın
və nələrsə əlavə etdinmi?
- “18,6” kitabım
çıxanda da bir qız oxşar sualı vermişdi. Əvvəla, mənim
yaddaşım çox güclüdür, ikincisi, mən xəyal
qurmağı bacarmasam da, xatırlamağı çox gözəl
bacarıram. Və xatırlamaq mənim ən gözəl məşğuliyyətlərimdən
biridir. Zaman-zaman sakit yer tapanda, yaxud yol gedəndə
uşaqlığımda, yeniyetməliyimdə, gəncliyimdə
gördüyüm hadisələrin hər birini
xatırlayıram. Bununla da həmin xatirələr
yaddaşımda yenidən təzələnir və unudulmur.
- Nə üçün əsərdə
insan, ərazi, hətta dağ adı belə tam yazmır,
baş hərflə kifayətlənibsən?
- Mən həmin rayonu
konkretləşdirmək istəmədim. Bəzən zaman, məkan
və şəxs anlayışı itir. Tutaq ki, bu söhbətimizdə
sən maraqlı fikir işlədirsən, mən də həmin
fikri nə vaxtsa işlətmək istəyirəm, amma məcbur
deyil ki, bunun üçün bizim bu günkü
görüşümüzü yazım. Beləliklə, sənin
həmin fikrini başqa dialoqda başqa adamın dilindən də
işlədə bilərəm. Məsələ ondadır ki,
mənim qələmə aldığım rayondakı hadisələr
başqa rayonda da baş veribdir. Adi bir misal, Anuşun dilindən
“mən deyəsən sənin həyatında təkrarlanmış
hadisəyəm” sözünü başqa bir qız mənə
demişdi. İndi mən həmin qız haqqında başqa
roman yazası deyiləm ki. Ona görə Anuşun dilindən
yazdım. Bu baxımdan zaman, məkan və şəxs
anlayışı yazı prosesində bəzən itir.
- Əsərin ağrılı
məqamlarından biri insanların rayonun tərk etməsidir
ki, hətta sənin əsir düşəcəyin təəssüratı
yaranır. Bu
barədə nə deyə bilərsən?
-
Əslində elə bir situasiyaya düşmüşdüm.
Elə bir vəziyyət yarandı ki, mən
yatmışdım, rayon dəhşətli artireliya atəşinə
tutulmuşdu. Bəlkə də bu Qarabağ müharibəsi
zamanı ən güclü artireliya atəşlərindən
biriydi. Yuxudan ayıldım, heç kim yox, küçələr
boş, yanğın, toz-duman aləmi bürüyüb, adam
tapmıram soruşam ki, rayon kimin əlindədir. Ümumiyyətlə,
artilleriyanın səsi çox dəhşətli olur.
Atırlar, amma bilmirsən sənin, yoxsa qonşunun
üstünə düşəcək və hər bir atəş
ölümdür. Bax, mən həmin situasiyanı
yaşadım, bilmirdim rayon bizimkilərin, yoxsa ermənilərin
əlindədir. Ona görə həmin hadisəni detallı
yaza bildim. İkinci üstünlük onda idi ki, həmin illərdə
həm rayonda, həm də Bakıda baş verənlərin
şahidiydim. Üç il əvvəl bir romantik hekayəm
çıxmışdı, saytlarda yayıldı, çox təəccüblə
qarşılandı və bir neçə nəfər dedi ki,
bu mövzuda roman yazsan, ancaq sən yaza bilərsən. Beləliklə,
məni qızışdırdılar və başladım
yazmağa. Bizdə Qarabağ mövzusunda yazılan əsərlər
əsasən iki süjet xətti üzərində qurulub.
Birinci süjetdə onlar qırırlar, bizimkilər
qarğış edirlər, ikinci süjetdə bizim bir əsgərimiz
çıxıb misilsiz qəhrəmanlıq göstərir.
- “Quqark”ı oxuyan orta
statistik azərbaycanlıda belə sual yaranır,
işğalı, məcburi köçkünlüyü
görən müəllif ermənilərlə yemək stolu
arxasında oturanda hansı hisslər keçirir?
Düzdür, əsərdə övladlarını itirən
erməni qadınlarla bağlı hissə var...
- Bu, baxır görüşdüyün,
qarşındakı adamlar kimdir? Onlar da sənin kimi müharibədən
özünün “hədiyyə”sini alıbsa, elə
böyük bir problem yoxdur. Həm də mən bu cür
görüşlərdə daşnakla, müharibə tərəfdarı
ilə üz-üzə gəlmirəm.
- Yenə də o inamda
qalırsanmı ki, xarici donorların iki xalq arasında
sülh yaratmaq cəhdləri əbəsdir?
- Bəli. Özün
bilirsən ki, çoxsaylı layihələrdə iştirak
etmişəm və müəyyən bir dövrdə “xalq
diplomatiyası”na inanırdım, Qarabağda, Ermənistanda
olurdum, səfərlərimdən sonra reportajlar
yazırdım. Amma müəyyən zamandan sonra bədbinlik
yaranmağa başladı və bu layihələrin heç
bir xeyri olmadığını gördüm. Çünki
uşaqlar görüşür və ən yüksək nəticə
o olur ki, koordinatorlar “gördünüz, burada biri-birinizi
öldürmədiniz, deməli birgə yaşaya bilərsiniz”
deyirlər. Və uşaqlar da deyir ki, hə, mən bura
çox aqressiv gəlmişdim, amma gördüm ki, ermənilərin
də, yaxud azərbaycanlıların da içində adam var.
Belə olanda donorlar məqsədlərinə
nail olduqlarını düşünürlər, amma necə
nail oldular, yəni bütün ölkə əhalisini
görüşdürəcəklər? İkinci, bu tədbirlərdə
qaynaşma baş verir, amma ölkələrinə
qayıdanda reallıq və təbliğat başqa vəziyyəti
diqtə edir. Bununla görülən zəhmət heç
olur. Üçüncü, hər iki respublikada ictimai rəy
yoxdur. Adi bir fakt, mən və bir neçə nəfər bu
səfərlərdən qayıdanda urrapatriotlar bizi söyməyə
başladılar. Halbuki, onların vətənpərvərliyi
sifarişlidir. Çünki Kamal Abdulla, Polad
Bülbüloğlu, Fərhad Bədəlbəyli gedəndə
onlar susdular. Səbəb də o idi ki, psevdovətənpərvərlər
bilirdi ki, prezidentin icazəsi olmadan həmin adamlar Qarabağa
gedə bilməzlər. Bu səfərin
razılaşdırılmış səfər olduğu
bildiklərindən susdular. Bax, ictimai rəyin olmaması bu məqamda
üzə çıxır. Ən əsası bir sıra
adamlar ölkənin daxili problemlərindən danışa
bilmirlər, amma gündəmdə qalmaq istəyirlər, onlar
üçün üç mövzu var-İran, Ermənistan
və Borçalı azərbaycanlıları. Baxın,
müxalifyönlü adamları yalnız bu mövzularda
İTV-yə çağırırlar, vəssalam.
- Adətən azərbaycanlı
qızının səviyyəsinin XIX əsrdə
qaldığını söyləyən Seymur Baycan “Quqark”da
dörd qadın obrazı yaradıb, öz anana münasibətin,
bunun ardınca erməni qızı Anuş, Qazaxıstanda və
Tiflis hotelindəki qadınlar. Bütün bunlar əvvəlki
mövqeyinin səhv olduğunu demirmi?
- Bilirsən, hər şeyi detalla
danışmaq olmur. İstənilən yaradıcı adamın
öz ailəsi ilə problemləri olur. Xatirindədirsə,
romanın əvvəlində yazıram ki, evimiz hər cür
yaradıcılığın əleyhinədir, damın
üstündəki antenadan tutmuş bünövrəsinə
qədər. Hətta Misimanı da dirildib evimizə gətirsən,
heç nə yaza bilməz. Qaldı Anuşa münasibət,
“18,6” əsərimdə bir cümləm var: bu, mənim aqibətimdir
ki, haqqımdakı yaxşı fikirləri başqa dildəki
qadınlardan eşitmişəm.
- Düzdür, demisən
ki, “bu romanı əclafcasına yazdım”, amma hər halda sən
Anuşa qarşı amansızlıq etmədinmi?
- Bilirsən, orda mən
paforslu çıxışlar etmişdim, ola bilər ki, bu da
onu yoldan çıxartmışdı. O da mənə
başqa cür baxırdı, sonra yaxınlaşdı, həddən
artıq sürətli münasibət başladı, bilmirəm,
onun romantikası qıcqırmışdı, öz üzərində
düşmən ölkənin vətəndaşını
sevmək süjeti qurmaq istəyirdi, yoxsa... Əslində mən
ona qarşı o zaman əclaflıq edərdim ki, onun vəziyyətindən
sui-istifadə edərdim. Əsərdə də bunu
vurğulamışam. Əslində biz Tiflisdə
görüşsəydik, mən Bakıya qayıda bilərdim,
amma o, İrəvana qayıda bilməzdi. Vaxt gələcək
o, bunu qiymətləndirəcək.
- Bu gün əlaqəniz
varmı?
- Xeyr. Amma bildiyimə
görə Ermənistanda bu barədə roman
yazıldığını bilənlər var.
- Bütün hallarda
“Quqark”ın Seymur Baycan personasını
açdığını demək olarmı?
-
Kifayət qədər özümü tanıda bildim və
bir çoxlarının mənə münasibəti dəyişdi,
xüsusən xaricdəki azərbaycanlıların, incik
adamların. Ancaq o da var ki, “Quqark” mənim xeyli enerjimi
aldı, yəni bundan sonra o cür əsər yaza bilməyəcəm
və yazdıqlarım da ondan zəif olacaq. Hesab edirəm ki,
bu əsəri yazmaqla bir yazar kimi missiyamı yerinə yetirdim.
Özüm bilirəm ki, bundan yaxşısını yaza bilməyəcəm.
Natiq Cavadlı
Bizim
yol.- 2011.- 28 aprel.-S. 7.