Muğamlarımızın elmi tədqiqi

Muğam xalqımızın incisidir, xalqımızın genetik kodudur. Nəsillərdən-nəsillərə keçərək muğam Azərbaycan xalqının qan yaddaşında qalıb, xalqımızın ürəyində əbədi iz buraxmışdır. YUNESKO-nun xoşməramlı səfiri, Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın yazdığı kimi: "Muğam bizim qəlbimizin xüsusi məqamıdır Muğam dəryasının sualtı cərəyanları çoxdur, bu cərəyanlara daldıqca biz insan hisslərinin sirli yelpazəsinin istiliyini hiss edə bilirik, varlığı onun bütün müxtəlifliyində dərk edirik. Elə buna görə də biz muğama dönə-dönə qayıdırıq. O artıq bizim həyatımızın hissəsi deyil, o bizim özümüzdür".

Dövlətimizin muğama olan böyük qayğısı nəticəsində bu sənət gündən-günə nəinki yeni zirvələri fəth edir, həmçinin yeni layihələrin yaranmasına təkan yaradır: muğam jurnalı, muğam antologiyası, muğam-ensiklopediyası

Və nəhayət, Azərbaycanda qeyri-adi, gözəl, orijinal bina ucaldı - Muğam mərkəzi. Bu möhtəşəm binada muğama həsr olunmuş olduqca maraqlı konsertlər, festivallar, yüksək səviyyəli gecələr keçirilməyə başladı.

Muğamları ilk dəfə Azərbaycanda görkəmli bəstəkarlar T.Quliyev və Z.Bağırov nota köçürmüşlər. Tofiq Quliyev "Rast" və "Zabul" dəstgahlarını Mirzə Mansurovun ifasından yazmışdır (həmin əsər 1936-cı ildə çap olunmuşdur).

Eləcə də həmin ildə, bəstəkar Zakir Bağırov "Dügah" dəstgahını nota yazır və çap etdirir (M.Mansurovun ifasında). Və nəhayət, altmışıncı illərin əvvəlində muğamları (həm instrumental və həmçinin vokal-instrumental) bəstəkar və musiqişünas Nəriman Məmmədov professional səviyyədə nota salmışdır. Xalq artisti N.Məmmədovun nota saldığı muğamlar həm Moskvada, həm də Bakıda çap olunmuşdur.

Ümumiyyətlə, şərti olaraq, Nəriman Məmmədovun muğamlarını 3 qrupa bölmək olar. Birinci qrupa onun instrumental muğamlarını aid edirik. "Çahargah", "Hümayun", "Bayatı-Şiraz", "Şur" və onu da qeyd etməliyik, burada təsnif və rənglər dərc olunmayıb.

İkinci qrupa biz "Rast" və "Şahnaz"ı aid edirik. Bu instrumental muğamlara N.Məmmədov təsnif və rəngləri daxil edib.

Üçüncü qrupa isə N.Məmmədovun yazdığı "Rast" və "Çahargah" vokal-instrumental muğamları aiddir.

N.Məmmədovun muğamları haqqında bu sətirlərin müəllifi vaxtilə Səmərqənddə 1983-cü ildə keçirilən "Musiqişünasların ikinci Beynəlxalq simpoziumunda" məruzə etmişdir. Sonralar bu məruzələr Moskvada çap olunmuşdur.

Bu gün gözəl kaman ustadımız, Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının xalq musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi kafedrasının professoru Arif Əsədullayev də öz sələflərinin ənənələrini layiqincə davam etdirir.

Bu yaxınlarda onun "İnstrumental muğamlar" adlı gözəl məcmuəsi çap olunmuşdur.

A.Əsədullayev bu sahə ilə məşğul olan özündən əvvəlki bəstəkarlardan fərqli olaraq, bəzi muğamların müxtəlif növlərini ilk dəfə nota salmışdır. Ümumiyyətlə, muğam sənətinin qorunub saxlanması olduqca əlamətdar işdir. Lakin diqqəti çəkən əsas məsələ odur ki, Arif Əsədullayev bu muğamları öz ifasında nota salıb, özünün ifaçılıq "sirləri"ni bizim üçün açıb.

Xalq artisti, Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru Fərhad Bədəlbəyli bu əsəri olduqca dəyərli sözlərlə səciyyələndirmişdir: "Mən mübaliğəsiz deyirəm ki, Üzeyir bəyin arzularının biri olan muğamlarımızın temperasiya olunmuş səslərlə, 12 pilləli not sistemində yazıya salınması ilə A.Əsədullayev ilk ifaçıdır ki, öz təmənnasız zəhməti ilə şifahi ənənəli Azərbaycan muğamları üçün Avropaya pəncərə açmışdır. Artıq Avropa və eləcə də bütün dünya musiqiçiləri Azərbaycan instrumental muğamlarının not yazısı ilə tanış olub, istədikləri musiqi alətində onu ifa edə bilərlər". Bu mənalı, olduqca dəyərli sözləri oxuyarkən, hər şey aydınlaşır.

Xalq artisti, professor Arif Məlikov isə "İnstrumental muğam" kitabı ilə bağlı fikirlərini belə səciyyələndirir: "Arif Əsədullayevin gördüyü iş təkcə sənətşünaslıq baxımından deyil, bir vətəndaşlıq xidməti kimi də çox mühümdür. Muğamların nota alınaraq nəşr edilməsi, onların milli mənsubluğu ilə bağlı sərvətimizə uzanan qərəzli, xain əllərin birdəfəlik kəsilməsi deməkdir".

Məcmuənin "Giriş" bölməsində müəllif ətraflı olaraq muğam sənətinin inkişaf yollarını izləyir. Muğam və bəstəkarlıq yaradıcılığına toxunarkən, bu sahədə görkəmli bəstəkarlarımızın yaratdığı əsərləri qürurla bildirir, Üzeyir bəy Hacıbəylinin bu sahədəki yüksək nailiyyətlərini xüsusi vurğulayır.

A.Əsədullayevin fikrincə instrumental muğamlar XIX-XX əsrlərdə inkişaf zirvəsinə yüksəlmişdir. İnstrumental muğamları peşəkar, böyük istedada malik tarzənlər Mirzə Sadıq Əsəd oğlu, Mirzə Fərəc Rzayev, Qurban Primov, Mansur Mansurov, Əhməd Bakıxanov, Hacı Məmmədov kimi sənətkarlar ifa etmişlər. Sonralar bu mahir ifaçıların davamçıları Əhsən Dadaşov, Bəhram Mansurov, Ramil Əhmədov, Məmmədağa Muradov, Əliağa Quliyev Həbib Bayramov, Sərvər İbrahimov, Ramiz Quliyev onların sənətini layiqincə davam etmişlər.

Müəllif muğam ifaçıları olan görkəmli kaman ustalarının adlarını çəkməyi də unutmur. Biz onların arasında bu məcmuənin redaktoru, xalq artisti, professor Şəfiqə Eyvazovanı xüsusi olaraq qeyd etmək istərdik. Ümumiyyətlə, bu iki qeyri-adi ifaçılarımız birgə maraqlı, dəyərli və müxtəlif səpkili metodik tövsiyələr hazırlayıblar.

"Giriş" bölməsindən sonra müəllif dəstgahlar, bütün muğamlar haqqında qısa məlumatlar verir. Burada səslənən maraqlı tövsiyələr olduqca faydalı və önəmlidir; ələlxüsus cavan ifaçılar üçün.

Onu da qeyd etməliyik ki, kitab - məcmuədə Azərbaycan muğam dəstgahlarında istifadə olunan terminlərin də maraqlı və geniş izahatı diqqəti çəkir (avaz, dəraməd, diringi, təsnif, şöbə, guşə, gəzişmə və s. haqqında).

A.Əsədullayevin də "Rast" muğamı haqqında dedikləri maraqlıdır. "Digər muğamlar yarandığı dövrlərdən bu günə kimi müxtəlif Şərq ölkələrində transformasiyaya uğrasalar da, "Rast" muğamı daha da inkişaf edərək həm özünü qorumuş, həm də böyük bir muğam ailəsi yaratmışdır".

Məlum olduğu kimi, "Şur" muğamı həqiqətən Azərbaycanda ən geniş yayılan muğamdır. Burada müəllif qeyd edir ki, hələ Mirmöhsün Nəvvabın "Vüzuhil-ərqam" əsərində "Şur" muğamı "Nəva" dəstgahının bölməsi kimi qeyd olunmuşdur. Lakin onunla eyni dövrdə yaşayan, gözəl ifaçı tarzən Mirzə Fərəc Rzayev "Şur"u otuz şöbə və guşəni özündə birləşdirən bir dəstgah kimi səciyyələndirmişdir.

Müəllif həmçinin qeyd edir ki, XX əsrin 20-ci illərinin əvvəlində Ü.Hacıbəyli və bir sıra muğam ustadlarının iştirakı ilə "Şur" muğamının bir çox bölmə və guşələri siyahıdan çıxarıldı. "Şur" muğamı 16 şöbə və guşələrdən təşkil olundu. Və sonra yenə "Şur" muğamı "təkmilləşərək", nəticədə 11 şöbə və guşəni öz daxilində cəmləşdirir.

Nəhayət, A.Əsədullayev yaddaşlarda qorunub-saxlanılan "Şur" instrumental muğamının şöbə və guşələrini nota köçürərək musiqi aləminə çox böyük töhfə vermişdir.

"Segah" muğamı Azərbaycanda olduqca geniş yayılmış, dinamik şəkildə inkişaf etdirilmişdir. Arif müəllimin qeydinə görə, "Segah" bütün muğam dəstgahlarına çox asanlıqla daxil ola bilər. Və həqiqətən də bu olduqca təbii səslənir, təbii qəbul olunur.

Bildiyimiz kimi, Azərbaycanda "Segah"ın müxtəlif növləri mövcuddur: Kitabda "Zabul segah muğamı" haqqında məlumat daha geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Bu muğam da ifaçılarımız tərəfindən təkmilləşdirilərək nəhayət, öz ifadəsini səkkiz şöbə və guşələrdə tapmışdır.

Arif müəllim qeyd edir ki, "təqdim etdiyimiz not yazısı 12 pərdəli səs sistemində, temperasiya olunmuş səslərlə yazılmışdır".

"Çahargah" muğamı müəllifin fikrincə vahid məzmuna tabe olan və eyni adlı lad kökünə əsaslanan yeganə muğam dəstgahıdır. Maraqlıdır ki, M.M.Nəvvab "Çahargah" muğamını göy gurultusu ilə əlaqədar yaradıldığını göstərmişdir. Biz "Çahargah" muğamı haqqında danışarkən, ilk növbədə qüdrətli tar ifaçımız Bəhram Mansurovun əməyini xüsusi qeyd etməliyik. A.Əsədullayev yazır: "Məhz onun (Bəhram Mansurov nəzərdə tutulur) xidmətlərinin nəticəsidir ki, Seyid Şuşinski kimi peşəkar bir muğam bilicisinin, ustad xanəndənin, ali ifaçılıq xüsusiyyətlərinə malik olan (sözün əsl mənasında) müəllimin ifasında "Çahargah" muğamı lentə yazılıb respublika radiosunun qızıl fondunda saxlanılır.

Azərbaycan bəstəkarlarının bir çox gözəl, yaddaqalan və məşhur mahnıları məhz "Bayatı-Şiraz" muğamında yazılmışdır. "Bayatı-Şiraz" muğamı ilə əlaqədar Arif müəllim həmçinin maraqlı cədvəl də təqdim edir.

Müəllif qeyd edir ki, "Bayatı-Şiraz" dəstgahı on şöbə və guşədən ibarətdir. Xüsusi olaraq, görkəmli xanəndələrimizin adları ehtiramla, fəxarətlə çəkilir. Müəllif doğru olaraq qeyd edir ki, "Şüştər" muğamı az ifa olunandır. Onun yazdığına görə, Ü.Hacıbəylinin rəhbərliyilə 1925-ci ildə "Muğam şurası" tərəfindən qəbul edilmiş proqramda "Şüştər" səkkiz şöbə və guşəni əhatə edir. Son zamanlar "Şüştər" muğamı təkcə musiqiçilər tərəfindən deyil, həm də xanəndələr tərəfindən məharətlə, zövqlə, səmimiyyətlə ifa olunan dəstgahdır.

"Hümayun" muğamı haqqında da A.Əsədullayevin fikir və düşüncələri olduqca önəmlidir: "Təqdim olunan "Hümayun" instrumental muğamı tələbə və müəllimlər üçün, bu günün tələbinə uyğun şəkildə nota alınmışdır. Onu da qeyd etməliyəm ki, bu muğamı ustadlarımdan öyrənib öz ifamdan nota köçürmüşəm".

Muğam - bizim milli sərvətimizdir. Xalqımızın bəzər mədəniyyəti xəzinəsinə bəxş etdiyi muğam Azərbaycan musiqisinin aparıcı simvoluna çevrilib. Ulu öndər Heydər Əliyev bütün əhatəliyilə qeyd edirdi: "Bizim hamımızı - azərbaycanlıları birləşdirən milli mənsubiyyətimizdir, tarixi köklərimizdir, milli mədəniyyətimizdir - ədəbiyyatımız, incəsənətimiz, musiqimiz, şeirlərimiz, mahnılarımızdır, xalqımıza mənsub olan adət-ənənələrdir".

 

 

İmruz ƏFƏNDİYEVA

 

Ədəbiyyat qəzeti.- 2011.- 6 may.- S.2.