Mənim
tanıdığım Əliyar Səfərli
Əliyar Səfərli…
Mənim üçün bu insan, ədəbiyyat
elminin cəfakeşlərindən biri, yaşca məndən
11 il böyük olmasına baxmayaraq, dostluq etdiyim bu şəxsiyyət
indi bu işıqlı dünyada yoxdur. Elə bil, Ədəbiyyat
İnstitutunun koridorlarında ayaqüstü
görüşüb sonra gəzişdiyimiz, hal-əhval
tutmaqdan başlayıb müxtəlif mövzularda söhbət
etdiyimiz, sonra onun otağına keçib bir stəkan pürrəngi
çay içib xudahafizləşməyimiz olmamış. Hər dəfə
işə gələndə mütləq bu görüşlər,
institutun koridorundakı bu "başmaq seyri" hər
ikimizin ürəyincə idi. Mən
Əliyar müəllimdən hər dəfə nəsə
öyrənirdim. O, klassik ədəbiyyatımızın
tanınmış tədqiqatçılarından biri idi və
mənim Füzuli heyranı olduğumu yaxşı bilirdi. Füzulidən əzbər bildiyim qəzəlləri
mənə söylədər, sonra ayrı-ayrı beytlərin
mənasını soruşar və doğru izah edə bilmədiyim
mətləbləri anladardı. Bir gün onu
doğulduğum Masallı rayonuna apardım, Cəlilabadda, Lənkəranda
da gəzdirdim, qocaman tədqiqatçı Mirhaşım
Talışlının qonağı olduq, rayonumuzda
adlı-sanlı bir kənd müəlliminin 70 illik yubileyində
iştirak etdik. Onun maşınında bu səyahətimiz o qədər
maraqlı keçdi ki… Yolboyu da
sözümüz-söhbətimiz Füzulidəndi.
Əliyar müəllim
çox sadə insan idi. Amma bu sadəliyin arxasında müdriklik
dayanırdı. Müdrikliyi isə izah eləmirlər
və mən Əliyar Səfərli ilə onun
ömrünün son yeddi ilində dostluq etdiyimi həyatımın
ən fərəhli anları kimi xatırlayıram.
Əliyar Səfərlinin tərcümeyi-halı,
keçdiyi ömür yolu zəngin idi. 1937-ci il
iyunun 23-də Ordubadın Anabad kəndində dünyaya gəlmişdi.
Atası Qurbanəli, əmisi Səfərəli,
qardaşı Muxtar həbs cəzası almış, heç
birisi də qayıtmamışdı. Anası
Sahab yeddi uşağını təkbaşına
böyütmüşdü. Bu
uşaqlardan isə yalnız Əliyar Səfərli təhsil
ala bilmişdi. Qonşu Gənzə kəndində
yeddiillik məktəbi bitirdikdən sonra Ordubad şəhər
Pedaqoji məktəbində təhsilini davam etdirmişdi. 1960-cı ildə ADU-nun şərqşünaslıq
fakültəsinin fars şöbəsini fərqlənmə
diplomu ilə bitirmişdi. Tələbəlik illərində tələbə
elmi cəmiyyətinin rəhbəri olmuşdu. Nizami adını Ədəbiyyat İnstitutunda və
eləcə də ADU-da uzun illər işləmiş, namizədlik
və doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş,
AMEA-nın müxbir üzvü seçilmişdi. İki il (1971-1973)
Əfqanıstanda tərcüməçilik etmişdi. Ulu öndər Heydər
Əliyevin fərmanı ilə Tehranda fövqəladə və
səlahiyyətli səfir vəzifəsində
çalışmışdır. Son iş yeri Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu idi. Burada şöbə müdiri vəzifəsində
çalışırdı.
Əliyar Səfərli xeyli sayda
kitabın müəllifi idi, belə ki, o, orta yüzilliklər
ədəbiyyatını araşdırmış, orta və ali məktəblər üçün dərsliklər
nəşr etdirmiş, neçə kitabın tərtibçisi
olmuşdu.
Ömrünün sonuncu ilində
xəstəliyi şiddətlənmişdi, amma buna baxmayaraq,
ara-sıra işə gəlib-gedirdi.
Əlbəttə, bu qısa
xatırlatmada, tərcümeyi-halda professor Əliyar Səfərlinin,
ədəbiyyatşünaslıq elmimizin bir nüfuzlu, mötəbər
tədqiqatçısının obrazını yaratmaq niyyətim
yoxdur. Onun obrazı yaratdığı elmi əsərlərdədir.
Əliyar Səfərli məktəb
görmüş ədəbiyyatşünas idi. O, Həmid Araslı, Məmməd
Arif, Məmməd Cəfər Cəfərov, Mir Cəlal
Paşayev, Feyzulla Qasımzadə, Mirzağa Quluzadə, Məmmədhüseyn
Təhmasib, Abbas Zamanov, Kamal Talıbzadə, Əziz Mirəhmədov,
Mirəli Seyidov, Əkbər Ağayev kimi müqtədir tənqidçi
və ədəbiyyatşünasların qızğın fəaliyyət
göstərdikləri bir dövrdə elmə gəlmişdi. Özünün dediyinə, etiraf etdiyinə görə
akademik Həmid Araslının onun həyatında, elmi fəaliyyətində
böyük rolu olub. Həmid Araslı Azərbaycan
klassik ədəbiyyatının dərin bilicisi idi və gənc
Əliyar Səfərlinin də ən böyük arzusu bu idi
ki, Həmid Araslının açdığı yolla irəliləsin,
klassik ədəbiyyatın tədqiq olunmamış problemlərinə,
ədəbi şəxsiyyətlərin
yaradıcılığına müraciət etsin, onların əsərlərinin
nəşri və tərtibinə çalışsın.
Klassik ədəbiyyatın tədqiqatçısı olmaq hər
bir alimdən fars və ərəb dillərini dürüst
bilməyi, arxivlərdə, Əlyazmalar İnstitutunda işləməyi, ən
başlıcası isə müstəqil fikir yürütməyi,
tədqiq etdiyi sənətkarın yaradıcılıq aləminə
dərindən bələd olmağı tələb edir. Və Əliyar Səfərli buna nail ola bildi.
İlk ciddi tədqiqat əsəri
XVI-XVII əsrlərdə yaşamış Məsihi
haqqında oldu. Məlum idi ki, Məsihi ədəbiyyat
tariximizdə daha çox "Vərqa və Gülşa"
poeması ilə tanınır. Orta əsr təzkirəçiləri
onun bədii irsinin yüz min beytdən artıq olduğunu
göstərsələr də, "Danə və Dam",
"Zənbur və Əsəl" məsnəvilərinin
adlarını çəksələr də, ortada bu əsərlərdən
əsər-əlamət yoxdur.
Şeirlər divanına gəldikdə isə onun yeganə əlyazması
İsfahanda - Fərhəng kitabxanasında saxlanılırdı.
Həmin o divan ilk dəfə məhz Əliyar Səfərli
tərəfindən aşkarlanmış və 1998-ci ildə
Tehranda əski əlifba ilə çapdan
buraxılmışdı. Əliyar Səfərli
Xəlil Yusifli ilə birgə hazırladığı "Azərbaycan
ədəbiyyatı tarixi (qədim və Orta əsrlər)"
dərsliyində ("Məsihi" oçerkinin müəllifi
Ə.Səfərlidir) Məsihi divanından ətraflı
söz açır. Bu şeirlər
divanını Məsihi Səfəvi hökmdarlarından olan
Məhəmməd Xudabəndəyə ithaf etmişdi,
divanın dibaçəsində Azərbaycanın adı
çəkilirdi. Əliyar Səfərli Məsihi
divanındakı qəzəlləri, rübailəri və məsnəviləri
təhlil edir, onun özünəməxsus bir şair
olduğunu təsdiqləyirdi. Məsihi Nəvaini
özünə ustad sanırdı, onu türk ədəbiyyatının
sultanı adlandırırdı, özü də özbək-cığatay
ləhcəsində şeirlər yaradırdı. Təbii ki, bu qəzəllərin əsas mövzusu
eşq və gözəlliyin tərənnümü idi.
Əlbəttə, Məsihinin öz şeirlərində
işlətdiyi bənzətmə və məcazlar klassik
poeziyada yeniliyilə seçilirdi və Ə.Səfərli Məsihidən
gətirdiyi misallarla sübut edirdi ki, Orta əsr şeirinin bədii
təsvir vasitələri, deyim-ifadə çalarları
heç də bitib-tükənmirdi.
Qara libasda nazik tənin ki,
pünhandır,
Nəhan olan zülmət
içrə abi-heyvandır.
Ə.Səfərli yazırdı ki:
"Məsihi qara libas geyinib, nazik, incə bədənini
örtən gözəlin qara libasa bürünməsini
dirilik suyunun zülmətdə qaranlıqlar içərisində
gizlənilməsinə bənzədir. Şairin
vəsf etdiyi bu gözəl dünya gözəlidir, geyimi,
oturuşu-duruşu ilə seçilən gözəl-göyçək
bir sevgidir. Məsihi
qəzəldə qara zülmət, gecə, qara paltar, göz
bəbəyinin qaranlığı kimi söz və ifadələri
işlətməklə bu qaranlıqların fonunda sevgilinin
günəş kimi parlayan surətini yaradaraq, təzadlardan
istifadə etmişdir".
Klassik poeziyanın öz
qayda-qanunları var və bunları bilmədən durub
Füzuli, Nəsimi ya Məsihi barədə nəsə yazmaq
ağlabatan deyil. Əliyar Səfərli bütün klassik
poeziyanı incəliklərinə qədər bilirdi, -desəm,
qətiyyən səhv etmərəm. 2014-cü ildə
"Divan ədəbiyyatı sözlüyü" kitabı
çap olundu və bu, Əliyar Səfərlinin tələbə
və aspirantlara, filoloqlara və ümumən ədəbi, elmi ictimaiyyətə
ən qiymətli, ən dəyərli hədiyyəsi oldu. Sayı-hesabı bilinməyən söz və ifadələrin
hər birinin mənasını izah eləmək, bu sözlərin
və ifadələrin klassik divan ədəbiyyatında
işlənmə qaydalarını misallarla şərh eləmək
Əliyar Səfərlinin adi bir sözçü və
lüğətçi deyil, klassik poeziyanın dərin
bilicisi olduğunu sübuta yetirir. "Divan ədəbiyyatı
sözlüyü"ndə elə sözlər, ifadələr
var ki, onları ilk dəfə məhz Əliyar Səfərli
bizlərə tanıdır: bəzmi-ələst, bərəati-istihlal,
elmi-lədün, əhli-əsma, səbül-məsani, həcərül-əsvəd,
təcdidi-mətlə, şahnə, şitaiyyə, dirəfşi-gavəyani,
xüsuf və s.
Əliyar Səfərli Xəlil
Yusifli ilə birgə "Azərbaycan ədəbiyyatı
tarixi (Qədim və Orta əsrlər)" dərsliyinin
müəllifidir və bu dərslikdə "Kitabi-Dədə Qorqud",
"Dastani-Əhməd Hərami", "Qazi Bürhanəddin",
"İmadəddin Nəsimi", "Məhəmməd
Füzuli", "Fədai", "Əmani", "Məsihi",
"Qövsi Təbrizi", "Saib Təbrizi",
"XVII-XVIII əsrlər ədəbiyyatı",
"Vidadi", "Vaqif", "Şəhriyar"
dastanı elmi oçerklərinin müəllifi Əliyar Səfərlidir.
Göründüyü kimi, Ə.Səfərlinin
Qədim və Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı
ilə bağlı "marşrutu" çox geniş və
zəngindir. Onun elmi üslubuna xas olan sadəlik
və anlaşıqlı ifadə tərzi-üslubu belə
bir həqiqəti də sübut edir ki, elm qəlizlik, mücərrədlik
sevmir, fikri aydın və səlis ifadə eləmək daha
münasibdir.
Elmi oçerklərinə gəldikdə
isə, Əliyar Səfərlinin hər bir klassik sənətkara
onun öz yaradıcılığının özəllikləri
ilə yanaşmaq prinsipi öndə durur. Qazi Bürhanəddin, Nəsimi,
Füzuli, Saib Təbrizi, Məsihi haqqında çox
yazıblar, Əliyar müəllim də yazıb. Amma fərq orasındadır ki, Əliyar müəllimin
elmi oçerklərində hər bir klassik sənətkarın
yaradıcılığının təhlili ilə
yanaşı, onun obrazı da yaradılır. Deyək
ki, "Qazi Bürhanəddin" oçerkini oxuyursan və
anadilli şeirimizin ilk böyük nümayəndəsi olan
bir şairin həyatı və yaradıcılığı
ilə bağlı heç bir qaranlıq nöqtə
qalmır və Qazi Bürhanəddin sanki XIV əsrdən
üzü sənə sarı gəlir, bu gözəllik və
sevgi nəğməkarı ilə üzbəüz oturursan. Onun canlı obrazını seyr edirsən. Yeddi əsr
bundan əvvəl yaşamış bir hökmdar-şairin qəzəllərini
onun öz dilindən eşidirsən, sən onu anlayırsan,
çünki sənin öz doğma dilində
danışır:
Dedim ki, ləbin, dedi nə şirin
söylər,
Dedim ki, belin, dedi nə narın
söylər.
Dedim ki, canum cümlə fədadır
saçuna,
Dedi ki, bu miskin hələ varın
söylər.
Mənim Əliyar müəllmin
elmi oçerkləri içərsində ən çox bəyəndiyim
və dönə-dönə oxuduğum, oxuyub
faydalandığım Məhəmməd Füzuli haqqında
yazdığıdır. Füzuli haqqında
Əhdi Bağdadidən, Sam Mirzədən, Mister Gibbdən,
Köçərlidən, Abdulla Surdan, Əli Nihad Tərlandan,
Köprülüzadədən, Həmid Araslıdan,
Mirzağa Quluzadədən, Fuad Qasımzadədən, Azadə
Rüstəmovadan, Sabir Əliyevdən, Samət Əlizadədən,
Kamil Vəlidən tutmuş Teymur Kərimli, Lalə Əlizadə,
Gülşən Kəngərliyə qədər nə
yazılıbsa, hamısını
çalışmışam oxuyum. Hər bir tədqiqatda
Mirzə Cəlil demişkən: "Bir dad, bir duz" hiss
etmişəm.. Bu sırada
Əliyar müəllimin Füzuliyə həsr etdiyi
oçerki də özünəməxsusluğu ilə
seçilir. Doğrudur, Əliyar müəllim
"Həmid Araslı yolu"nu seçir. Füzulinin həyatı, sənət yolu, mühiti
və ayrı-ayrı janrlar üzrə təhlilini bizə təqdim
edir, amma heç kimi təkrar etmir, Füzuli haqqında öz
sözünü deyir. Xüsusilə,
Füzulinin qəsidələri, qitə və rübailəri
haqqında təzə, həm də son dərəcə
maraqlı fikir və mülahizələri ilə
qarşılaşırıq. Bu fikri
"Leyli və Məcnun", "Füzulinin nəsri"
bölmələrində də hiss edirik."Hədiqətüs-süəda"
haqqında isə səhv etmirəmsə,
füzulişünaslıqda ilk dolğun tədqiqatın
müəllifi də Əliyar Səfərlidir. Ümumiyyətlə, Əliyar Səfərlinin
klassik poeziyamız haqqında fikir və mülahizələri
özünəməxsusluğu ilə seçilir.
Əliyar müəllim uzun
illər ADU-da klassik ədəbiyyatdan mühazirələr
oxuyub və onun tələbələri etiraf edirlər ki,
Əliyar müəllimin dərsləri, oxuduğu mühazirələr
yaddaşımızda yaşayır. Əliyar müəllimin şəxsiyyətində
ciddi alim və pedaqoq vəhdəti hiss edilirdi. O, Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda da bu vəhdəti
qoruyurdu. Namizədlik və doktorluq
dissertasiyalarının müzakirəsi zamanı, xüsusilə,
klassik ədəbiyyatla bağlı müzakirələrdə
dissertantların ən çox çəkindiyi şəxs
Əliyar Səfərli idi. Çünki
o, qüsurları, nöqsanları
bağışlamırdı.
Əliyar Səfərli klassik şair və ədiblərin-
Bürhanəddinin "Gülşənə gəl
nigara", "Divan", Məsihinin "Vərqa və
Gülşa", Əmaninin "Əsərləri",
Füzulinin "Seçilmiş əsərləri", Nəsiminin
"Seçilmiş əsərləri", "Mən cahana
sığmazam", eləcə də "Dastani-Əhməd
hərami", "Hikmət xəzinəsi"
kitablarını tərtib edib
geniş müqəddimə ilə, kütləvi tirajla nəşr
etdirmişdi. İndi bu nəşrlər qiymətli
bir mənbə kimi qorunur.
Mənim
tanıdığım professor Əliyar Səfərli budur. O, 80 yaşına gəlib
çatdı və bu yubileyi təəssüf ki, biz onsuz qeyd
edirik. Ruhu şad olsun!
Vaqif YUSİFLİ
Ədəbiyyat
qəzeti.- 2017.- 9 dekabr.- S.27.