Çinli yazar Yan Lianke: "Koronavirusdan sonra nə olacaq?"
Honq Konq Elm və Texnologiya Universitetinin Çin mədəniyyəti
müəllimi, professor, yazar
Yan Lyanke 2020-ci ilin fevralında tələbələrinə
verdiyi onlayn mühazirədə hekayə
yazarlarının gələcəkdə
epidemiya haqqında necə bəhs edəcəklərindən, kollektiv
yaddaşdan və koronavirusdan danışıb.
Həmin
dərsdən seçilmiş
hissələri təqdim
edirik.
Əziz tələbələrim, bu
bizim ilk onlayn dərsimizdir. Başlamazdan əvvəl icazə verin, bir az mövzudan kənarlaşım.
Uşaq
olanda eyni səhvi iki-üç dəfə təkrarlayanda
valideynlərim məni
qarşılarına qoyub,
alnıma işarə
edərək soruşardılar:
"Niyə belə unutqansan?".
Çin
dili müəllimimiz nə vaxt hansısa
bədii mətni dəfələrlə oxuyub
əzbərləyə bilmədiyimi
görsə məni ayağa qaldırıb bütün sinfin qarşısında sorğu-suala
çəkərdi: "Niyə
belə unutqansan?".
Xatırlamaq qabiliyyəti yaddaşın
böyüdüyü torpaqdır,
xatirələr isə
bu torpağın meyvələri. İnsanları heyvanlardan və
ya bitkilərdən fərqləndirən ən
mühüm xüsusiyyətlərdən
biri də yaddaşa və xatırlama qabiliyyətinə
malik olmalarıdır.
Bu, böyüyüb, yetkinləşməyimiz üçün
əsas ehtiyacımızdır.
Düşünürəm ki, bu, yemək yeməkdən, geyinməkdən, nəfəs
almaqdan daha vacibdir. Yaddaşımızı itirsək, necə
yemək yediyimizi unudarıq, tarla şumlamaq qabiliyyətimizi
itirərik. Kralın çılpaqkən
daha gözəl göründüyünə inanmağa
başlayarıq. Niyə bu
gün bunlardan danışıram? Səbəb, COVİD-19-un (milli və qlobal
fəlakət olan) təsirlərinin hələ
də qarşısının
alınmaması, virusun
ailələri ayırmağa
davam etməsi, Vuhan və başqa
şəhərlərdə ürəkağrıdan fəryadların
hələ də dinməməsidir. Buna baxmayaraq, statistika getdikcə yaxşılaşır,
qələbə mahnıları
səslənməyə başlayıb.
Ölülərin cəsədləri hələ
soyumayıb, insanlar hələ də yas içindədirlər. Halbuki insanlar
zəfər nəğmələri
oxumağa (Konfutsiyə
işarə edərək),
"Necə də müdrik və möhtəşəm!" deməyə
hazırdır.
COVİD-19 həyatımıza daxil olandan bəri
xəstəxanalarda və
ya evdə neçə insanın öldüyünü dəqiq
bilmirik. Nə araşdırmaq, nə də kimdənsə soruşmaq imkanımız belə olmadı. Daha da pisi, zaman
keçdikcə bu araşdırmalar və suallar üçün çox gec ola bilər
və bu məsələlər həmişəlik
sirr olaraq qala bilər. Belə davam edərsə gələcək nəsillərə
heç kimin xatırlamadığı və
içindən çıxmaq
mümkün olmayan ölüm-dirim qarmaqarışıqlığı
ötürəcəyik.
Nə üçün
fərdlər, ailələr,
cəmiyyətlər, dövrlər
və ya ölkələr faciə
və fəlakətlərlə
üzləşiblər? Ayrıca niyə
tarixdə fəlakətlərin
əvəzi on minlərlə
adi insan həyatı ilə ödənib? Bilmədiyimiz və ya sorğu-sual
etmədiyimiz (razılıqla
dinlədiyimiz) çoxlu
məsələlər arasında
biri diqqət çəkir: Biz insanlar (irq olaraq hamımız,
qarışqa kimi əhəmiyyətsizliyimizlə) unutqan varlıqlarıq.
Xatirələrimiz redaktə olunur, dəyişdirilir, silinir. Başqalarının bizə xatırlamalı olduğumuzu söylədiklərini
xatırlayırıq, unutmağımızı
söylədiklərini unuduruq.
Kimsə
bizə deyəndə
susur, əmr gələndə mahnılar
oxuyuruq. Yaddaş, dövrümüzün
bir alətinə çevrilib, unutmağımız
və ya yadda saxlamağımız
tələb olunan şeylər haqqında kollektiv və milli xatirələr yaratmaq üçün istifadə olunur.
Keçmişə çevrilmiş tozlu kitab üzlərini unudun, son 20 ildə baş verənləri xatırlayaq. Gəlin sizə 1980-ci və
1990-cı illərdə doğulan
uşaqların yaşadıqları
və xatırladıqları
şeylərdən danışaq.
Məsələn, QİÇS, SARS və COVİD-19 insan əliylə gələn fəlakətlərdir, yoxsa
Tanşan və Vençuan zəlzələləri
kimi insanları çarəsiz qoyan təbii fəlakətlər?
Bəs niyə belə təbii fəlakətlərdə
insan faktoru həmişə eyni olur? Xüsusilə,
17 il əvvəl
SARS epidemiyası və
indiki COVİD-19 epidemiyası
sanki eyni teatr rejissorunun əlindən çıxıb.
Eyni faciə gözümüzün
qabağında yenidən
canlanır. Biz toz
zərrəsindən başqa
bir şey olmayan insanlar olaraq bu rejissorun
kim olduğunu
öyrənə bilmirik,
bir yerə yığışıb ssenaristin
düşüncələrini, ideyalarını, yaradıcılığını
ortaya çıxaracaq
təcrübəmiz də
yoxdur. Yaxşı, bu "ölüm
oyunu" yenidən canlandırılarkən, heç
olmasa, əvvəlki oyun haqqında nə xatırlayırıq
deyə özümüzə
sual verməli deyilikmi?
Yaddaşımızı kim
sildi, kim keçmişimizə süngər
çəkdi?
Unutqan insanlar onlara həyat verən ağacla əlaqəsi kəsilən
taxta, taxta parçaları kimidirlər. Gələcəkdə nə olacaqlarına mişarlar və baltalar qərar verirlər.
Yazmaq həvəsi
ilə həyatına
məna qatanlara, həyatı hərflərə
güvənərək yaşayanlara
səslənirəm. Biz də tökülən qana və həyata
dair yaddaşımızdan
əl çəkəcəyiksə
yazmağın nə mənası var? Ədəbiyyatın dəyəri nədir?
Cəmiyyətin niyə yazarlara
ehtiyacı var? Uzun-uzadı yazılarınızın, zəhmətinizin,
yazdığınız çoxlu
kitabların başqalarının
idarə etdiyi kukladan fərqi nədir? Jurnalistlər
şahidlik etdiklərini
xəbərə çevirməzsə,
yazarlar öz xatirələrini və hisslərini yazmazsa, cəmiyyətin danışa
bilən, danışmağı
bilən insanları saf və coşqulu
siyasi düzgünlük
naminə eşitdiklərini
çatdırmaqla kifayətlənərsə,
Yer üzündə insan kimi yaşamağın
nə demək olduğunu bizə kim izah
edəcək?
Dövrün böyük partlayışları
arasında insanların
yaddaşı, yox edilən və ya diqqətsizliklə kənara atılan, sanki heç olmamış kimi səslərlə və sözlərlə gizlədilən
lazımsız köpük,
axıntı və ya səs-küy kimi görünür. Təəssüf ki, dövr keçdikcə
hər şey unudulmağa başlayır.
Ət və sümük, bədən və ruh yox olmuş
vəziyyətdədir. Hər şey yaxşıdır,
dünyanı qaldıracaq
həqiqətin lövbəri
yoxa çıxıb.
Tarix də əfsanələrin,
əsassız, itmiş,
uydurulmuş hekayələrin
toplusuna çevrilib.
Belə baxanda xatırlamaq, redaktə edilməmiş,
silinməmiş xatirələrə
sahib olmaq bizim üçün nə qədər vacibdir. Çoxumuzun
taleyində həyatımızı
yazmağa həsr etmək var, həqiqəti axtarır və insan olaraq
xatirələrimiz vasitəsilə
yaşayırıq. Bizim kimi
insanların belə pafoslu orijinallığını
və yaddaşını
itirdiyi bir gün gəlsə, dünyada şəxsi və tarixi həqiqətdən danışa
biləcəyikmi?
Əslində, yadda saxlamaq qabiliyyətimiz və xatirələrimiz dünyanı
və ya reallığı dəyişdirə
bilməsə də, heç olmasa mərkəzi, təşkil
edilmiş "həqiqətlərlə"
qarşılaşdığımız zaman nəyinsə yanlış olduğunu dərk edə bilər. İçimizdəki kiçik səs
"Bu doğru deyil!"
deyər. Heç olmasa,
epidemiyanın bitmə
vaxtı həqiqətən
gəlməzdən əvvəl,
şən zəfər
nəğmələri arasında,
biz insanların, ailələrin
matəm və fəryadını eşidə
və xatırlaya bilərik.
Xatirələr dünyanı dəyişdirə
bilməz, amma bizə əsl vicdan verə bilər.
Xatirələr bizə reallığı
dəyişdirmək gücü
verməsə də, heç olmasa o istiqamətə doğru bir yalan gələndə
içimizdə şübhə
yarada bilər.
Əziz tələbələrim, biz hamımız
həyatını yəqin
ki, dil vasitəsilə
reallıq və xatirələrlə məşğul
olmaqla keçirəcək
sənət tələbələriyik. Gəlin kollektiv
yaddaşdan, milli yaddaşdan, etnik yaddaşdan yox, öz yaddaşımızdan
danışaq. Əslində, tarix boyu milli
və kollektiv yaddaşın bulandırdığı
və dəyişdirdiyi
də həmişə
fərdi yaddaşımız
olub. Nəhayət, COVİD-19 da bir
gün xatirəyə
çevriləcək. Ümid edirəm ki, sizin kimi COVİD-19 fəlakətini yaşayan
hər kəs xatirələrdən nəticə
çıxaran, yaşananları
unutmayan insanlara çevriləcək.
Yaxın gələcəkdə xalqımız COVİD-19 üzərində qələbəni zəfər mahnıları, xalq mahnıları ilə qeyd edərkən, ümid edirəm ki, biz bu səslərə qoşulan boş və dayaz yazarlar deyil, öz xatirələri ilə orijinal həyatlar yaşayan insanlar olacağıq. Böyük tamaşa səhnəyə qoyulanda ümid edirəm ki, biz səhnədəki aktyorlar və ya tamaşaya daxil olmaq üçün alqışlayanların deyil, səhnənin ən ucqarında sakitcə dayanıb, gözündə yaşlarla baxan, içinə qapanıq, tənha qalanların arasında olacağıq. Əgər mahnılar arasında sakitlik və bərəkət günləri yavaş-yavaş geri qayıdarkən COVİD-19-un mənbəyini və necə yayıldığını yüksək səslə sorğu-sual edə bilmiriksə, bunu səssizcə mırıldanaq, çünki bu, vicdanımızın və cəsarətimizin göstəricisidir. Auşvitz həbs düşərgəsində baş verənlərdən sonra orda olanlar haqqında şeir yazmaq həqiqətən də barbarlıq idi, amma o dövrü sözlərimizdə və xatirələrimizdə unutmağı seçmək daha böyük barbarlıqdır.
Li Venlian (çinli həkim, bəzi məlumatlara görə COVID-19 koronavirus pandemiyası haqda ilk məlumat verən adam - tərc.) kimi baş verənlər haqqında məlumat verə bilmiriksə, heç olmasa o məlumatlara yaxşı qulaq asaq.
Ucadan danışa bilmiriksə, pıçıldayaq. Pıçıldaya bilmiriksə, yaddaşa sahib, səssiz insanlar olaq. COVİD-19-un başlanğıcını, şiddətlənməsini və yayılmasını yaşayan bizlər, müharibədə qalib olandan sonra zəfər nəğmələri söyləyən izdiham gələndə sakitcə geri çəkilən, xatirələrini qəlblərində saxlayan məzarları ürəklərində daşıyan, yad edən və bir gün bu xatirələri gələcək nəsillərə ötürən insanlar olaq.
Hazırladı: Nilufər HACILI
Ədəbiyyat qəzeti.- 2022.- 3
sentyabr.- S.28.