Essevari fikirlər
Yeddinci silsilə
Qeybət günah və adi söhbət kontekstində. Məhəmməd peyğəmbər
(s.ə.s) deyir, sui-zənn yox, hüsni-zənn et.
Bunu təhlil etmək təbii, hədis alimlərinin
işidir, amma yaşadığımız ziddiyyətli həyat
reallıqlarını nəzərə alanda, həmişə
hüsni-zənn etmək elə də asan olmur. Düzdür, nəzəri baxımdan bütün
şübhəli, ikibaşlı sual doğuran situasiyalarda
hüsni-zənn etmək ("Hər şeyi zatən Allah
görür" məsələsi) qəlbə rahatlıq gətirir,
ya gətirə bilər, bəlkə də elə peyğəmbər
(s.ə.s) buna görə hüsni-zənn etməyi tövsiyə
edibmiş. Bir də, axı, hamı Mövlana və
Serafim Sarovski ola bilməz, - bu, məsələnin
bir tərəfi. Digər tərəfdən, hər xoşagəlməz
situasiyada hüsni-zənn edən adam
özünü axmaq vəziyyətində hiss edir. "Axı göz görə-görə sən
saxtakarlıq edirsən, mən necə sənə
inanım?" - az qalırsan
qarşındakı münafiqə bunu deyəsən...
Qeybət ümumi olaraq başqasının özü
haqda eşitmək istəmədiyi, qulağına pis gələn
sözlərdir. Amma məsələ elə
orasındadır ki, bəzən bir adamın özü haqda nəyi
eşitmək istəmədiyini bilmək olmur. Söhbət o sözlərdən, fikirlərdən
gedir ki, onları qeybətə yozmaq da olar, yozmamaq da. Məsələn, ədəbi cameədəki
söhbətləri götürək. Tutaq
ki, bir neçə qələm adamı çayxanada
hansısa nasirin bir romanını müzakirə edirlər və
müəllif özü orda olmaya-olmaya başlayırlar
romanı yıxıb-sürüməyə. Bu cür söhbətlərə bir tərəfdən,
qeybət kimi yanaşmaq olar, çünki yazdığı əsər
haqqında eşitdiyi fikirlər müəllifin xoşuna gəlməyə
bilər. O biri tərəfdənsə, mətnlə
bağlı deyilən ən sərt tənqidi fikir belə nəyə
görə qeybət sayılsın? Yəni belə
çıxır, müəllif nə yazır yazsın, qələm
dostları onu tənqid etməməlidirlər ki, bu, qeybət
sayıla bilər? Yoxsa müəllifin həmin
müzakirələrdə olması mütləqdir? Məncə, mütləq deyil.
Qeybət hər şeydən əvvəl adamın
içindən vulkan kimi çıxmaq istəyən sözlərdir. İnsan qeybət
edir və rahatlaşır. O biri tərəfdən, qeybətin
günah olduğunu bilənlər, bunun haram, günah tərəfini
bir növ, azaltmaqçün özlərini
sığortalamağa çalışır: "Dediyim qeybət
kimi alınmasın", "Bunu qeybət kimi demirəm",
"İkimizin arasında qalsın" (izahı: yəni qeybət
kimi yayılmasın ki, axırda gedib sahibinə
çatmasın). Dinə bağlı olanlar, adətən belə
bir cümlə işlədirlər: "Əgər dediyim
qeybətdirsə, savabı ona gedib çatır".
Qəribəsi
odur ki, bəzən insan kiminsə eybini elə yumoristik şəkildə
açıb deyir ki, sənə elə gəlir, haqqında
deyilən adam bunu eşitsə, əsla
inciməyəcək, əksinə, özü də qəşş
edib güləcək, axırda deyəcək: "Düz
sözə nə deyəsən". Halbuki eyni
sözləri ciddi tonda desən və bu, gedib sahibinə
çatsa, tamam başqa cür reaksiya verəcək.
"Adını
çəkməyəcəm, deməli, bir dəfə...", birisi başlayır kiminsə
qarasınca danışmağa və əmin olur ki, qeybət
etmir. Bəlkə də bu, doğrudan qeybət
deyil, çünki qeybət konkret şəxsə yönəlir.
Başqa qismən oxşar misallar. "Adını çəkməyəcəm, bəlkə
də bilirsən, söhbət kimdən gedir",
"Söhbətin kimdən getdiyini bilsən də, ad çəkmə".
Bu tipli söhbətlərdə bilmirsən,
haqqında danışılan adamın qeybəti edilir, ya yox.
Ən azından, qeybət edilməməsinə
cəhd edirsən. O biri tərəfdənsə, ehtiyat
edirsən ki, müsahibin ad çəkməsə də,
söhbətin kimdən getdiyini hər ikiniz anlayırsız.
Bəzənsə
qarşındakı adam ad çəkməyə
bilmir, bir az tərəddüd edəndən sonra dillənir:
"Nə isə... adını deyim də. Onsuz da elə
böyük qəbahət iş görməyib," -
yuxarıda dediyim vulkan püskürməsi və ya
ağır yükdən azad olma baş verir. Düzdür, ola bilər, adını çəkdiyi adam
gercəkdən qəbahət etməyibmiş. Amma
bunu daha çox özünün böyük qəbahət
etmədiyini göstərməkçün dediyi məlum olur.
Kimsə bəzən feysbukda ad çəkmədən
dostluğunda olan adamı tənqid edən status yazır. Status yazan
öncə fikirləşir, ad yazsa, adamı incidə, xətrinə
dəyə bilər. Eyni zamanda ona elə gəlir
ki, bununla qeybətə yol vermiş olacaq. Amma
elə də olub, statusda ad çəkilib və adı
çəkilən buna şərh olaraq yazıb ki, qeybətimi
edirsən ha. Status yazansa ona cavab verib: "Qeybət niyə?
Arxanca danışmıram ki? Açıq şəkildə yazıram və sən
oxuyursan". Bu tipli məsələlərdə mən
daha çox status yazanı haqlı bilirəm, amma o biri tərəfdən,
xətrə dəymək, incitmək məsələsi ortaya
çıxır, hərçənd, ad çəkilməyəndə
belə, statusu oxuyub bunu yüz faiz özünə aid
olduğunu bilən adam yenə də incik
qalır. ))
Bəzənsə insan əksinə, özü haqda qeybətə,
ondan xəbərsiz istəmədiyi sözün deyilməsinə
razı olar, nəinki o sözü şəxsən
özü eşitməyə. 1988-ci il idi, Ermənistandan
qovulmuş azərbaycanlı qaçqın uşaqlardan biri
Vahid (şərti ad) bizim sinfə (səkkizinci sinfə) qəbul
olmuşdu. İlk günlər bu oğlanın
üzü heç gülmürdü, sinif rəhbərimiz
bizə tapşırmışdı ki, onunla mehriban olaq, biz də
müəllimin dediyini edirdik. Bir dəfə tənəffüsdə
sinfimizdəki Şamil (şərti ad) həmin qaçqın
şagirdin yanında olmasını hiss etmədi, gülə-gülə
"Yeraz Vahidin danışmağı da komediyadı"
dedi, bunu deyən kimi Vahid heç nə demədən sərt
baxışlarını ona dikdi. Şamil qəfil susdu,
utandığından qızardı, biz də susduq və o
söhbət bir müddət sonra unuduldu... İndi
fikirləşirəm ki, Vahid o zaman daha çox özündən
xəbərsiz onun haqda "yeraz" sözünün işlədilməsinə
razı olardı, nəinki bir neçə nəfərin
yanında eşitməyə.
***
Qədər və üsyan. İman gətirmişlər
belə, cavan yaşda yaxınlarını, əzizlərini
itirəndə, qədərə tabe ilə Allaha xəfif, bəzən
sərt, həm də gizli üsyanın arasında var-gəl
edir. Qədərə tabe və üsyan
arasında hərəkət bir növ ziqzaqvaridir. İmanı güclü olan daxili üsyanın kəskin
həddə, - özüçün müəyyən etdiyi
qırmızı xətt deyək buna, - keçdiyini hiss edəndə,
tez Allahın qədərinə tabe olmağa can atır.
Vaxtsız hesab etdiyi itkinin
ağırlığını hiss edəndə, yenidən
"Axı niyə də, niyə?" kimi suallar içində
baş qaldırır. Bəzən
üsyan edən özünü inandırır ki, o, heç
də Yaradana asilik etmir. "Yox e, o,
ölməməliydi axı. Elə də
ağır xəstə deyildi. Axı, birdən-birə
necə oldu ki... Bəlkə, etiraz heç də üsyan
deyil?". İnsan etiraza bir
növ, Allahla özü arasında olan məhrəm ərkyana
münasibətdən doğan əməl kimi baxıb Onun mərhəmətinə
sığınır. Eyni zamanda imanlı insan qəlbində
yüngülvari gəzişərkən, "Deyəsən,
Allaha üsyan edirəm" qənaətinə gəlir, tez də
düzəliş edir öncə dediyinə: Başa
düşürəm e, alnımıza nə yazılıbsa,
o da olacaq... amma yenə də...".
***
"Qara tarix" statusunun ləğvi. 44
günlük müharibədən öncə biz yutubda erməni
əsgərlərinin torpaqlarımızı
işğalıyla bağlı kadrlara yarıxoş, yarıməcburi
baxanda özümüzü, söyürdük. "Bu qədər də acizlik olar? İllərdi o qədər torpaq itirmişik, acizik,
heç nə edə bilmirik, işğalla faktiki
barışmışıq" - yanıb-tökülməyimizi
bu cür ifadə edirdik. "Belə
götürəndə, biz axı, neyləyə bilərdik?
Ermənistanın arxasında o boyda dövlətlər
dayanmışdı", - bunlar içimizdəki
ağrını azaltmaq, özümüzə təsəlli
verməkçün tez-tez dediyimiz sözlər idi.
İndi isə çox güman, ermənilərin çoxu həmin
kadrlara baxa bilmir, hətta müşahidə etmişəm, azərbaycanlıların
onların yutubdakı videolarına yazdıqları lağ, təhqir
dolu şərhlərinə belə reaksiya vermirlər, səbəb
aydındır, - sarsılıblar.
Mən indi 1992-ci ilin mayında Şuşanın,
1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin
işğalıyla bağlı ermənilərin yutubda yerləşdirdiyi
videolara həvəslə baxıram, çünki o hadisələr
artıq "qara tarix" statusundan çıxıb tarixə
qovuşub. Mən indi Melkonyanın Kəlbəcərin
işğalı vaxtı sevinə-sevinə avtomatla göyə
güllə atması kadrlarına hardasa neytral gözlə
baxıram, hərçənd, həmin epizodda yeniyetmə
oğlan nəvəsini erməni əsgərlərinə vermək
istəməyən azərbaycanlı nənəyə qulaq
asanda gözlərim dolur. (Nənəni
"Bizim əsgərlər gəlib sizi qıracaq" dediyinə
görə güllələmişdilər, bunu ermənilər,
təbii, öz kameralarına çəkməmişdi.)
Əcaib səslənəcək, sanki Melkonyan
heç düşmən deyilmiş. Şuşa
indi bizdədir deyə, 1992-ci ilin mayında şəhərin
işğalına rəhbərlik etmiş general Arkadi
Ter-Tadevosyanın o vaxt şəhərə hücum əmri
verməsi kadrlarına indi xarici sənədli film kimi
baxıram. Söhbət həmin anda
keçirdiyim hisslərdən gedir, aydın məsələdir
ki, mən melkonyanların, ter-tadevosyanların, onların
ideoloqları olmuş balayanların düşmənimiz
olduğunu yaxşı bilirəm. Bir
sözlə, otuz ilə yaxındır çiyinlərimizin
üstündə yük olub bizi aşağı sıxan o
hadisələr indi bizim götürə biləcəyimiz
kitablarda öz əksini tapır.
***
44 günlük müharibə və instinktiv qadın təəssübkeşliyi. Səhv etmirəmsə,
44 günlük müharibənin əvvəlləriydi. Ermənistanın baş naziri Paşinyanın
arvadı Anna Akopyan bir neçə erməni qadınla hərbi
formada işğalçı əsgərlər arasında ruh
yüksəkliyi yaratmaqçün Dağlıq Qarabağa səfər
etmişdi. Bu səfəri saytlar geniş
işıqlandırmışdı. Bundan
bir müddət sonra bizimkilərdən kimsə Anna Akopyan
başda olmaqla erməni qadınlarını "Qarabağdan
Ermənistana qayıdandan sonra" başlıqlı yazı
ilə hamilə vəziyyətdə (Azərbaycan əsgərlərindən
hamilə qalmalarına işarə) fotoşopla düzəldilmiş
şəklini feysbukda yayımlamışdılar. Şəklin
altında şərhlər-reaksiyalar həmişəki kimi
müxtəlif idi: lağlağı, qınama, haqq
qazandırma və s. Diqqətimi daha çox çəkən
məqam bir xeyli azərbaycanlı qadının bunu edənləri
şiddətli qınamaları, profil sahiblərindən bu
şəkli təcili yığışdırmalarını
tələb etmələriydi. "Bu nə
biabırçılıqdı!", "Adımızı
batırmayın, ayıb olsun bunu edənlərə!",
"Əsgərlərimiz ora seksual ehtiyaclarına görə
getməyiblər, torpaq azad etməyə gediblər!" və
s.
Azərbaycan qızlarının, qadınlarının təlaşını,
hiddətini təhlil edəndə, belə bir nəticəyə
gəldim.
Onlar bir növ, öz həmcinslərinin virtual zorlanmasına
qarşı öz hiddətlərini bildirmişdi, bu səbəbdən,
onların diqqətini işğalçı orduya mənəvi
dəstək verən qadınların milliyyəti yox, məhz
qadın olmaları çəkmişdi və qəribə səslənsə
də, bizim qızlar altşüur səviyyəsində erməni
əsgərlərinə mənəvi dəstək verən həmcinslərinə
münasibətdə istər-istəməz "həmrəylik"
prinsipindən çıxış etmişdilər.
***
Con
Qolsuorsinin "Forsaytlar haqda saqa" silsiləsindən olan ilk
iki romanı oxuyanda belə bir qənaətə gəldim.
Əsər eyni zamanda həm (süjet xəttinin ətalətliliyi
ilə bağlı) darıxdırıcı, həm də
maraqlı ola bilərmiş və bu,
heç də məntiqsiz səslənmir.
***
Azərbaycan
tərcüməçilərində bir kompleks var. Qərb
yazıçılarının əsərlərini rus dilindən
Azərbaycan türkcəsinə tərcümə edəndə,
mətnin sonunda sadəcə "Tərcümə etdi: Filankəs
Filankəsli" yazırlar. Yəni rus dilindən
tərcümə etdiklərini yazmırlar. Halbuki, bəzən ikinci dildən uğurlu tərcümə
heç də mətnin dəyərini azaltmır, onun
orijinallığına ciddi xətər yetirmir.
Alpay AZƏR
Ədəbiyyat qəzeti.- 2022.- 22 yanvar.- S.31.