Hüseyn İbrahimov 90

 

Şəxsiyyətin və sənətin vəhdəti

 

Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimov yarım əsrdən artıq davam edən zəngin yaradıcılığı ilə ədəbiyyatımızın və ictimai fikrimizin inkişafında mühüm xidmətləri ilə seçilən, nəzərə çarpan məhsuldar yazıçı kimi xüsusi hörmət və nüfuz qazanmışdır.

Maraqlı hekayələri, povestləri və romanları ilə o, Azərbaycan ədəbiyyatına sanballı töhfələr vermişdir.

Hüseyn Məhəmmədəli oğlu İbrahimov 12 mart 1919-cu ildə Naxçıvan mahalının Şərur bölgəsindəki Şahtaxtı kəndində anadan olmuş, ilk təhsilini burada almışdır. Araz çayının sahilində yerləşən, böyük Mirzə Cəlilin "sahibi-mənsəb və ziyalılar vətəni" adlandırdığı, milli elm, ədəbiyyat, mətbuat və incəsənətimizə qüdrətli simalar bəxş etmiş bu kəndin özünəməxsus coğrafi mövqeyi və maarifçilik ənənələri Hüseyn İbrahimovun da mənəvi təkamülündə, dünyabaxışının formalaşmasında, gələcək sənət taleyində mühüm rol oynamışdır. Qədim Şahtaxtı kəndində keçirdiyi acılı-şirinli günlər, uşaqlıq yaddaşına həkk olunmuş zəngin həyat hadisələri, ilk gənclik illərindən tanıdığı müxtəlif xarakterli və keşməkeşli taleyə malik insanlar Hüseyn İbrahimovun sonralar yaradıcılıq prosesində daim istinad etdiyi tükənməz mənbələr olmuşdur.

Onun ilk qələm təcrübələri, gənclik şeirləri texnikumun divar qəzetində meydana çıxıb. Əvvəlcə Noraşen (indiki Şərur) rayonunda (1941-1943), sonra Naxçıvan Muxtar Respublikasında (1943-1947) Gənclər təşkilatına rəhbərlik etməsi də Hüseyn İbrahimovun maarif işçilərinin, müəllimlərin, ziyalıların və gənclərin həyatına daha yaxından bələd olmasını şərtləndirmişdir. Buna görədir ki, xalq yazıçısının çoxillik yaradıcılığının bütün dövrlərində maarifçi ziyalıların və gənclərin taleyi ilə bağlı mövzular, süjetlər və obrazlar üstünlük təşkil edir.

Tərcümeyi-halının mətbuatla, kütləvi informasiya vasitələri ilə bağlı səhifələri Hüseyn İbrahimovun həyati baxışlarını daha da konkretləşdirmiş və dərinləşdirmişdir. "Şərq qapısı" vilayət qəzetinin redaktor müavini (1947-1949) və Naxçıvan Nazirlər Soveti yanında Radio Verilişləri Komitəsinin sədri (1949-1954), "Şərq qapısı"nın baş redaktoru (1961-1965) vəzifələrindəki gərgin və fədakar iş təkcə mətbuatın inkişafı ilə bağlı olaraq qalmayıb, həm də onun cavan yazıçı kimi həyatın dərin qatlarını, xarakterlərin daxili mürəkkəbliyini və incəliklərini öyrənməsinə münasib şərait yaratmışdır. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində keçən təhsil illəri gənc jurnalist və yazıçı üçün ideya-mənəvi təkamül və yaradıcılıq şəriştəsi baxımından xüsusi məktəb kimi çox əhəmiyyətli olmuşdur.

Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun həyatında, tərcümeyi-halında, taleyində dövlətçilik fəaliyyəti xüsusi yer tutur. O, XX əsr Azərbaycan ədəbi-ictimai fikir tarixində dövlətçilik fəaliyyəti ilə yazıçılıq işini məharətlə uzlaşdırmağı bacaran sənətkarlardandır. Yazıçılıq - həyatı və insanları yaxından tanımaq və populyar olmaq dövlətçilik işində Hüseyn İbrahimovun köməyinə gəlmişdir. Müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışmaq isə Hüseyn İbrahimova cəmiyyətin "hamı üçün görünməyən" tərəflərini də görməyə, öyrənəmyə imkan vermişdir. Hər iki halda - həm yazıçılıq, həm də dövlətçilik fəaliyyəti nəinki uduzmuş, əksinə, çox şey qazanmışdır. Hüseyn müəllimin timsalında yazıçılıqla dövlətçilik bir-birini tamamlamışdır. Hüseyn İbrahimovun Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsində mühazirəçilər qrupunun rəhbəri (1960-1961), Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri (1965-1970), Naxçıvan Muxtar Respublikasının mədəniyyət naziri (1970-1975) vəzifələrindəki fəaliyyəti, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin sədri (1963-1970) kimi məsul dövlət işində təmsil olunması həm də onu özünəməxsus ictimai baxışlara malik olan cəmiyyətşünas yazıçı səviyyəsinə çatdırmışdır. Azərbaycan dövlətçilik tarixinin müxtəlif mərhələlərindən - Atabəylər dövründən, sovet hökumətinin qurulmasından, qaçaqçılıq hərəkatından, repressiya illərindən, müstəqillik uğrunda mübarizədən yazdığı əsərlərin, habelə əsərlərindəki raykom katibi, ispolkom sədri, istehsalat rəhbəri, komsomol katibi, məktəb direktoru və s. kimi obrazların uğurlu alınmasında dövlətçilik təcrübəsi öz "sözünü" demişdir.

Hüseyn İbrahimovun həyatı Yazıçılar Birliyi ilə üzvi surətdə bağlıdır: 1952-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. O, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Naxçıvan filialının sədri (1954-1960), Yazıçılar Birliyi Naxçıvan şöbəsinin məsul katibi (1980-1997) vəzifələrində regionda milli ədəbiyyatın inkişaf etdirilməsi, yeni yazıçılar nəslinin formalaşdırılması sahəsində səmərəli fəaliyyət göstərmişdir. Hüseyn İbrahimovun Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin sədri kimi (1997-2007) fəaliyyəti də müstəqillik dövründə Naxçıvanda yeni ədəbi mühitin canlandırılmasına xidmət etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Təşkilatının əllinci illərdən sonra keçirilmiş bütün qurultay və plenumlarının iştiarkçısı olan H.İbrahimov həmişə ədəbiyyatın milliliyi, xəlqiliyi, həyatiliyi, təbiiliyi uğrunda mübarizə hərəkatında fəal görünmüşdür. Naxçıvanda ədəbi mühitin və yeni yaradıcı nəslin nağılları Hüseyn İbrahimovun məqsədyönlü fəaliyyəti sayəsində daim özünün müsbət həllini tapmışdır.

Naxçıvanda yaşayıb-yaradan yaradıcı qüvvələrin ilk ədəbi almanaxı olan "Səadət mahnıları" (1955) Hüseyn müəllimin təşəbbüsü ilə nəşr olunmuşdur. Səksəninci illərdə "Araz" almanaxının üç sayının və "Qoy tanısın dünya səni" adlı şeir toplusunun nəşri də onun səmərəli təşkilatçılıq işinin nəticəsidir. O, 1958-ci ildə özünün "Baharın hekayəsi" povesti ilə yanaşı, qələm dostlarından Müzəffər Nəsirlinin "Mənim muxtar respublikam", Hüseyn Razinin "Kəndimizin səhəri" adlı ilk şeir kitablarını, habelə Hüseyn Cavidin anadan olmasının yüz illiyi ilə əlaqədar kiçik şeir toplusunu da vaxtilə (1982) Naxçıvanda daxili imkanlar hesabına nəşr etdirəmyə müvəffəq olmuşdur. Hüseyn İbrahimov ömrünün sonuna kimi qədim diyarın ədəbi mühitinə ağsaqqallıq edib. Bu diyarda yazıb-yaradan yeni yaradıcı nəslin bir çox nümayəndələri məhz Hüseyn İbrahimovun zəmanəti ilə Yazıçılar Birliyinin üzvlüyünə daxil olmuşlar. Onun işlədiyi dövrdə Naxçıvanda Yazıçılar Birliyinin üzvləri 16 nəfərdən 60 nəfərə çatdırılmışdır. Hüseyn müəllim Naxçıvan ədəbi mühitində təmsil olunan istedadlı yaradıcı gənclərin bir çoxu haqqında mətbuatda "uğurlu yol" xarakterli məqalələr yazmış, onlara xeyir-dua vermişdir. Onlarla kitabın ön sözü xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimova məxsusdur. Nəhayət, 1999-cu ildə İran İslam Respublikasında iki dildə nəşr olunmuş irihəcmli "Səhər nəğmələri" ədəbi almanaxı ümumən ədəbi əlaqələrimizin daha da geynişlənməsinə, Naxçıvan ədəbi mühitinin inkişafına xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimovun sanballı töhfəsidir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev Hüseyn İbrahimovun yaradıcılığına yüksək qiymət vermişdir. O, müstəqil Azərbaycanın "Şöhrət" ordeni (1994) və xalq yazıçısı (1998) fəxri adına layiq görülmüşdür.

Hüseyn İbrahimovun anadan olmasının 50, 75 və 80 illik yubileyləri respublika miqyasında dövlət səviyyəsində geniş qeyd olunmuşdur. Əsərləri bir çox xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə edilmişdir.

 

***

 

Xalq yazıçısı Hüseyn İbrahimov zəngin və çoxcəhətli yaradıcılıq fəaliyyətinə malikdir. Ədəbi fəaliyyətə 1944-cü ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə dərc olunan "O, düşməndə qoymadı anasının qanını" adlı şeirlə başlamışdır.

Sonralar o, yaradıcılıq taleyini həmişəlik olaraq epik ədəbiyyata bağlamışdır. Hüseyn İbrahimov cəmiyyətimizdə yaşanmış bir çox ideoloji mərhələlərdə yazıb-yaratsa da, hətta Vilayət Partiya Komitəsinin İdeologiya şöbəsinə rəhbərlik etsə də, yaradıcılığı etibarilə əsasən ideologiyalara uymayan, həmişə mənəvi və maarifçi mühitin problemlərini ön mövqeyə çəkən yazıçı olmuşdur. "Günəş doğan yerdə" romanını nəzərə almasaq, yaradıcılığının 40 ildən artıq dövrünü əhatə edən sovet hakimiyyətinin heç bir əlamətdar hadisəsi, tarixi günü və ya siyasi şəxsiyyəti haqqında onun bədii əsəri yoxdur. Hətta sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda mübarizəyə həsr olunmuş "Günəş doğan yerdə" romanında da müqayisədə həyat materialı ideologiyanın payından çoxdur. Əsərdəki keşməkeşli taleyə malik olan igid, məğrur, keçid dövrünün çətinliklərini yaşayan, "bir igid bir eli saxlar" əqidəsinə sadiq olan Qüdrət obrazı və süjetdə geniş yer tutan qaçaqçılıq hərəkatının təsviri romana geniş və təbii həyat nəfəsi gətirir. Beləliklə, bədii nəsrimizin sərt rejim çərçivəsində ideoloji tələblərin məngənəsindən çıxıb həyata, isnanlara, mənəviyyata yönəlməsi, yaxınlaşması və dirçəlişində Hüseyn İbrahimovun da özünəməxsus xidməti və zəhməti vardır.

Müxtəlif nəsr janrlarında yazıb-yaratsa da, hekayə janrına Hüseyn müəllim bütün yaradıcılığı boyu müraciət etmişdir. "Ədəbiyyatımızın mirvarisi" adlandırılan hekayə janrında onun da öz mirvariləri vardır. "Şirin xatirə", "Qumralın məktubları", "Təmiz adam", "Kənd həsrəti", "Arxayın Məmməd", "Madam Heruta", "Qadın nəfəsi", "Vicdan səsi", "Köhnə onluq", "Aləmzər" Azərbaycan ədəbiyyatının hekayələrdən düzəldilmiş nəhəng boyunbağısına məhz onun bəxş etdiyi mirvarilərdir. Yazıçının hekayələri müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş, Türkiyədə nəşr olunmuşdur.

Çoxillik yaradıcılıq təcrübəsinə malik olmuş Hüseyn İbrahimovun bəzi hekayə və novellalarının formasını təyin edərkən həmin janrların əvvəlinə "kiçik" ifadəsini artırmaq lazım gəlir. Bir-iki hekayə istisna olmaqla ("Kənd həsrəti", "Nazbalış"), digər əksər nümunələr maksimum yığcamlığı ilə diqqəti cəlb edir. Bu cəhət yazıçının satirik novellararına daha çox aiddir. Deməli, Hüseyn İbrahimovu keçən əsrin əvvəllərindən başlanan kiçik hekayə janr ənənəsinin uğurlu davamçısı kimi də dəyərləndirmək olar. Onun kiçik formalarda yazılmış hekayələrində həyatın böyük və ciddi məsələləri özünün bədii əksini tapmışdır. Yazıçının qələmə aldığı çoxcəhətli əhvalat və obrazların mərkəzində, əsasən bir meyar dayanır: ləyaqət! Müəllif təsvir etdiyi hadisə və personajları qiymətləndirmə barometrinə çevirdiyi bu yüksək mənəvi keyfiyyəti aşkarlamaq niyyəti ilə hər dəfə yeni hadisəyə müraciət etmiş, aralarında müəyyən bənzəyiş olsa da, bir-birini təkrar etməyən vəziyyətlər yaratmışdır. O, "özü balaca, işi böyük olan hərbi xəstəxananın ibrətamiz qayğılarını (İnam), bütün yuxularını doğma kəndi Kosalıda görən qocaman alimin xəyal dünyasını ("Kənd həsrəti), ezamiyyətdən qayıdan köhnə tanışların kupedə təsadüfən rastlaşdıqları "təmiz adamın natəmiz əməllərini ("Təmiz adam) əlçatmaz bir eşqin hekayətindən söz açan köhnə onluqla bağlı təsirli xatirələri ("Köhnə onluq) qələmə almaqla hekayə üçün zəruri olan detalların konkretlik və emosionallığına müvəffəq olmuşdur. Bunlar isə yazıçının maraq dairəsinin genişliyini, onun nüfuz etdiyi səciyyəvi hadisələri ümumiləşdirməsini şərtləndirmişdir. Bunun nəticəsidir ki, məktəbli uşaqların quş yuvalarını uçurmaları ("Kərim əmi"), atası cəbhəyə gedəndən sonra doğulan övlada ad qoyulmaması ("Səfər müəllimin qızı"), qoca nənənin illərdən bəri toplayıb balıncın içində saxladığı pulla alınan "Jiquli"nin "Nazbalış" adlandırılması ("Nazbalış"), nişanlısının arxasınca könüllü cəbhəyə yola düşən və həlak olan Yazgüldən yadigar qalmış şəkil ("Şirin xatirə") kimi ilk baxışda adi görünən detallar da hekayələrdə insan ləyaqətinin məharətlə üzə çıxarılmasına, bunun əksinə olan naqis meyllərə kəskin münasibət bəslənilməsinə səbəb olmuşdur.

Hüseyn İbrahimovun hekayələrindəki həqiqi isnani ləyaqət axtarışları onun fərdi ləyaqəti ilə səciyyələnən obrazlar yaratması ilə nəticələnmişdir. "Döyüşdə aldığı ağır yaradan ölən oğlunu dəfn edən" kimi dərhal hərbi xəstəxanaya qayıdaraq yenicə gətirilmiş naməlum əsgəri çətin cərrahiyyə əməliyyatı sayəsində həyata qaytaran tibb elmləri doktoru Şalva İrakliyeviç, inamı özünə deviz seçən Yelmar Zərgərli, Vətən elminin dünya şöhrəti qazanması yollarında can-başla xidmət göstərən professor Qoşqar Çinarlı, "işi də ürəyi kimi təmiz olan" taksi sürücüsü Sabir, ömrü boyu şərəfli əməyə bel bağlayan neftçi fərrux kişi, iradə və sədaqəti ilə xəstə həyat yoldaşı üçün əvəzedilməz məlhəmə çevrilən Şadiyyə kimi hekayə qəhrəmanları ləyaqətin ucalığını, əvəzedilməzliyini bütün təbiiliyi ilə mənalandırırlar. Yazıçı öz növbəsində pis niyyətli, köhnə fikirli, cəmiyyətə fayda verməyən adamları oxucunun mühakiməsinə verməklə də estetik idealın bütöv, inandırıcı təqdiminə səy göstərib. Bu isə onun epik üslubuna satirik notlar daxil edib.

Hüseyn İbrahimovun epik təhkiyəsində nəzərə çarpan sakit, təmkinli təsvir hekayədən povestə keçidi bədii baxımdan əsaslandırır. Bu maraqlı sənətkarlıq körpüsü həm də yazıçının povestlərinin yaranmasında hekayəçilik məşqinin rolunu da aydınlaşdırır. Beləliklə, povest janrı sahəsində də Hüseyn İbrahimovun özünəməxsusluğu, orijinal dəst-xətti aşkar nəzərə çarpır. Mənəviyyat, ailə-məişət məsələlərinin ön mövqeyə çəkilməsi, yalnız sevinc və fərəhi, xoşbəxtliyi deyil, təbii insan kədəri və ağrılarını da bədii ədəbiyyatın materialına çevirməsi hekayələrində olduğu kimi, xalq yazıçısının povestlərində də əsas aparıcı xətti təşkil edir. "Göyərçinin məhəbbəti", "Səhv edəndə", "Qu quşları öləndə oxuyurlar" və s. povestlərdə həyatı bütün təbiiliyi ilə yaşayan, düşünən, səhv edən, büdrəyən, aldanan, lakin çətin məqamda ayağa qalxmağı bacaran sıravi adamların həyatı, zərgin mənəviyyatı öz əksini tapmışdır. Bütün bunlar müəllifin hətta çətin dönəmlərdə də ideoloji sxem və tələblərdən uzaqda dayanmasına, üzunömürlü əsərlər yazmasına şərait yaratmışdır.

Hüseyn İbrahimovun hələ 1958-ci ildə kitab halında nəşr etdirdiyi "Baharın hekayəsi" povesti oxucuların bir neçə nəslinin yaddaşında dərin iz salmış dəyərli sənət nümunəsidir. "Baharın hekayəsi" həm də Hüseyn İbrahimovun hekayə yaradıcılığının yekunu, nəsrin iri formalarına keçidinin başlanğıcıdır. Yazıçının romançılığa meyli də ilk dəfə "Baharın hekayəsi"ndə müşahidə olunmuşdur. fikrimizcə, bütövlükdə Hüseyn İbrahimov bir yazıçı kimi "Baharın hekayəsi"ndən doğulmuşdur. Bu povest təcrübəsizlik ucbatından ötəri meyllərə uymuş və yanılmış, peşiman olmuş zavalı Baharın hekayəti, əsərin müəllifi Hüseyn İbrahimovun isə yazıçı kimi layiqli təqdimatıdır.

Təsadüfi deyildir ki, vaxtilə xalq şairi Rəsul Rza bu povestdən bəhs edərək yazmışdır: "Hüseyn İbrahimovun "Baharın hekayəsi" povesti ciddi yaradıcılıq işinin məhsuludur. Buradakı hadisələrin həyatiliyi ayrı-ayrı obrazların inandırıcılığı, məqsəd aydınlığı və əsərin ümumi ruhundan çıxan tərbiyəvi mənası bizə bu əsəri nəsr əsərlərimizin yaxşı nümunələri sırasına qoymağa haqq qazandırır".

Yarım əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq, Hüseyn İbrahimovun "Baharın hekayəsi" povesti indi - müstəqillik dövründə də Azərbaycan nəsrinin layiqli nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Hüseyn İbrahimov hələ 50-ci illərdə yazdığı "Sabahın sorağında" romanı ilə özünün həm də mahir romançı imkanlarını büruzə vermişdi. "Sabahın sorağında" məişət, mənəviyyat romanıdır. Əsər istehsalat romanlarının dəbdə olduğu bir dövrdə yazılmışdı. Bu, kəndi yalnız təsərrüfat, əmək yarışı, yaxud sinfi çəkişmələr meydanı kimi təqdim edən özündən əvvəlki romanların uzun illər ərzində yaratdığı, formalaşdırdığı qəlibləşmiş ideoloji təsəvvürləri yıxıb uçuran yeni roamandır. Bu, kənd ziyalılarının keşməkeşli taleyini geniş miqyasda ədəbiyyatımıza gətirən əsərlərin birinci dəstəsinə mənsubdur. Aradan illər keçməsinə baxmayaraq, "Sabahın sorağında" bu gün də yaxşı bir romanın sorağında olan oxucu və tənqidçilərin maraqla oxuduğu əsərləndəndir. "Sabahın sorağında" romanındakı qocaman nümunəvi kənd ziyalısı, əsl xalq müəllimi Mirzə Mahmud, pak əqidə sahibi olan Zeynal Günəşli, Firəngül müəllimə kimi insanlar kənddə sinfi mübarizə qəhrəmanlarını, yaxud sosializm yarışı qaliblərini təqdim etməyə köklənmiş həmin dövr nəsrimiz üçün yeni insanlar idilər. Yazıçı yeni insanın simasını müəyyən edərkən ictimai münasibətləri deyil, şəxsiyyət amilini ön mövqeyə çəkmiş və öz qəhrəmanlarının daxilindəki böyük sabahları yaratmaq imkanlarını məharətlə açıb göstərə bilmişdir. Buna görədir ki, ədəbi tənqid "Sabahın sorağında" romanına yüksək qiymət vermişdir. Akademik Məmməd Arif hələ 1967-ci ildə "Sabahın sorağında" romanını nəzərdə tutaraq yazırdı: "Müəllifin müsbət qəhrəman uğrundakı axtarışları, mənəvi intelelktual keyfiyyətlərə malik surətlər yaratmaq təcrübəsi qiymətlidir. Yazıçı səmimiyyətlə təsvir etdiyi təmiz insanları - qəhrəmanları oxucusuna sevdirə bilir".

Hüseyn İbrahimovun "Bahar yağışı" adlı romanının mövzusunu "yandım" deyib haray çəkən çöllərimizə su gətirmək, əsrlərlə istifadəsiz qalmış düzlərimizə əbədi bahar bəxş etməklə əlaqədar maraqlı hadisələr təşkil edir. Əsərdə epik konfliktin xarakteri təkcə tikinti rəisi Osman Məlikzadə kimi mühafizəkar, iş görməkdən çox gözə kül üfürməyə çalışan adamlarla öz işini sevən, ürəyi qurub-yaratmaq eşqi ilə döyünən Yalçın İbrahimbəyli arasındakı təzadla deyil, həm də müxtəlif rəngli təbiət təsvirləri ilə müəyyənləşir.

Zəhmətkeş adamlara arxalanmaq niyyəti ilə, quruculuq əzmi ilə üz-üzə gələn bədxahlıq, şəxsi mənfəət hissi, eqoizm, nəhayət, bahar yağışının axarında, yaz günəşinin işığında "əriyib" gedir. Hüseyn İbrahimov bu mübarizənin gedişatını ənənəvi xeyir-şər, mənfi-müsbət vuruşlarından, çəkişmələrindən xilas etmiş, hadisələrin təbii məntiqinə, həyati əsaslarına meydan vermişdir.

"Bahar yağışı" romanı Hüseyn İbrahimovun "Baharın hekayəsi" povestindən başlayıb, təxminən iyirmi beş il davam edən yaradıcılıq axtarışlarına həm müvəffəqiyyətlə yekun vurur, həm də öz müəllifinin yeni, orijinal sənətkarlıq imkanlarını nümayiş etdirir.

Hüseyn İbrahimovun "Bahar yağışı", "Günəş doğan yerdə", "Əsrin onda biri", "Böhtan" romanlarında epik təsvirin genişliyi, çoxşaxəliliyi, mövzunun dərinlik və əhatəliliyi, millilik və xəlqilik, tarixilik və müasirlik ön mövqeyə çəkilmişdir. Bu əsərlər yalnız həcminə görə deyil, qaldırdığı problemin dəyərinə, siqlətinə, insan talelərinin çoxsaylı süxurlarından bir neçə qatı açıb sökə bilməsinə, zəngin surətlər aləminə görə romandır. Böyük memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaniyə həsr olunmuş "Əsrin onda biri" romanında sənətkar taleyi, zaman və şəxsiyyət problemləri bacarıqla əks etdirilmişdir. Əsərin yazılmasına yetmişinci illərin əvvəllərində başlanılmışdır. Hətta romandan bir parça hələ 1972-ci ildə mətbuatda dərc olunmuşdur. On il ərzində yazılmış "Əsrin onda biri" romanı tam halda 1987-ci ildə çapdan çıxmışdır. Bu əsər yeni dövr Azərbaycan tarixi romanının dəyərli nümunəsidir. Məhz bu əsərlə ədəbiyyat tariximizdə ilk dəfə olaraq Şərq memarlıq məktəbinin banisi, məşhur memar Əcəmi Naxçıvaninin bədii obrazı yaradılmışdır. Bununla belə, romanda Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti dövrünün siyasi-tarixi hadisələri bədii sözün gücü, imkanları vasitəsilə dəyərləndirilmişdir. Müəllif əsərdəki Əli Şimşək obrazı ilə sənətkar və xalq, həmçinin hakimiyyət və xalq münasibətlərini mənalandırmağa müvəffəq olmuşdur. "Əsrin onda biri" tarixi romanı Əcəmi Naxçıvaninin dövrü, mühiti və müasirləri haqqında əyani təsəvvür yarada bilir. Əsərdə tarixiliklə müasirlik vəhdətdədir. Hüseyn İbrahimov Əcəmi dövründən alınmış mövzu və ideyalar, habelə obrazlar vasitəsilə yeni dövrün insanlarına ibrət və sənət dərsləri aşılayır.

Eyni mövqe Hüseyn İbrahimovun "Böhtan" romanında da nəzəri cəlb edir. "Böhtan" romanında yaxın dövr tariximizin qaranlıq səhifələri işıqlandırılmışdır. Hüseyn İbrahimov nəsrimizə ilk dəfə olaraq Azərbaycan romantizminin banisi Hüseyn Cavidin bədii obrazını ədəbiyyata gətirmişdir. Yazıçının hələ 1988-ci ildə bitirdiyi bu əsər 1998-cı ildə Bakıda kitab halında nəşr olunmuşdur. Romanda keşməkeşli taleyə malik olan Hüseyn Cavidin həyatının müxtəlif məqamları öz əksini tapmışdır. Hüseyn İbrahimov Cavid əfəndinin bütöv tərcümeyi-halmı yox, tərcümeyi-halından seçilmiş təsirli məqamları ön mövqeyə çəkmişdir. Hüseyn Cavidin həyatının Naxçıvan, Təbriz, İstanbul, Tiflis, Bakı və Sibir dövrləri geniş mənada şəxsiyyətin fonunda epoxanın bədii təqdimi təəssüratı yaradır. Müəllif bu mərhələləri bədii cəhətdən əks etdirərkən təxəyyüllə yanaşı, elmin son nailiyyətlərindən də yaradıcı şəkildə faydalanmışdır. Bunadan başqa, Hüseyn Cavidin dövrünü dolğun və gerçək təqdim etmək məqsədilə müəllif onun müəllimi Məhəmməd Tağı Sidqi, müasirlərindən Məhəmmədağa Şahtaxtlı, Əliqulu Qəmküsar, Rza Təhmasib kimi şəxsiyyətlərlə münasibətlərini, habelə qanlı "troyka"nı təmsil edən "qarayaxalı" şəxslərin faciəsini də diqqət mərkəzinə çəkmişdir. Həmçinin "Böhtan" romanında yazıçının digər əsərlərindən fərqli olaraq romantik üslubun cizgiləri və notları da müşahidə edilir. Bu da heç şübhəsiz, romanın əsasını təşkil edən Hüseyn Cavidin yaradıcılığının xarakteri ilə münasib uyğunluq yaratmaq niyyətindən irəli gəlir.

Nəticə etibarilə, Hüseyn İbrahimov "çeşməkli məhbusun - görkəmli şair Hüseyn Cavidin timsalında böhtanın, şərin, şantajın ağır, acı nəticələrini, törətdiyi məşəqqətləri düşünülmüş gerçək vasitələrlə göz önünə gətirmişdir. Daha vacibi budur ki, müəllif böhtanın mahiyyətini açıqlamaqla yanaşı, böhtançılıq fəlsəfəsinə ümumiləşmiş yazıçı qiyməti vermişdir. Romanın bir yerində Cavid məbus yoldaşına deyir: "Sən heç bilirsən böhtan nədir?.. Böhtan - Mefistofeldir, Demondur Böhtan - İblisdir".

"Böhtan" əsəri Azərbaycan tarixi romanının dəyərli nümunəsidir. Bu, Cavid əfəndi haqqında ilk roman kimi də qiymətlidir.

Hüseyn İbrahimovun yaradıcılığında dramaturgiya da müəyyən yer tutur. O, görkəmli Azərbaycan dramaturqu Cəfər Cabbarlının "Aslan və Fərhad" hekayəsi əsasında "Qardaş ürəyi" faciəsini, "İtirilən sağlıq" və "Torpağın övladları" pyeslərini qələmə almışdır. "İtirilən sağlıq" pyesi Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında uğurla tamaşaya qoyulmuşdur. Bununla belə, Hüseyn İbrahimov xalis nasirdir. Hətta onun dramlarında da epik əlamətlər dramaturji vasitələrdən daha qabarıqdır.

Hüseyn İbrahimovun maraqlı bir hekayəsi "Nəciblik" adlanır. Sonralar o, hekayə kitablarının da birini "Nəciblik" adlandırmışdır. Bizcə, nəciblik Hüseyn müəllimin şəxsiyyəti, xasiyyəti, əməl və rəftarı üçün də qabarıq görünən cəhətlərdən biridir. Bundan başqa, yazıçının yaradıcılığının estetik idealını, iedya-mənəvi qayəsini də ləyaqət, nəciblik təşkil edir. O, şəxsi nümunəsi, qələmi və əsərləri ilə bütövlükdə nəcibliyin keşiyində dayanmışdır. Hazırkı şəraitdə nəciblik fəlsəfəsini şərtləndirən, daxili saflıq, müdriklik, əxlaqi kamillik və bütövlük kimi mənəvi dəyərlərə çağırmaq ciddi yazıçılıq və vətəndaşlıq işidir.

Görkəmli ədib bu gün cismən aramızda yoxsa da, həyat nəfəsli, yüksək qayəli əsərlərilə yenə həmin böyük məqsədə xidmət edir.

 

 

İsa HƏBİBBƏYLİ

 

Ədəbiyyat qəzeti.-2009.-12 iyun.-S.3.