"Ədəbi İrəvan-2009"

 

20 ildən artıqdır Qarabağ dərdi, Göyçə itkisi milli ağrıya çevrilib içimizi göynədir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesi uzun illər yerində saysa da, danışıqların sonu görünməsə də, bir gün gözəl Şuşaya qayıdacağımıza, erməni işğalı altındakı digər torpaqlarımızda üçrəngli bayrağımızın dalğalanacağına milli əminlik var.

Ümidsiz şeytandır, amma bir də o müqəddəs torpaqlarımıza - İrəvana, Göyçəyə, Zəngəzura qayıda biləcəyikmi? Yoxsa Dərbənd ağrısı, Təbriz həsrəti kimi Qərbi Azərbaycan itkisi də milli nisgilə, yazarlarımızın əsərlərinə, xatirələrinə köç edərək içimizi yandırmaqda, qaysaq bağlamış milli yaranı sızlatmaqda davam edəcək?

"Ədəbi İrəvan-2009" almanaxını vərəqlədikcə, qədim oğuz eli Qərbi Azərbaycandan silah gücünə qovulan soydaşlarımızın - ata-baba yurdlarından pərən-pərən düşmüş qələm sahiblərinin, yazarların və alimlərin əsərlərini, onların barəsindəki xatirələri oxuduqca bu suallara cavab axtarmağa çalışır və naçar fikirlərin əsirinə çevrilirsən.

"Ədəbi İrəvan" almanaxlarının toplayanı, tərtib edəni və redaktoru sevimli şairimiz Əli Vəkildir. Göyçə ağrısının bir an rahat buraxmadığı ağsaqqal ziyalımız bu məcmuələri ərsəyə gətirməyi özünün mənəvi borcu sayır, yaradıcılığını bir kənara qoyaraq qüvvəsini bu işə sərf edir və hər "Ədəbi İrəvan" işıq üzü görənədək rahatlıq tapmır. İndiyədək altı "Ədəbi İrəvan" işıq üzü görüb. Bu sətirlərin müəllifi ilə söhbətində Əli müəllim böyük zəhmət bahasına ərsəyə gətirdiyi "Ədəbi İrəvan"larla nəfəs aldığını deyir.

Bu ədəbi məcmuələr milli düşüncəni, ictimai fikrimizi narahat edən məsələlərə işıq salır. "Ədəbi İrəvan" içimizi qovruldan ağrılarla, nisgillə bağlı oxucusunu ovundurmur - bu onun funksiyasına daxil deyil, əksinə, almanax bütünlükdə ruhu ilə oxucularını rahatsız buraxmağa, düşündürməyə çalışır: O TORPAQLARın ağrı-acısı bizi daim RAHATSIZ etməlidir...

Zira bədii ədəbiyyat problemi həll etmir, onu yalnız göstərir, üzə çıxarır və vurğulayır. Lakin "Ədəbi İrəvan" toplusunu sadəcə, ədəbi hadisə kimi dəyərləndirmək də insafsızlıq olardı. Çünki bu almanax Qərbi Azərbaycanın tarixə çevrilməsi, yaddaşımızın bir küncündə qalıb barəsində vird edilən bir mövzu olması ilə barışmır, uca səslə çağdaş Azərbaycanın aktual problemi olduğunu bəyan edir.

Bu baxımdan "Ədəbi İrəvan-2009" almanaxının şair Tofiq Abdullayevin "Mənim o dağlara yazığım gəlir" şeiri ilə açılması təsadüfi deyil:

 

Yuxu ərşə çəkil, gəl yatma, oyan.

Fırlanma ey dünya, sən dayan bir an.

Bir yanı sıldırım, bir yanı yarğan,

Yoxdur o dağlarda bir iz, bir ləpir,

Mənim o dağlara yazığım gəlir.

 

"O dərdlər, kədərlər bağrımı dəlir" deyən şair ümidsiz deyil:

 

Ümidim var qayıdacam, görəcəm,

Ey sısqa bulaqlar, sizi öpəcəm,

Elə bilmə sənsizliyə dözəcəm,

O dağlır nə çəkir, tənhalar bilir,

Mənim o dağlara yazığım gəlir.

 

Göyçəsindən iraq düşmüş Tofiq Abdullayevin almanaxdakı ikinci şeirinin - "Belə gəldi"nin misraları da nisgil, həsrət və nigarançılıqdan yoğrulub

 

Bu payız da belə gəldi:

Yerindəmi bizim ellər?..

 

Güclü poetik tutuma malik, şərqdən qərbə köç edən Türk soylarının şifahi və yazılı ədəbiyyatından qırmızı cizgi kimi keçən bu yanğılı "yerindəmi bizim ellər" sualı almanaxdakı digər əsərlərin də ruhuna hopub.

Həsrət qaldığımız o gözəl yurdumuzda düşmənin oynatdığı atdan nə vaxtsa düşürülücəyinə əmin olanlar da var, uzun illərin ayrılığında qovrulub ümidsizliyə qapılanlar da.

 

Arif Dəmiroğlu ("Göyçənin" şeiri):

Bu gündən sabaha inamımız yox,

Allah uzaqdadı imanımız yox.

İl-ildən bəd gəlir gümanımız yox,

Zəhərə dönübdü aşı Göyçənin!

Həsən Göyçəli ("Gedəmmədik vətənə"):

İllər ötür, kövrəkliyim çoxalır,

Bu bahar da gedəmmədik Vətənə.

Musa Urud ("Allahın umuduna

yurdmu qoyarlar"):

Olub bir fitnənin qulu gəlmişik,

Yaralı gəlmişik, ölü gəlmişik.

Allaha tapşırıb eli gəlmişik,

Allahın umuduna yurdmu qoyarlar?

Qələndər Göyçəli ("Salam de"):

İndi Göyçə bizdən uzaq "zirvədə",

Ümidim var, qayıdarıq bir vədə.

Orda qalıb Seyid nənə, Pir dədə,

Gəlib görən, Ulu Pirə salam de!

Bir gün gələr düşmən özü təklənər,

Keşiş qaçar, "kəcavəsi" yüklənər,

Qəflə-qatır Şah dağına diklənər,

Bu arzuda olan ərə salam de!

Oruc Göyçəli ("Ulu Göyçəm"):

 

Allah qismət verə bizə,

Gedəm bircə elimizə,

Oruc göldə üzə-üzə,

Birgə udum səndən içəm,

Ulu Tanrım, Ulu Göyçəm.

 

Zərifə İdrisqızı ("Olaydı"):

 

Bəd həsrətin bir yol daşın ataydıq,

O Göyçəli günlərimiz olaydı.

 

Saşa Küskün:

 

O yerlərə bir də gedib, gələydim,

Həsrətimi sovub sonra öləydim.

 

Bilman Qüdrət ("Vedimizə gəldimi"):

Uşaq kimi kövrəlirəm hər bahar,

Ürəyimin sağalmayan dərdi var,

Geri dönən qatar-qatar durnalar,

Saldığınız lələkdimi, ləldimi?

Görən bu yaz Vedimizə gəldimi?

 

Firuzə Nəsibli ("Bayatılar"):

 

Firuzəyəm, aralı,

Elim Göyçə aralı,

Mən o yurda getməsəm,

Çətin dözəm aralı.

 

Əhməd Paşa ("Göyçə harayı"):

 

Başımda Göyçə harayı,

Unutmuşam ili, ayı.

Düşmənə qalan sarayı,

Qayıdıb sökə bilmirəm.

 

Eldar İsmayıl ("Düşübdü"):

 

Gəzmək istəyirəm bir də dağları,

O kefli dəmləri, qəmli çağları.

Könlümə Dərənin alma bağları,

Pəmbəkdə beçənin balı düşübdü.

 

Surxay Əmiraslanov ("Göyçəmizdədir"):

 

Şirinli, acılı keçən günlərin,

Uşaqlıq həsrəti Göyçəmizdədir.

 

Azərbaycan ədəbiyyatında indiyədək şairlərimizin özlərinə ən çox təxəllüs götürdükləri məkan Təbriz və Şirvanla bağlıdır: Təbrizi, Təbrizli, Şirvani, Şirvanlı...

Bu anlamda artıq Göyçə də irəli çıxır. Təkcə "Ədəbi İrəvan-2009"da "Göyçəli" təxəllüsü ilə beş şairin şeiri verilib. Təbriz kimi Göyçə də həsrət-nisgil ədəbiyyatımızın başlıca obrazlarından birinə çevrilir.

Surxay Əmiraslanovun "Göyçə" şeiri də "yerindəmi bizim ellər" nisgili üzərində köklənib:

 

Nə tutulub qaş-qabağın,

Çiskin tökür yazın, Göyçə.

Ayrı düşüb şux tərlanın,

Kimlər çəkər nazın, Göyçə.

 

Əlbəttə ki, "Ədəbi İravan" ədəbi hadisədir. Zira topluda əsərələri təqdim olunan şair və yazıçılar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri, müasir ədəbi prosesin iştirakçılarıdır. Yəni onların yaradıcılığı sadəcə itirilmiş yurdun xiffəti ilə məhdudlaşmır, məhəbbətdən də yazırlar, təbiətdən də. Sosial mövzuları, problemləri də nəzmə çəkirlər.

Vahid Əzizin "Köhnə "Moskva" oteli" şeirinin sərt və ironik misraları müharibə vəziyyətində olan ölkənin ağrılı paradoksunu ortaya qoyur:

 

Bir yanında şəhidlər,

Birində - nəhəng şəhər,

İçində kef məclisi,

Çölündə qara qəhər,

Ayağının altında

Maşınların yarışı,

İnsanların yarışı,

Çılçıraqlar damında,

Köhnə "Moskva" oteli,

"Abma" Oteli, "Amba"...

İki xoşbəxt insanın

Burda toyu çalınır,

Sağlıqların həddi yox,

 

Təriflərin həyası...

Rəqs edir məclis əhli

Oynayır qoca, cavan.

Döşəmədən od qopur,

Şimşək çaxır tavandan

Musiqinin get-gedə

Başına hava gəlir...

 

Bir tərəfdə toy, bir tərəfdə yas - Şəhidlər xiyabanın qarşısında ziyafət! Bu anormallıq bizim üçün çoxdan "normallaşıb". Lakin hələ harasıdır, "absurd teatrı" indi başlayır:

 

Hər kəsə meydan geniş,

Hər kəsin keyfi taraz,

"Ay uşaqlar, yer verin,

Geri çəkilin bir az!"

Qollarını çırmayıb,

Havanı yara-yara,

Meydana daxil olur

Bir yekəpər, nataraz,

Bir ordu generalı.

Generallar rəqs edir,

Maşallah, gör nə qədər

Generalımız varmış.

Hamısı bir sıraya

Düzülsəydi bəlkə də

Batalyon yaranarmış.

Generallar rəqs edir,

Silkələnir paqonlar.

Generallar rəqs edir,

Cuşa gəlir baxanlar.

Generallar rəqs edir,

Döşəmədən od qopur,

Generallar rəqs edir,

Maşallah, məmləkətin

Generalları çoxdur...

Rəqs edin, generallar

Əsgərlər səngərlərdə

Keşik çəkirlər Sizə...

 

Azər Abdullanın "Çavuş" povestində də ön cəbhə-arxa cəbhə qarşılaşması var. Əsər köhnəlmək bilməyən ədəbi mövzudadır: Xəyanət. Söhbət Vətənə deyil, arvadının döyüşən ərinə xəyanətindən gedir.

Bu mövzunun yaşı savaş tarixi qədərdir. Homerin "Odissey" əsərində Penelopa əri Odisseyin (Uliss) yolunu müharibədən qayıdanadək illərlə gözləməklə sədaqətli qadın obrazının simvoluna çevrilmişdi. II Dünya müharibəsində Konstantin Simonovun "Gözlə məni" şeiri bu mövzuya damğasını vurmuşdu. 1941-1945-ci illər müharibəsindən sonra "vuruşan əsgər-gözləyən arvad" - "gözlə məni" çağırışı Çingiz Aytmatovun "Cəmilə"si və İsa Hüseynovun (Muğanna) "Tütək səsi" ilə təftişə məruz qaldı: Müharibələr bəşəriyyətin əbədi yol yoldaşıdır, insan qısa ömrünü savaş dövrünə və qanunlarına tabe etdirə bilməz...

Cəmilə başqasını sevmişdisə, "Tütək səsi"ndə iki oğul anası Söylü müharibəyə gedən ərinin "qara kağızı"nı aldıqdan sonra Cəbrayılla evlənmişdi. Hər iki əsər humanist pafoslu idi, sovet ədəbiyyatında, ümumiyyətlə, müharibə ədəbiyyatında iz buraxmışdı.

"Çavuş"da çavuş Tarixin dramı başqadır: o, sağ-salamatdır və cəbhədə qəhrəmancasına vuruşur. Və bir gün cəbhə bölgəsindən Bakıya ezamiyyətə gələn Tarix arvadı Narıngülü evində tapmır. Arvad yolunu azıbmış, yeganə uşağını təkbaşına buraxaraq "cavan canını çürütməmək" üçün "Dubay yolu"nu tutubmuş. Və Tarix namusunu yumaq - xəyanətə görə intiqam almaq istəyir...

Sanki müharibə bu ölkədə getmir, mənəvi-əxlaqi dəyərlər deqradasiyaya uğrayıb. Remarkın bir romanı var - "Zəfər tağı". Əsərdə müharibə çox uzaqlarda gedir, lakin o, insanların həyatına təsir edir, onlar cəbhədə deyillər, ancaq savaşla yaşayırlar.

Bizdə cəbhə xətti Bakının 400 kilometrliyindədir - "Çavuş"un "arxa cəbhə"si sanki savaşı çoxdan "unudub". Tarixi buralarda ovunduracaq heç nə yoxdur, hamı bu qəfil peyda olmuş hərbçiyə dəvə nalbəndə baxan kimi baxır və çavuşda "kombat sindromu" baş qaldırır":Bu şəhər mənim yerim deyil... Bircə onu bilirlər arvadı... Arvadını-namusunu qoruya bilməyən Vətənini qoruya bilərmi?.. Mən mağmın elə bilmişəm əsgər ailəsinə-qadına hamı bacı, övlad gözüylə baxır. Yaxşı, bu dəfə avtomatla qayıdaram..."

Qarabağ mövzusunda münaqişə başlayandan bəri kifayət qədər əsər yazılıb. Aqil Abbasın "Dolu" romanını nəzərə almasaq, bu mövzuda ciddi sayılacaq əsərlərin sayı bir əldəki barmaqların sayından da azdır. Üstəlik, bu əsərlərin əksəriyyətinin bədii, eləcə də ideoloji cəhətdən zəifliyi bir yana, süni vətənpərvərlik, saxta savaş və nifrət pafosu bezdirici səviyyədədir. Bəlkə də, onlar ədəbi əsər deyil, sadəcə vətənpərvərlik təbliğatıdır, amma təbliğatı da bacarmaq lazımdır.

Tanınmış qələm sahiblərinin bu mövzuya girişməməsi, meydanı ikinci-üçüncü dərəcəli yazarlara buraxması da təəssüf doğurur.

Qayıdaq hər cür pafosdan uzaq "Çavuş"a. Tarixin hədəfi artıq düşmən deyil, xəyanətkar arvadıdır. Çavuş namusunu yumaq üçün guya planlar qurur. Tarix döyüşdə onlarla düşməni öldürüb, lakin o, qatil deyil, arvadını necə öldürəcəyi barədə yalnız primitiv, onu asanlıqla ələ verə biləcək planı var: Narıngülü cəbhəyə cəlb edib "dərənin birində başına bir güllə..."

Çavuşun dramı necə bitəcək, Tarix namusunu yuya biləcəkmi? Cavabı yazıçı oxucunun ixtiyarına buraxır. Savaşın davam etdiyi - yalnız döyüşün uduzulduğu, müharibəninsə bitmədiyi bir şəraitdə belə əsgər dramına, naturalizmə, "həyatın dibi"nə ağrılı enişə ehtiyac varmı? Bu, artıq polemika mövzusudur...

Qeyd edək ki, "Ədəbi İrəvan-2009"da müəlliflərin əsərləri "Poeziya", "Nəsr", "Publisistika", "Ədəbiyyatşünaslıq" və "Yubileylər" bölmələri altında toplanıb.

"Poeziya" bölməsində 84 şairin seçmə şeirləri ilə tanış ola bilərsiniz. "Nəsr" bölməsində "Çavuş"dan başqa, Firəngiz Bayramovanın "İnam" və Müzahim İsmayılzadənin "Milyon dollarlıq nahar" hekayələri, həmçinin Bəhruz Niftəliyevin anası Flora Xəlilzadəyə həsr etdiyi "Mənim tanrım gözəllik yox, sənsən, ana!" yazısı təqdim edilir.

"Publisistika" bölməsində Nizami Cəfərovun "Misir müəllim", Məmməd Əfşanın "Tapdıq Muxtar oğlu Əmiraslanov", Pərvanə İbrahimova ilə Anzulə Əmirovanın BDU-nun rektoru, akademik Abel Məhərrəmovun tələbəlik illərinə həsr edilmiş "Elmin zirvələrinə aparan yol", Sərtib İslam oğlu ilə Nəsibə İsrafilqızının "Zirvədən zirvəyə", Maksim Musayevin "Bəhman Səfərovu xatırlayarkən", İnqilab Vəlizadə ilə Bilal Muradovun "Ermənistan azərbaycanlılarının soyqırımı", professor İsmayıl Vəli Öməroğlunun "Erməni kilsələrinin türk dilində duaları", professor Yusif Yusifovun "Mənim həyatım", habelə akademik Qərib Məmmədovun ekloji mühitlə və Sərtib İslamoğlunun milli qəhrəman Mübariz İbrahimovla bağlı maraqlı məqalələri toplanıb.

AMEA-nın müxbir üzvü, millət vəkili Nizami Cəfərov "Misir müəllim" yazısında təhsil naziri Misir Mərdanovun nail olduğu böyük mövqe və nüfuzun sirrini açır. Vaxtilə BDU-da filologiya fakültəsinin dekanı olmuş N.Cəfərov Misir müəllimin universitetin prorektoru və rektoru olduğu dönəmlə bağlı xatirələrini oxucuları ilə bölüşərək belə qənaətə gəlir: Misir Mərdanov "daxilindən gələn zəngin kənd (milli) kübarlığı ilə hər cür saxta, süni "kübarlıq"dan həmişə yüksəkdə dayanıb".

"Misir müəllim"dən bir epizod: N.Cəfərov yazır ki, dekan olduğu vaxt filologiya fakültəsinin bir müəllimi dərsdə öz fənnindən danışmaq əvəzinə müxalifət təbliğatı apardığına görə cəzalandırılmalı imiş":Misir müəllim məsələnin böyüməsinə imkan vermədi. Müəllimi həbsdən çıxartdırdı, başa saldı... Və hərdən də məndən soruşurdu ki, Kipiyani neynəyir? Ağlı başına gəlib, ya yox?.."

"Ədəbiyyatşünaslıq" bölməsində akademik Ağamusa Axundovun Paşa Qəlbinurun "Qara su" romanı haqqında "Nəsrimizdə hadisə", Həsən Ağacanın "Ədəbi İrəvan-2008", professor Teymur Əhmədovun "Seyid Məhəmmədhüseyn Şəhriyar", Pənah Göyçənin Əli Vəkilin poeziyası ilə bağlı "Yurd həsrəti", Əhməd Oğuzun şair Hidayətə həsr etdiyi "Həsrət- təbiətin şairə ən qiymətli bəxşidir" məqalələri toplanıb. A.Axundov, T.Əhmədov, P.Göyçə və Ə.Oğuz barələrində söz açdıqları görkəmli yazarlar və onların yaradıcılıqları ilə bağlı maraqlı təhlillər aparır, yeni fikirlər ortaya qoyurlar.

Topluda "Yubileylər" başlığı altında akademik Budaq Budaqovun görkəmli dilçi-alim Afat Qurbanov haqqındakı "Azərbaycan dilçiliyi elminə həsr olunmuş ömür", AMEA-nın prezidenti Mahmud Kərimovla akademik Akif Hacıyevin Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, tanınmış fizik Yusif Məmmədova həsr etdikləri "Elmi məktəbi və təşkilatçılığı ilə tanınan alim", Səfalı Nəzərlinin "Atatürk və din", professor Əmrulla Paşayevin professor Fərrux Rüstəmov haqqında "Tanınmış gənc alim", Məhəmməd Nərimanoğlunun "Bilal ənsərin "Alın yazısı"" məqalələri təqdim olunur.

Professor Nadir Məmmədlinin rəhbərlik etdiyi "Nurlan" nəşriyyatında çapdan çıxmış "Ədəbi İrəvan-2009" almanaxının nəşriyyat redaktoru Səfalı Nəzərli, bədii redaktoru Elnur İrəvanlıdır.

Kitab üz qabığında əməkdar rəssam Cabbar Quliyevin rəsm əsəri - başı qarlı uca dağın insanda inam, saflıq və nikbinlik hissləri oyadan təsviri ilə başlayır. "Ədəbi İrəvan"ın son səhifələri dahi Üzeyir bəy Hacıbəyli, Natəvan və Bülbülün erməni vandallarının güllələdiyi büstlərinin şəkli və böyük ozan Dədə Qorqudun rəsmi ilə bitir: Heç nəyi itirməyə, unutmağa haqqımız yoxdur və Vətənin dağından-daşından tutmuş mənəvi-mədəni irsimizədək malik olduğumuz bütün sərvətlər milli taqətimizi artıran dəyərlərdir.

Sonda qeyd edək ki, "Ədibi İrəvan-2009" toplusundakı əsərlərin hamısından söz açmaq, bədii-estetik baxımdan dəyərləndirmək üçün bir qəzet səhifəsi yetməz, yalnız onu vurğulamaq istərdim ki, gözəl şairimiz Əli Vəkil bir söz sərrafı kimi öz almanaxında təmənnasız olaraq yalnız haqqı çatan yazarlara və onların yaradıcılıq nümunələrinə yer vermiş, toplunun tərtibatında janr və mövzu rəngarəngliyinə nail olmuşdur.

"Ədəbi İrəvan" həm bədii aspektdən, həm də əsərlərinin məzmunu - yurda, tarixə vəfa, gerçək vətənpərvərlik baxımından seçilənlərin toplusudur.

 

Qəzənfər Həmidoğlu

 

Ekspress.- 2011.- 4-6 iyun.- S. 13-14.