“Milli Məclisdə
beş ilimi itirmişəm”
Xalq rəssamı, Bakı Rəssamlıq
Akademiyasının rektoru Ömər Eldarovun APA-ya müsahibəsi
...Bunu
jurnalistlər yaxşı bilir: çox az
müsahiblər olur ki, ondan ayrılanda səs
yazısının pozulmasından ehtiyat edib yolboyu narahat
olursan. Mənim üçün Ömər
Eldarov belə həmsöhbət oldu. İş
yerində - Bakı Rəssamlıq Akademiyasında
görüşdük. Kabinetinin qapısı
açıq, özü də rektor kreslosunda oturmaq istəmir.
Qonaq kürsüsündə yer tutan kimi Azərbaycan
dilində pis danışmasından şikayətlənir.
Amma beşcə dəqiqə keçir, get-gedə
sözlər daha rəvan səslənir.
Ömər Eldarovun müəllifi olduğu heykəllərin
siyahısını yazmıram. Onların sayı o qədər
çoxdur ki, internetdə kiçik axtarış edib,
hamısının siyahısını görə bilərsiniz.
Vacib olan isə budur - sənətkar yaşın doxsanında
da iş şövqünü itirməyib, Türkiyədə
Fateh Sultan Mehmetin heykəlini qoymağa hazırlaşır.
Söhbətə sənət
adamının inzibati işlə məşğul
olmağından başlayırıq. Soruşuram ki, Ömər müəllim, 90
yaşında rektor olmaq, kağız-kuğuzla işləmək
sizə çətin gəlmir?
O da deyir:
“Heykəltəraşlıq fiziki mənada çətin
işdir. Daşla, palçıqla işləyirsən,
əziyyəti çox olur. Baxın mənim
əllərimə, görün necə dəyişilib.
O ki qaldı akademiyadakı işimə, burda gənc insanlar
çoxdur, hamının üzü gülür. Bu da əlbəttə, mənə xoşdur. Hər səhər gələndə məni gülər
üzlü tələbələrim qarşılayır.
Onların təbəssümü mənə
yaşamaq üçün də, işləmək
üçün də güc verir”.
* * *
- Gəlin,
söhbətimizi elə tələbələriniz barədə
davam edək...
- Mən
lap birinci gündən burda rektoram. Deyəsən,
üstündən 16 il keçib. Bilirsiniz ki, Peterburqda oxumuşam, ona görə də
yaxşı bilirəm, kimin istedadı hara qədərdir.
İnanın, çox talantlı uşaqlarımız var. Bəziləri
gələndə çox az şeyi
bacarırdılar. Dörd il keçir,
baxıram, əməlli başlı usta olublar. Bizim
akademiyada yüksək mənada imtahan yoxdur. Nəyə görə? Bizə
imtahan vermək üçün hazırlıq
lazımdır. Məsələn, rəngkarlıq
rəssamı, yaxud heykəltəraş qəbul olmaq
üçün lüt adamı görüb, çəkməlidir.
Fərqi yoxdur, kişi, ya qadın. O,
lüt adamı harada görür? Ancaq hamamda
görə bilər. (Gülür). İndi əvvəlki hamamlar da yoxdur. Ona görə də bizdə kiçik imtahanlar
götürülür. Amma dizayn fakültəsində hər
il ciddi imtahan aparırıq.
“Rəssamlıq
azad sənətdir, biz iş verə bilmirik. Daha doğrusu,
iş yoxdur, tapmaq çətindir”
Dizaynerlər layihələrlə işləyirlər,
onların ciddi imtahana cəlb olunması vacibdir. Dizaynerlər
akademiyanı bitirəndə onlara tələbat çox olur.
Rəssamlıq isə azad sənətdir, biz onlara iş verə
bilmirik. Daha doğrusu, iş yoxdur, tapmaq
çətindir. Hər təşkilatın
dizayner ştatı var, rəssam ştatı isə yoxdur.
Bizim akademiyanı ildə on iki ixtisas üzrə
100-150 nəfər bitirir. Tələbat
olmadığına görə bu rəqəm də
çoxdur. Əvvəllər də heykəltəraşlara,
rəngkarlara, qrafika mütəxəssislərinə iş
vermirdilər. Bunlar həmişə sərbəst
ixtisaslar olublar. Gərək öz
emalatxanan olsun ki, işləyə biləsən. Sovet
vaxtında plan var idi. Mədəniyyət Nazirliyi, Nazirlər
Kabineti, Rəssamlıq Fondu ilə müqavilə
imzalanırdı və onlar bizim köməyimizə gəlirdilər.
İndi Nazirlər Kabinetindən, Mədəniyyət
və Turizm Nazirliyindən, Rəssamlar İttifaqından
xahiş edirik, amma başa gəlmir. Pul
yoxdur. Varsa da, çox azdır.
- Qapınız tələbələrinizin
üzünə həmişə açıq olur?
- Əlbəttə. Kimin nə problemi varsa, gəlib rahat
şəkildə deyir. Təəssüf ki, onların problemləri
çoxdur. Ən böyük problemləri
də pul məsələsidir. Hər tələbə
təxminən iki min manat təhsil haqqı ödəyir.
Tələbələrimizin sosial səviyyəsi
çox aşağıdır. Onlar
çox kasıb ailələrin övladlarıdır. İllik iki min manat ödəmək çətindir.
Ödənişsiz təhsilə ayrılan yer
çox azdır.
- Hər
halda, ödəniş edə bilməyənlərə köməkliyiniz
dəyir...
- Vaxt
verirəm, imkan yaradıram. Bir neçə dəfə
lap pis vəziyyət olub, öz cibimdən ödəmişəm.
Tələbəmiz olub, dörd il oxuyub, gəlib
yanıma ki, mənə diplom vermirlər. Niyə?
Bəs, iki min manat borcum var, ödəyə
bilmirəm. Dedim, yaxşı, sabah gəl,
mən sənə pul verəcəyəm. Təhsil haqqında
görə çox az tələbəni
xaric etmişik. Amma bilin ki, səbəb təkcə
pul olmayıb. Həmin tələbə dərsə
gəlməyib, pis oxuyub. İstedadlı
uşağı yanımdan buraxmaram getsin.
- Dediniz, standartlara görə qəbula
gələn tələbə çılpaq insan çəkməlidir.
Sizin imtahan verdiyiniz vaxtlarda da belə olub?
- Mütləq.
Mən Əzim Əzimzadə adına məktəbdə
oxuyanda ştatda olan naturaçılar var idi. Elə indi də
var. Özü də onlar bizdən çox maaş
alırlar. Düzdür, əvvəllər maaşları az idi, sonra Nazirlər Kabineti ilə
danışdım, maaşları qalxdı. İndi saatına
beş manat qonorar alırlar.
- Yəni onlar beş
manata görə bir saat çılpaq dayanmağa razı
olurlar?
- Beş
manat az pul deyil. Dörd saat
dayanıb 20 manat alırlar. Ayda 600 manat pul
edir. Bizim müəllimlərin əmək
haqqı isə 200 manatdır.
- Gənc rəssamlar, heykəltəraşlar
necə yaşayırlar?
- Sərgilərini
açırlar, az da olsa, rəsm əsərlərini
dövlətli adamlar alırlar.
”Təhsil
haqqını ödəyə bilmədiyinə görə
çox az tələbəni xaric etmişik”
Cürbəcür qalereyalar var, işlərini orda
satırlar. Mən heykəltəraşam, ona görə sizə
özümdən misal göstərə bilərəm. Heykəltəraşlıq çox asılı sənətdir.
Dörd ildə bir iş görmüşəm. Niyazinin heykəlidir. Əgər
məndə dörd ildə bir işdirsə, deməli, yerdə
qalan heykəltəraşlarda daha azdır.
- Amma
razılaşın ki, heykəltəraşın
aldığı qonorar rəssamın qonorarından dəfələrlə
yüksək olur...
-
Baxır hansı rəssamdır. Tahir Salahovun
qonorarı çoxdur. Əlbəttə,
adi rəssamların zəhmət haqları azdır. Ən çoxu min manat. Heykəltəraşlarda
isə nə minimum var, nə maksimum. Müqavilə
imzalananda sifarişçi və müəllif
razılaşırlar.
-
Baxır sifarişçinin mərhəməti hara qədərdir...
-
Düzdür, sifarişçinin mərhəməti əsasdır.
Mən bilmirəm, amma deyirlər, Koroğlunun
heykəlinin qonorarı bir milyon manat olub. Qəzetlər
bunu yazmışdılar. Mən sonuncu
işimə görə, Niyazinin heykəlini deyirəm, 130 min
manat qonorar almışam. Demirəm,
azdır, amma belədir. Yəni fərq
çoxdur. Amma Tokay Məmmədovun
“paqonları” ilə mənim “paqonlarım” eynidir.
- Mən
sizi və Tokay Məmmədovu Azərbaycan heykəltəraşlığının
sonuncu mogikanları hesab edirəm. Heç vaxt Tokay Məmmədovun
işlərinə münasibət bildirməmisiniz...
- Bilirsiniz, etika deyilən
anlayış var. Daha doğrusu peşə etikası. Mən
Tokayla Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq
məktəbində bir sinifdə oxumuşam. Sonra
Peterburqda eyni sinifdə oxumuşuq. Daha
sonra Füzulinin heykəlini bir yerdə işləmişik.
Başa düşürsünüz?
“Əzim Əzimzadənin heykəlini niyə
götürdülər, başa düşmürəm. İndi İçərişəhərdə
dağıdılmış şəkildə saxlayırlar”
Onun haqqında nə isə demək mənə
yaraşmaz. Bizi başqa dəyərlər, başqa tellər
birləşdirir. Gənclik illəri, eyni
məktəbdə oxumaq, bir yerdə işləmək və
s. Sənətşünaslar var, qoy onlar yazsınlar,
danışsınlar. Münasibətimiz də
normaldır. Daha doğrusu “ştatnı”
münasibətdir. Tokay Məmmədov xalq
rəssamıdır, SSRİ Rəssamlıq
Akademiyasının müxbir üzvü, professor, SSRİ
Dövlət Mükafatı laureatıdır.
- Ömər
müəllim, fikir vermisinizsə, başqa şəhərlərdə
kiçik heykəllər çoxdur. Bizim şəhər
kreativ heykəllər sarıdan çox kasaddır...
-
Sifariş olsa, heykəltəraşlar çox yaxşı
işlər görərlər. Cavan,
istedadlı uşaqlar var. Onlar ictimai yerlərdə, məsələn,
bulvarda kiçik, adsız heykəllər hazırlaya bilərlər.
Tutalım, ofisiant, stüardessa, musiqiçi.
Tiflisdə, Moskvada belə kiçik heykəllər
çoxdur. Bakıda qəhrəmanlıq
heykəlləri də azdır.
- Hansı heykəlləri sənətkarlıq
baxımından qiymətləndirirsiniz?
- Nizami, Azad qadın yaxşı heykəllərdir.
Pyedestalı bir az yüngüldür, amma
Sabirin heykəli də yaxşıdır. İdeologiya dəyişdiyinə
görə götürülən heykəllər var, onlar
yaxşı işlər idi. Məsələn, Kirovun, Məşədi
Əzizbəyovun heykəlləri. Siz onları
xatırlayırsınız?
- Kirovu
yox, Məşədi Əzizbəyovu xatırlayıram...
- İndi onların heç biri yoxdur. Götürülən
heykəlləri dağıdıb materialını
satdılar. Mən buna çox pis
baxıram. Bu, qanunsuzluqdur, cinayətdir.
Buna yol vermək olmazdı. Hətta
bəzilərini yalandan bərpa edib İrana satıblar. Bax, belə şeylər də olub. Moskvada həmin heykəlləri ayrıca parkda
saxlayırlar. Yaxud anbar var, orda qorunur.
Məsələn, Çaparidzenin heykəlinin
müəllifi mən idim. İndi xəbərim
yoxdur, haradadır. Dağıdıb
satıblar. Mənə də heç nə
demədilər.
“Fikrət
Əmirovun, Qara Qarayevin heykəlləri yaxşı deyil”
Götürüləndə də xəbərim
olmayıb. Kim məni çağırdı, getmədim? Mən başa düşürəm ki, siyasət,
ideologiya dəyişdi və bəzi heykəllərin
götürülməsi haqqında qərar verildi. Amma Əzim Əzimzadənin heykəlini niyə
götürdülər, başa düşmürəm. Həmin heykəlin qoyulması haqqında Heydər
Əliyevin qərarı olub. İndi
İçərişəhərdə
dağıdılmış şəkildə saxlayırlar.
Bilirsiniz, necə sarsılmışdım?
Neçə gün pis vəziyyətdə
oldum, özümə gələ bilmirdim.
- Bir vaxtlar qəzetlər
yazırdılar ki, kriminal avtoritetlər Sabirabadlı Hikmət
və Masallı Mamedin məzarüstü abidələrini siz
hazırlamısınız. Bu nə dərəcədə
doğrudur?
- Qətiyyən.
Mən heç bilmirəm onlar kimdirlər.
Onları nə sağlığında
tanımışam, nə dünyasını dəyişəndən
sonra. Heç heykəllərini də
görməmişəm.
- Son vaxtlarda qoyulan heykəllər
haqqında nə fikirdəsiniz?
- Bəlkə
də etikanı pozuram, amma deyim ki, Fikrət Əmirovun heykəli
yaxşı deyil. Mən biləni Qara Qarayevin
abidəsi də yaxşı deyil. Vacib olan
obrazın yaradılmasıdır. Bu heykəllər
haqqında yox, ümumiyyətlə deyirəm: düzdür,
heykəlin oxşaması vacibdir, amma daha vacibi obrazın
yaradılmasıdır.
“Bakıda
qəhrəmanlıq heykəlləri azdır”
Hamar, gözəl üzlü adamları oxşatmaq
çətindir. Məsələn, Rəşid Behbudovu. Səttar
Bəhlulzadənin işləmək mənə asan oldu,
çünki oxşatmaq asan gəldi. Eyni
zamanda Səttara hər cür yaradıcı yanaşmaq olur.
- Ölüm maskasını
çıxarmaq ənənəsi yenə var?
- Əvvəllər var idi. İndi etmirlər.
Məsələn, Niyazinin ölüm
maskasını çıxarıblar. Bunu
bacaran ustalar da yoxdurlar. Bu, vaxtilə
Rusiyada geniş yayılmışdı. Puşkinin,
Mayakovskinin, I Pyotrun ölüm maskasını
çıxarıblar. Amma deyim ki, ölüm
maskasında insan özünə o qədər də
oxşamırdı. Çünki gözləri
bağlı olur, saçların formasını çıxarmaq
olmur.
- Ömər
müəllim, beş il deputat olmusunuz.
İstəyirəm, o illəri xatırlayaq...
- Orda beş ilimi itirmişəm. İndi bilmirəm
necədir, o vaxt sessiya başlayan kimi bir neçə
müxalifətçi deputat nə isə deyirdi, sonra iqtidardan
olanlar danışırdı. Çoxu da
boş-boş sözlər. Mən
çıxanda insanlar qapının ağzına gəlirdilər
ki, bizə kömək edin. Amma onlar düz adam deyildilər. Düz adamlar ora
çox az-az gəlirdilər. Gələndə
də bir tərəfdə sakit dayanırdılar.
“Deyirlər, Koroğlunun heykəlinin qonorarı bir milyon
manat olub. Mən
Niyazinin heykəlinə görə 130 min manat qonorar
almışam”
Düz olmayanlar isə adamın üstünə
hücum çəkirdilər. Bir neçəsinə
görə polisin, prokurorun yanına getdim, amma məlum oldu,
günahları böyükdür. İki nəfər
düz adam olub, onların azad olunmasına
kömək etmişəm. Evi olan adamlar gəlirdilər
ki, evim yoxdur, məlum olurdu, yalan danışır. O qədər
vaxt, əsəb itirmişəm ki. Beş il
başa çatan kimi dedim, mənə bəsdir.
- Amma
sizin deputat olduğunuz vaxtlarda Milli Məclisdə maraqlı
yaradıcı adamlar olub...
- Mikayıl Mirzə aktiv idi, danışırdı. Vaqif Səmədoğlu
hərdən danışırdı, Yusif Səmədoğlu
ümumiyyətlə, danışmırdı. Anar çox olmasa da, savadlı, yaxşı
danışırdı. Düzdür, mən
də danışmırdım, amma mədəniyyət komitəsində
aktiv deputat olmuşam. Üç-dörd
qanun layihəsi hazırlamışam.
- Sizin yanınıza yenə xahişə
gələnlər olur?
- Olur. Mənim bir xasiyyətim var, nəyə gücüm
çatır, onu edirəm. Əlim
çatmayan işləri necə edə bilərəm?
Deyirlər, nazirlərdən xahiş et. Biri deyir, məni gömrüyə düzəlt, o
biri deyir polisə. Belə şeyləri edəndə də
çox az edirəm. İstəmirəm,
heç kimdən xahiş edim.
- İstəyirəm,
ədəbiyyatdan danışaq...
- Axır
vaxtlar heç nə oxumuram. Gözlərim
görmür. Heç eynəklə də
görmür. Kamal Abdulla kitablarını
göndərib, oxuya bilmirəm. Lupa ilə
oxumaq istədim, gördüm, iki-üç səhifədən
sonra alınmır. Maqsud İbrahimbəyov,
Anar, Elçin Əfəndiyev əsərlərini vermişdi,
onları da oxuya bilmədim. Mən cavan
vaxtı dünya ədəbiyyatını çox
oxumuşam. Kolumbiyadan olan bir yazıçı var...
- Markes...
- Hə,
Markesin “Yüz ilin tənhalığı” romanını
oxumuşam. Tolstoyun, Dostoyevskinin, Floberin, Mopassanın,
Balzakın, Marsel Prustun, Folknerin əsərlərini cavan
vaxtı rus dilində çox oxumuşam.
- Dekabrda
90 yaşınız tamam olacaq...
Bir
atanın monoloqu:
“Demək istəyirsiniz, nə istəyirəm, hə? Heç nə! Nə ad, nə yubiley. Mənim hər
şeyim var. Ancaq işləmək istəyirəm. Konstantinopolu fəth edən Fateh Sultan Mehmetin heykəlini
hazırlayıram. İstanbulda qoyulacaq.
Abidənin hündürlüyü 16 metr olacaq.
Çalışacağam, işi bir ilə təhvil
verim. Bir də Allahın yanına rahat getmək
istəyirəm. Həyat yoldaşım xəstədir.
Pis vəziyyətdədir. Məndən bir
il balacadır. Soruşursunuz
ki, kimin üçün darıxıram. Ancaq
oğlum üçün. 47 yaşında
xərçəngə qurban verdiyim oğlum
üçün. Uşaq vaxtı etdiyi hərəkətlərini
yadıma salıram. Səsi qulağıma
gəlir. Çox darıxıram onun
üçün”.
Və Ömər Eldarov bunu deyib, pəncərədən
uzaqlara boylanır. Gözlərinə çökən
qızartını gizlətmək üçün...
P. S. Ömər Eldarovdan soruşmağı tamam unutdum. Yolda yadıma
düşdü, o da gec idi. Soruşmaq istəyirdim ki, sənətkar,
Fəxri xiyabanda sizə ucaldılacaq abidənin müəllifinin
kim olmasını istəyirsiniz?
Gülər
Ekspress.-2017.-27-30 may.-S..9;13.