“Elə oğlanların
ölümünü görmüşəm... elə bilirəm
özüm ölüb getmişəm...” – QADIN
DÖYÜŞÇÜNÜN DƏHŞƏTLİ
XATİRƏLƏRİ
Rubrika:
“ZƏRİFLƏRİN SAVAŞI”
Lent.az “Zəriflərin savaşı” layihəsini davam
etdirir. Bu silsilədə müsahiblərimiz Qarabağ
müharibəsində iştirak etmiş qadınlardır.
O qadınlar ki, mənsub olduqları cins üçün
xarakterik olmayan, o zərifliyə xas olmayan həyat yolu
keçiblər. O qadınlar ki, cəsarət, şücaət
göstərərək, qorxu bilmədən döyüş
bölgəsində xidmət ediblər, silahla və ya
silahsız, əllərindən gələn,
bacardıqları işi görərək
yardımlarını əsirgəməyiblər. O qadınlar
ki, adları, xidmətləri, müharibə xatirələri
unudulmamalı, tarixdə qalmalıdır.
Layihəmizin növbəti qəhrəmanı Qarabağ
müharibəsi veteranı Elmira Hüseynovadır.
...”Könlümün
sevgili məhbubu mənim – vətənimdir, vətənimdir, vətənim...”
Vətənə həsr olunmuş şeirlər
arasında ən çox sevdiyi bu idi. Şagirdlərinə
də bu şeiri mütləq əzbərlədirdi. Əzbərləməyənə “iki”
yazırdı. Onda hələ
Ağdamın sakit, firavan, çəmənlərini, meşələrini
qan əvəzinə qırmızı çiçəklər
bəzəyən, səmasından güllə əvəzinə
yağış, qar yağan vaxtlarıydı. Onda hələ şagirdlər də məktəbə
qorxa-qorxa, hürkə-hürkə getmirdilər. Sinif otaqlarına bomba, qrad atmırdılar. Amma çox keçmir ki, fələyin çərxi
dönür. Ağdamın
başını qara buludlar alır. Sinif
otaqlarını bombalar, qradlar dağıdır. Şagirdlər məktəbə yox, cəbhəyə
yollanır. Elə ədəbiyyat müəllimi
də məktəbi döyüş bölgəsinə dəyişir
- sevgili məhbubunu düşmən təcavüzündən
qorumaq üçün. Döyüş bölgəsi isə
tamam başqa məktəb imiş demə – həyat, savaş,
mübarizə, ölüm-dirim məktəbi...
“Şagirdlər
kütləvi şəkildə dərsə gəlmirdilər,
atılırdılar cəbhəyə”
- Əslimiz Şuşadan idi, amma Ağdamda
yaşayırdıq. Tez-tez Şuşaya gedirdik. Yadımdadı, mən hələ uşaq olanda
babamla Şuşaya - baba evlərinə gedirdik. Hər dəfə də yol boyu babam mənə
1918-20-ci illərdə Əsgəranda, Şuşada
döyüşdüyü yerləri göstərirdi. Ermənilərin vəhşiliklərindən,
gördüyü hadisələrdən
danışırdı. Deyirdi, ermənilər
qaynar samovarı qadınların, kişilərin belinə
bağlayırdılar. Hamilə
qadınların qarnını yarıb uşağı
çıxarırdılar ki, türk doğulmasın. Mən də qulaq asırdım, deyirdim, baba, yenə
müharibə olsa, mən də gedib ermənilərlə
döyüşəcəm. Nə biləydim
ki, uşaq ağlıyla, qavramadan dediyim bu sözlər illər
sonra gerçəyə çevriləcək. Və
döyüş bölgəsində olduğum illər ərzində
babam gözümün qabağından getmədi...
Atam nəqliyyat sahəsində işləyirdi. Anam isə ədəbiyyatçıydı.
Həm də məktəb direktoru idi. Düzdü, uşaq vaxtı polis olmaq istəyirdim.
Geyimlərindən xoşum gəlirdi. Amma böyüdükcə ədəbiyyata
marağım artdı. Mən də
anamın yolunu davam etdirmək qərarı verdim. Özüm də şeirlər yazırdım.
“Ağdam yolu” qəzetində çap olunurdu.
İnstitutu bitirəndən sonra 1 nömrəli
məktəbdə Azərbaycan dili, ədəbiyyat müəllimi
və direktor müavini işləyirdim. Rayonda
4 min müəllim vardı. Şəhərin
ən öndə gedən müəllimlərindən biri mən
idim. O vaxt təhsil naziri Kamran Rəhimov Ağdama gələndə
mənim sinfimə gətirirdilər. Bütün
tədbirlərdə çıxışçı kimi məni
qeyd edirdilər. Savadlı şagirdlərim
vardı. Müəllim kimi sevib-sevilirdim.
Müharibənin başlaması hər şeyi
darmadağın elədi. Məktəbi hərbi
hissəyə, qələmi silaha dəyişməyə məcbur
oldum. Ağdamda 3 yerdə evimiz vardı.
Biri mərkəzdə, “raykom”un yanında
idi. Bütün nümayişlər orda
keçirilirdi. Mən də
nümayişlərdə iştirak edirdim, hadisələri
yaxından izləyirdim. Bir də
görürdün, atamın maşınını
götürüb, sürüb gedirdim postlara. Maraqlıydı ki, görüm əsgərlərimiz
necə keşik çəkir, necə vuruşur. Getdikcə rayonda vəziyyət dəyişməyə
başlayırdı, gərginlik artırdı. 1991-ci ildə məktəblərə qrad
atırdılar, sinif otaqları partlayırdı. Yaxud evə bomba düşürdü, bütün
ailə məhv olurdu. Artıq 10-cu sinif
şagirdlərini məktəbdə saxlaya bilmirdik. Kütləvi şəkildə dərsə gəlmirdilər,
atılırdılar cəbhəyə. Cəbhədən
də onları geri qaytarırdılar ki, yaşınız
çatmır. Mən də dözmədim.
Vətən sevgisindən şagirdlərinə
danışan müəllim döyüşə getməyə
bilərdimi? Deyəcəkdilər müəllim
millət, vətən sevgisindən danışır, amma
qaçıb getdi Bakıya. Axı o vaxt
elə ailələr vardı ki, ev-eşiyini satıb
Bakıya getmişdi. Bir də, atam
Əşrəf Hüseynov da döyüş bölgəsində
olurdu. Hər gün Ağdamdan tələbə
qızları avtobusla Şuşaya dərsə aparıb-gətirirdi.
Atama daha yaxın olum deyə mən də
döyüş bölgəsinə getmək qərarına gəldim.
Düzdü, əvvəl atam qərarıma
qarşı çıxdı. Dedi, ora qadın-qız
yeri deyil, ermənilər tutub apara bilər. Amma
atamdan gizli getdim. 10 gün sonra atam bildi,
daha heç nə demədi.
“O səsi
eşidəndə bir əsgərimizin ürəyi
partladı”
Elmira Hüseynova ilk dəfə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
Allahverdi Bağırovun qərargahında xidmətə
başlayıb. 100-dən çox erməni əsirinin
qaytarılması əməliyyatında iştirak edib.
- Ağdam Pionerlər Evi Allahverdi Bağırovun qərargahı
idi. Mən də ora gedirdim. Mənə
silahdan istifadə etməyi,
söküb-yığmağı, atəş
açmağı onun oğlu Elşən öyrətdi.
1992-ci il fevralın 24-ü, ya 25-i
xocalılar ratsiyayla xəbər verdilər ki, “bura ermənilər
yığışır, tank, BMP texnika toplayırlar, bizi
mühasirəyə alırlar, vəziyyətimiz yaxşı
olmayacaq. Bakıya xəbər vermişik, deyiblər,
vertolyot, texnika göndərəcəyik, amma heç nə
göndərməyiblər”. 25-i gecə Allahverdi bəy
xəbər verdi ki, ermənilər
Xocalıya hücum edib. Hücum
başladıqdan dərhal sonra əhalinin bir hissəsi
Ağdam istiqamətinə hərəkət edərək,
xilas olmağa çalışmışdı. Onlara kömək üçün Ağdamdan dəstələr
göndərildi. Xocalılar Ağdama
yaxınlaşmağa az qalmış
onların salamat qalanlarını qarşılayıb, gətirdilər.
Camaat gecə elə yataqdan çıxıb
qaçmışdı, ayaqyalın, başıaçıq
idi. Gəlib çıxa bilənlərin əksəriyyətinin
ayaqlarının altının dərisi soyulmuşdu, don
vurmuşdu. Çoxu arxadan güllələnmişdi,
yaralı idi. Onların bəziləri
Ağdam xəstəxanasında, bəziləri isə
vaqonlarda yaradılmış hospitallara yerləşdirildi.
Çünki xəstəxanada yer yox idi. Meyitlər isə Ağdam məscidinə
yığıldı. 20 Xocalı sakinini
biz öz evimizdə yerləşdirmişdik. Amma şəhər işğal olunanda bilmədim
hara getdilər. O günlər çox dəhşətli
günlər idi. Ermənilər
xocalıların başına müsibət gətirmişdilər.
Allahverdi Bağırov erməni polkovnik Vitali
Balasyanla danışığa girərək, 3 gün ərzində
1003 Xocalı əsirini ermənilərin əlindən xilas
etmişdi. Onlar hələ müharibədən qabaq tanış idilər. O vaxt Ağdamın
“Qarabağ” futbol komandasının kapitanı Allahverdi
Bağırov idi. Vitali isə ermənilərin
futbol komandasına rəhbərlik edirdi. Məhz
bu tanışlıq sayəsində Allahverdi Bağırov əsirləri
geri alırdı. Elə olurdu, deyirdlər
ki, məsələn, filan əsgərin meyitini versəz, 30 əsirinizi
sizə təhvil verəcəyik. Ona
görə də bizim döyüşçülər
çalışırdılar erməni hərbçiləri
sağ ələ keçirsinlər.
O ərəfələrdə
bizimkilər 3 qaradərili muzdlu tutmuşdular. Böyük
“Zil” maşınının arxasına qoymuşdular. Boyları 2 metrdən uzun olardı. Çox iri cüssəli idilər, vəhşiyə
oxşayırdılar. Ermənilər əsirlikdə
olan 12-13 yaşlı qız uşaqlarını zəncilərə
peşkəş verirdilər. Heç
yadımdan çıxmaz, Xocalı hadisəsindən 3 gün
keçmişdi. Ermənilər ratsiyayla əlaqə
yaradıb dedilər ki, siz tərəflərdə adət var,
gəlin köçən qıza üç günlük
eliyirsiz. Bu gün əsir
götürdüyümüz qızların üç
günlüyüdü. Alçaqlar
ratsiyayla qızların çığırtısına,
bağırtısına, fəryad səslərinə qədər
dinlədirdilər. Hətta o səsi
eşidəndən sonra ratsiyada oturan bir əsgərimizin
ürəyi partlamışdı.
“32
dişini çəkib çıxarmışdılar,
çənə əti üstündə”
3 dəfə, ümumilikdə təxminən 100-dən
artıq əsirimizin gətirilməsi əməliyyatında mən
də iştirak eləmişəm. Biz iki maşın
gedirdik - ən çoxu 6 nəfər. Onlar
isə tankla, BMP ilə gəlirdilər. Bir
dəfə Allahverdi Bağırovla Əsgərana getdik.
13 kişi əsir gətirdik. Onları o qədər döymüşdülər
ki, dərilərinin rəngi bilinmirdi – tuluğa
dönmüşdülər, qapqara, gömgöy idilər.
90 yaşında Umudvar kişi vardı. Qocanı da elə döyərlər, ilahi?! Xocalıdan olan cavan oğlanın 32 dişini də
çəkib çıxarmışdılar, çənə
əti üstündə. Dəhşətli
işgəncələr vermişdilər əsirlərə.
Onları görəndə ağlım
başımdan getdi. Allahverdi bəyə dedim,
niyə etiraz eləmirsiz bunlara? Camaatı nə
hala salıblar. Amma erməni əsirlər
gülə-gülə keçirlər o tərəfə.
Erməni hiss elədi etiraz edirəm. Çaxnaşma
düşdü, silahla üstümüzə gəldilər.
Komandir dedi, etiraz eləməyin mənası yoxdu, dinməyin,
bunların içindəyik, burda bizi hər şey gözləyir.
Başqa çarəmiz yoxdu. Bir dəfə də 35 qız-uşaq gətirdik.
Yaman gündəydilər. Qız-gəlinlərin
başlarına elə dəhşətli oyunlar
açırdılar ki, əsirlikdən qayıdanda
yalvarırdılar, bizi burda öldürün. Bundan sonra atamızın, qardaşımızın
yanına necə gedək? Çoxu deyirdi,
başımıza açılan oyunu heç kimə deyə
bilmərik. Onların durumu, gördüklərim
gözümün qabağından getmir. Elə
o vaxtdan yuxumu itirdim.
Elmira Hüseynova 1992-ci ilin yazından Şirin
Mirzəyevin 836 saylı hərbi hissəsinin 5-ci batalyonunda
döyüşçü, jurnalist, həmin ilin
payızından isə 6-cı batalyonda
döyüşçü, tibb xidməti rəisi kimi xidmət
edib.
Xəyalə Muradlı
Hərbi And.- 2019.- 3 may.- S.19.