Milli teatr tariximizdən:
“Dastan” Aşıq
Poeziyası Teatrı
Bu gün milli
teatrımızın formalaşmasında və
inkişafında müstəsna rola malik olan xalq
teatrlarının hazırkı vəziyyəti, onların fəaliyyəti,
xalq teatrlarının yenidən dirçəldilməsi kimi
fikirlər teatrsevərləri düşündürən əsas
məsələlərdən biridir.
Yaxşı işləməsi
üçün həvəsləndirmək, xalq
teatrını canlandırmaq, onların fəaliyyətini daha
da gücləndirmək və s.kimi atılmalı olan addımlar
öz aktuallığını bu gün də qoruyub
saxlamaqdadır.
Bir zamanlar öz repertuarı ilə daim gündəmdə
olan, bölgələrdə fəaliyyət göstərən
xalq teatrlarından indi əsər-əlamət qalmayıb. O teatrlardan ki, öz
rolları ilə yaddaşlarda qalan sevimli aktyorları,
teatrşünasları, rejissorları yetişdirib. Onlar əldə etdiyi uğurlara görə yetirməsi
olduğu həmin xalq teatrlarına minnətdar
olduqlarını həmişə dilə gətiriblər.
Bununla belə “xalq teatrı” anlayışı
bu gün yeni nəsl üçün yaddan
çıxmış kimi görsənir. Ötən
əsrlərdə xalq teatrlarının səmərəli fəaliyyətini,
ölkənin səhnə və mədəni həyatına
verdiyi tövhələri nəzərə alsaq, onların
işinin yenidən canlandırılması üçün
münbit şəraitin yaradılmasına necə bir ehtiyac
duyulduğunu anlamaq çətin deyildir.
Belə bir teatrlardan biri də, ötən əsrin
sonlarında Daşkəsən rayonunda fəaliyyət göstərmiş
“Dastan” Aşıq poeziyası teatrı olub. Teatrın
yaranması o dövrlərdə “Daşkəsən” qəzetinin
redaktor müavini olmuş Cəlal Əlif oğlu Hüseynovun
adı ilə bağlıdır. İndiki dövrdə
bir sıra şəxslər bu teatrın yaranmasını
öz adı ilə bağlasalar da, onun
yaradılmasının təşəbbüskarlarından və
yaradıcı üzvlərindən biri Cəlal Hüseynov olmuş və onun
təşkilatçılığı sayəsində rayonda teatral fəaliyyətə
böyük həvəs göstərən insanlar bu
teatrın ətrafına toplanmışdı.
“Dastan” aşıq poeziyası teatrının ilk folklor
tamaşalarının əsasını igidliyi və ülvi
məhəbbəti tərənnüm edən qədim
dastanlarımız təşkil edirdi. Bu teatrın özəyini
Azərbaycan Filizsaflaşdırma kombinatının Mədəniyyət
evinin bədii özfəaliyyət
iştirakçıları və yerli aşıqlar təşkil
edirdi. Həvəskar artistlər ətraf kəndlərə
gedir, xalqın adət və ənənələri ilə tanış olur, qədim havaları
yazırdılar. Teatrın kollektivi “Aşıq
Qərib”, “Qurbani” dastanlarının, digər dastanların
tamaşalarını hazırlayıb səhnələşdirmişdi. Onlar digər rayon və
şəhərlərə qastrol səfərlərinə
yollanır, tamaşaçılar qarşısında
çıxış edirdilər.
Cəlal Hüseynovun valideynləri Göyçə
mahalının Basarkeçər rayonunun Yarpızlı kəndində
doğulub yaşayıblar. 1948- ci ildə
dövlət tərəfindən kənd camaatı məcburi
köçürülür. Gədəbəy
rayonunun havası Göyçə mahalina uyğun olduğu gəldiyi
üçün valideynləri Gədəbəy rayonunun
İnəkboğan kəndində məskunlaşırlar.
İki il
sonra, 1950-çi ilin
fevral ayının 2-də
Hüseynov Cəlal Əlif oğlu Gədəbəy
rayonunun İnəkboğan kəndində dünyaya göz
açır. Məktəbi əla qiymətlərlə bitirən
Cəlal hərbi xidməti başa vurduqdan sonra Azərbaycan
Dövlət Universitetinin “Filologiya” fakültəsinə
qəbul olunur və görkəmli şəxsiyyətlərdən
dərs alır.
Sevimli şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə onun sevimli müəllimi
olub.
Dramaturgiyaya və jurnalistikaya böyük həvəs
göstərən Cəlal Hüseynov uzun illər bu sahədə
fəaliyyət göstərib. Daşkəsən
rayon qəzetinin redaktor müavini vəzifəsinə qədər
yüksəlib, daha sonra redaktor kimi Gədəbəy rayonuna təyin
edilib. Daşkəsəndə işlədiyi vaxtlarda
Daşkəsən rayonunun “Mədənçilər” Mədəniyyət
evinin nəzdində ” Dastan” teatrını
yaradır. Teatrın ilk tamaşası Cəlal
Hüseynovun böyük Aşıq Ələsgərə
olan ehtiramının dərin ifadəsi idi.
Cəlal Hüseynov 1986- çi ildə müəllifi
olduğu “Ələsgərin Səhnəbanısı”
dastanını tamaşaya qoyur. Əsər festivala çıxacağı
üçün
Cəlal Hüseynov əsəri Mədəniyyət
nazirinin müavini olan yazıçı Elçinə təqdim
edir. Elçin müəllim əsəri oxuduqdan sonra təklif
edir ki, əsərin adı dəyisdirilsə, yaxşı
olar. Çünki, əsərdə iki sevgili
illərlə ayrı qalir, yəni sevgililər qovusmur. Bu
təklifə əsasən, əsərin adı
” İllər ayrısı” olaraq dəyişdirilir.
“Dastan” teatrının ilk qastrol səfəri Sumqayıt şəhərinə
olmuş,teatr bu şəhərdə fəaliyyət göstərən
N. Nərimanov adına Mədəniyyət evində ” Ələsgərin
Səhnəbanısı” dastan- dramını oynayıb.
“Dastan”
teatrı daha sonra iki tamaşa üzərində
yaradıcılıq işini davam etdirir “Aşıq Hüseyn Səmkirlinin
Naxçıvan səfəri , eyni zamanda ” Ələsgər və
Dəli Ali” tamaşaları səhnəyə qoyulur. Bu tamaşalar yeni Azərbaycan xalq dastanlarının
səhnələşdirilməsi üçün də zəmin
yaradır. Bu yolda teatr böyük əmək
və enerji sərf edir. Bu,
tamaşaçılar arasında da böyük marağa səbəb
olur.
Teatrın səmərəli fəaliyyəti o
dövrün kütləvi informasiya vasitələrində dərc
olunan məqalələrdə öz əksini
tapmışdır. “Daşkəsən” qəzeti”, “Komunsit”, “Komunist Əməyi”,
“Sovet kəndi”, “Azərbaycan gəncləri” kimi yerli və pespublika əhəmiyyətli
qəzetlər “Dastan” teatrının uğurlu fəaliyyətinə,
teatrı təmsil edən yaradıcı insanların əməyinə
yüksək qiymət verib. Həmin dövrdə “Azərinform”
yazırdı: - “Vətənə sadaqəti, igidliyi və
ülvi məhəbbəti tərənnüm edən qədim
dastanlarımız öz səhnə təcəssümünü
tapıb. Bu dastanlar Azərbaycan mədənçilərinin
uca dağlar qoynunda açılmış “Dastan” aşıq
poeziyası teatrının ilk folklor tamaşasının əsasını
təşkil edib. Teatrı Azərbaycan
filizsaflaşdırma kombinatı mədəniyyət evinin bədii
özfəaliyyət iştirakçıları, yerli
aşıqlar yaradıb.
Gənc kolektivin planlarına “Aşıq Qərib”,
“Qurbani” dastanlarının, digər dastanların
tamaşaları daxildir. Həvəskar artistlər tezliklə ilk
qastrol səfərinə yollanacaq. Onlar
Sumqayıt əməkçiləri qarşısında
çıxış edəcəklər”.
Bu məlumat
o dövrki respublika ictimaiyyətin “Dastan” teatrının fəaliyyətinə
və teatrın öz qarşısına qoyduğu məqsədlərə
olan böyük
inamın, hörmətin və ehtiramın təcəssümü
idi.
Yerli təşkilat
və qurumlar “Dastan” teatrının işinə yaxından
köməklik və dəstək göstərir, bu teatrın
işini daha səmərəli xarakter almasına can
atırdılar. Əlimizdə olan sənədlərdə
qeyd olunan məsələlər o dövrdə aşıq
poeziyasının təbliğinə vaxt və enerji sərf
edən teatr üzvlərinin əməyinə necə
böyük diqqət yetirildiyinə bir daha bariz nümunədir.
Azərbaycan
DİXX həmkarlar komitəsinin sədri F.Ə. Məmmədovun
Respublika İttifaqlararası Bədii özfəaliyyət
yaradıcılığı evinin direktoru C.M.Cəfərliyə
ünvanladığı 15.01.1987-ci il tarixli məktub-müraciətində
deyilirdi:
“Azərbaycan
Filizsaflaşdırma kombinatının həmkarlar ittifaqı komitəsi Sizdən
xahiş edir ki, kombinatın “Mədənçilər evində
həvəskarlar tərəfindən yaradılmış,
respublikada ilk və yeganə kolektiv olan “Dastan” teatrı
üçün yazılmış Dastan-dramı təsdiq edəsiniz.
Əsər Aşıq Ələsgərin Səhnəbanı
ilə bağlı olan rəvayəti əsasında rayon qəzetinin
redaktor müavini Hüseynov Cəlal Əlif oğlu tərəfindən
yaradılmışdır. Tamaşa 1986-cı
ildə avqust ayının 14-20-ində rayon əməkçilərinə,
həmin ayın 23-də isə Sumqayıt şəhərindəki
aluminium zavodunun mədəniyyət evində göstərilmiş,
yüksək razılıq hissi ilə
qarşılanmışdır. Əsərin
təsdiqi teatrın kütləviliyi üçün zəmin
yaradır. Ona görə də Sizə
öz minnətdarlığımızı bildiririk”. Teatrın fəaliyyətinin yerli əməkçilər,
ziyalılar, ictimaiyyət arasında nə qədər populyar
olduğunu insanların qələmə aldığı
yazılardan da seçmək mümkündür.
“Dastanım”
Qədəmin nə yaman uğurlu
oldu,
Bəzəndi səhnəmiz, həm
nurlu oldu,
Ürəyə min fərəh, min
sevinc doldu
Yeganə “Dastan”ım, ilkin
“Dastanım”.
Dədə Şəmşirin də
sənə sözü var,
“Yanıq Kərəm”inin səndə
gözü var,
Sənətsevərlərin səndə
gözü var,
“Yeganə “Dastan”ım, ilkin
“Dastanım”.
Elin sənətini yaşatdın,
alqış,
Dolmuş ürəkləri
boşaltdln, alqış,
Sazın tellərində
gurşaddın, alqış,
Yeganə “dastan”ım, ilkin
“dastan”ım.
Hələ çox uzaqda gəzər
şöhrətin,
Hələ çox könüllər
bəzər niyyətin,
Saza vurğunluqdur sənin hörmətin,
Yeganə “Dastanım, ilkin
“Dastan”ım.
Zivər Əziz
Söz
arası: - Heyf ki, insanların ürək sözlərini ifadə
edən bu yazıların böyük əksəriyyəti bu
günədək gəlib çıxmayıb. Bir zamanlar
respublikaya səs salmış Daşkəsən
aşıqlarını öz ətrafına toplamış teatrın üzvlərinin həyatda
sağ qalmış üzvlərini
axtarıb tapmaq belə mümkünsüz görsənir.
Bu yolla
jurnalist tədqiqatının məhsulu olan yazıda hansı
faktların səhih, hansılarının dəqiqliyi isə şübhə
doğuracağı həmişə sual altında qalacaq. Daşkəsən
rayon Mədəniyyət Şöbəsinə etdiyimiz xahişlə əlaqədar 2
gün ərzində bir vaxtlar rayon əhalisinin sevimli məkanına
çevrilmiş bu teatr haqqında heç bir informasiya almaq
mümkün olmadı.Şöbə müdiri yəqin ki,
işə düzəldiyi müddətdən əzbərlədiyi
“Regional Mədəniyyət İdarəsinə müraciət
edin” kəlmələri ilə yalnız bu informasiyanın
alınmasının qarşısına sədd çəkdi.
Tarixə yalnız iclaslardan iclasa, tədbirlərdən tədbirə
mikrafon, stol-stul daşımaqla yadda qalacaq və bununla da
öz işini bitmiş hesab edən Daşkəsən rayon Mədəniyyət
Şöbəsinin rəhbərindən
aldığımız məlumat yalnız Regional Mədəniyyət
İdarəsinin yerləşdiyi məkandır. “Köhnə arxivlər niyə saxlanılmayıb və
yaxud arxiv saxlanıbsa, ordakı məlumatlar niyə gizlədilir”
kimi bizi düşündürən bu suallar, ürəyimizdə
onların fəaliyyətinin effektliyinə şübhə
yaradır.
Yəqin, ona görə ki, rayon Mədəniyyət şöbəsinin indiki rəhbərliyi “Dastan” Aşıq Poeziyası Teatrı kimi deyil, heç olmasa, özfəaliyyət dərnəyi səviyyəsində belə, nəsə yaratmaq iqtidarında deyil və belə getsə, heç vaxt da olmayacaq da… Əgər fikirlərimiz düzgün deyilsə, onda milli mədəniyyətimizin daşıyıcısı olan bu teatr haqqında araşdırma aparan jurnalistin suallarına cavab verməli, heç olmasa, bu suallara bizimlə birlikdə cavab axtarmalıdır!
Araşdırmamız davam edir.
Ruhulla Zahidov
yazıçı-jurnalist
Hürriyyət.- 2019.- 17-19 avqust.-S.13.