“Gənclərə
yol verin”
Məryəm
Əlizadə: «Qoy bizim də gələcəkdə estafeti
verməyə istedadlı gənclərimiz olsun. Biz onlara
yerimizi rahat şəkildə əmanət edib,
dünyamızı dəyişə bilək…»
Bu gün Məryəm xanımın teatr sevgisindən, onun milli və dünya teatr sahəsində yiyələndiyi dərin biliyindən, unikal təhlil qabiliyyətindən, yaradıcı ömrünün 40 ilini həsr etdiyi dəyərli tədqiqatlarından ərsəyə gətirdiyi neçə-neçə yaddaqalan monoqrafiyalarından və məqalələrindən söz açmayacağam. Sonsuz insan sevgisi, müəllimlik qüdrəti, dərs dediyi Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində və cəmiyyətdə qazandığı böyük sevgi bu gün onu Məryəm Əlizadəyə çevirib. Sənətşünaslıq doktoru, teatrşünas Məryəm Əlizadə qəzetimizə müsahibəsində teatrlarda gedən proseslərdən, yeni mövsümün açılışı ilə bağlı gözləntilərindən danışıb.
- Bugünkü Azərbaycan teatrında sizi nələr qane etmir?
- Suala dəqiqliklə cavab vermək istəmirəm, çünki bu dünyada dəqiq olan nə sual var, nə də ki, cavab. Ümumiyyətlə, bugünkü teatr prosesində məni çox şey qane edir, istəmirəm ki, xırdalıqları sayım. Çünki həmin o xırdalıqları biz özümüz də bilirik, görürük və bunu rəhbərlərik etdikləri teatrların direktorları da bilirlər, eləcə də Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi də həmçinin. Bunlar aradan qaldıra bilməyəcəyimiz problemlər deyil, həll oluna bilər.
- Azərbaycanın regionlardakı teatrlarının iş rejimindən razısınızmı?
-
Regionlarımızda gedən iş prosesindən çox
razıyam. Bu gün Azərbaycan dövlətinin
teatra göstərdiyi qayğı göz
qabağındadır. Bizim təkcə
paytaxtımızda deyil, eyni zamanda regionlarımızda da teatr
binalarının təmiri gedir. Hal-hazırda
Şəki Dövlət Teatrının təmiri
başlanılıb, o teatrın
açılışını çox səbirsizliklə
gözləyirik. Yayda Mingəçevir
teatrında Mirzə Fətəli Axundova həsr olunmuş
teatr festivalının açılışı həyata
keçirildi. Yəni tək Bakı deyil,
bütün bölgə teatrları bu dəqiqə, həm
bina nöqteyi-nəzərindən, həm də
yaradıcılıq baxımından dünya standartlarına
cavab verməyə hazırdır. Hətta
Moskva teatrlarında belə bizdə olan şərait, bizdə
olan texniki imkanlar, teatr texnikası və s... yoxdur.
- Bu
yaxınlarda Varşavada keçirilən festivalda iştirak
etmisiniz. Hansı təəssüratlarla
qayıtmısınız?
- Polşada Teatr Assosiasiyasının qurultayı oldu və
İsrafil İsrafilovla mən həmin qurultayda iştirak
etdik.
Varşava şəhərində teatrları gəzdik,
onların zalları, texnikaları ilə tanış
olduq. Polşada hal-hazırda gedən inflyasiya
özünü hər şeydə göstərir. Teatrın binaları çox köhnə, zalları
yarı qaranlıq vəziyyətdədir, ancaq bütün
bunlara baxmayaraq, yüksək işıq və səhnə
texnikası, yüksək səviyyəli tamaşa, aktyor oyunu
ilə rastlaşdıq. Varşavada bir
tamaşa izlədik və çox heyran qaldıq, zaldan
çıxanda hamı psixoloji olaraq sarsılmış vəziyyətdə
idi.
- Məryəm
Əlizadə həmişə yeniliyin, müasirliyin tərəfdarı
olub və ətrafına gənc insanları toplayaraq onlarla əməkdaşlıq
edib. Bu gün Məryəm xanım yeni teatr
ideyasının əsasını qoyan, təkrarlanan teatr
prosesini məhv edən hansısa bir yaradıcılqla
qarşılaşıbmı?
- Bilirsiz,
sənət, yaradıcılıq insandan çox zəhmət,
güc tələb edir. Məsələn, mərhum
Vaqif İbrahimoğlu XX əsrin 70-ci illərində meydana təkbaşına
çıxdı və özünü
tamaşaçılara, teatr bilicilərinə bəyan etdi.
Təkcə özünü bəyan etmədi,
yeni teatr ideyaları, teatr düşüncələri ilə
tanıtdı. Sanki Vaqif İbrahimoğlu
bir inqilabın əsasını qoydu, o özü təkbaşına
kirəclənmiş, kiflənmiş teatr düşüncələrini
darmadağın etdi. Özünə qrup
yaratdı, həm onların müəllimi, həm rejissoru, həm
də rəhbəri oldu. Bildiyimiz kimi Vaqif
İbrahimoğlu əvvəl teatr studiyası yaratdı, sonra Azərbaycan dövləti
tərəfindən ona dövlət statusu verildi. Bu gün o, bizə “YUĞ” teatrını ərməğan
edib. İndi bilmək olmaz, bəlkə bir
cavan çıxıb, özünün yeni teatr
ideyasını bəyan edəcək. Mən
bizim görkəmli sənətkarlarımızı dəvət
edirəm ki, cavanlara daha çox diqqətli yanaşsınlar.
Qoy bizim də gələcəkdə estafeti verməyə
istedadlı gənclərimiz olsun. Biz onlara
yerimizi rahat şəkildə əmanət edib,
dünyamızı dəyişə bilək, bu dünyadan
narahat köçməyək. Bircə onu
bilək ki, teatr sənəti etbarlı əllərdədir.
Mən təkcə teatrşünaslıq sənətini nəzərdə
tutmuram, burada aktyorluq, rejissorluq, dramaturgiya və s. sənət
növü cəmlənib.
- Sovet
dövrünün teatrşünası olmaq daha
rahat idi, yoxsa indi?
- Nə
sovet dövründə, nə də ki, indi teatrşünas
olmaq asan və rahat sənət olmayıb. Teatrşünaslıq
həm elmdir, həm də yaradıcılıqdır. Elə bir peşədir ki, insan özünü o
peşədə ifadə edə, nailiyyətlər qazana,
yaradıcılıqla elmi sahəni birləşdirə,
bunları sintez edə bilir və tutduğu bu yolla da davam edir.
Mən həmişə tələbələrimə də
bunu deyirəm: teatrşünas bir yandan teatr prosesinə, bir
yandan da teatr tarixinə xidmət etməlidir. Ən
əsası mənim nəzərimdə teatrı sevməlidir.
Əgər
teatrşünasın teatra sevgisi yoxdursa o, teatra
heç bir xeyir verə bilməz. Peşəkar
teatrşünas dramaturgiyanı, rejissorları, aktyorları
sevməlidir, onlardan sevə-sevə yazmalıdır. Əgər bu insanların səhnədə
gördüyün nöqsanlarını qeyd edirsənsə, o
insanlar tərəfindən də obyektiv dəyərləndirmə
kimi qeyd olunur.
- Azərbaycan
rəsmi şəkildə Teatr Tənqidçilərinin Beynəlxalq
Assosiasiyasına
üzv qəbul olunub. Bu qurumun rəhbəri
kimi təşkilatın gələcək planları barədə
danışa bilərsinizmi?
- Biz
burada kiçik bir qrupla çalışırıq. İndi istəyirik ki, onu yavaş-yavaş
böyüdək və bu da gənc teatrşünasların təşəbbüsü
ilə gerçəkləşəcək. Azərbaycanda noyabrın 1-6 tarixlərində ikinci
böyük teatr konfransı keçiriləcək ki, bizim
Teatr Tənqidçiləri Assosiasiyasının üzvləri
orada iştirak edəcəklər. Artıq
biz də tezislərimizi,
çıxışlarımızı bu quruma vermişik.
Bir çox ölkələrdən burda
nümayəndələr iştirak edəcək. Sentyabrın 20-23 tarixlərində isə Pekində
Beynəlxalq Tənqidçilər Assosiasiyasının
simpoziumunun keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu simpoziuma İsrafil İsrafilovla birgə dəvət
almışıq. Həmin simpoziumda mən
Elçin Əfəndiyevin dramaturgiyasına həsr olunmuş
məruzə ilə çıxış edəcəyəm.
Bu mövzudan istifadə etməyimin əsas səbəbi
isə Elçin dramaturgiyasının çox maraqlı bir
dramaturgiya olmasından irəli gəlir. Mən
əminliklə deyə bilərəm ki, son 2-3 ildə
dünya teatrları Elçin müəllimin əsərlərinə
müraciət edir və bu davam etməkdədir. Bu mənim üçün sevindirici bir haldır.
Bundan sonra da mən hesab edirəm ki, onun
dramaturgiyasının coğrafi sərhədləri daha da
genişlənəcək. Teatr Tənqidçilər Assosiasiyasının
xarici ölkələrdə, Türkiyədə
“Oyun” jurnalı, Kanada da assosiasiyaya həsr olunmuş jurnallar nəşr
olunur. Kanada da çıxan həmin bu jurnalda mənim
Elçin Əfəndiyevin dramaturgiyasına məxsus
“Şekspir” tamaşası haqqında məqaləm ingilis dilində dərc
olunacaq.
- Gənc
teatrşünaslardan gələcəyə dair gözləntiləriniz
nədir?
- Gənc teatrşünaslarla bağlı mənfi heç nə demək istəmirəm. Bu gün ən aktiv işləyən istedadlı teatrşünaslarımız var. Elçin Cəfərov, Könül Əliyeva, Aygün Süleymanovanın adını çəkə bilərəm. Bilirsinizmi, peşəkar teatrşünas olmaq üçün çox tez-tez maraqlı resenziyalar yazmaq, tamaşanı düzgün təhlil etmək, onu duymaq lazımdır. Ən əsası isə mövcud teatrşünaslıq ədəbiyyatını dərindən bilmək və onu mənimsəmək əsas şərtlərdən biridir. Xoşbəxtlikdən də indi ədəbiyyat öz doğma dillərindədir, əvvəllər isə bu kitablar rus dilində idi. Adlarını qeyd etdiyim teatrşünaslar teatrın içində yetişirlər, onlar bu peşənin artıq görünməyən tərəflərini də görürlər. Dəyərləndirmə zamanı inanıram ki, onlar heç bir səhvə yol verməyəcəklər. Əsas da odur ki, teatrı sevsinlər və ona xidmət etsinlər. Mən bu gün onlardan razıyam.
- Teatr binalarımız Avropa üslubunda təmir olunduqdan sonra yüksək texnika ilə təchiz olunub. Bəs daxilindəki tamaşaların necə yüksək keyfiyyətindən danışmaq olarmı?
- Son 2 ildə görürəm ki, teatr işçiləri daha əzmlə
çalışır. Onlar qarşılarına məqsəd
qoyublar ki, artıq dövlət
teatrın inkişafı üçün hər bir
şeyi edib, biz də gərək bunun
qarşılığında mükəmməl
yaradıcılıq sərgiləyək. Onlar da dövlətimizə
təşəkkür cavabını isə yüksək sənət sərgiləməklə
çatdırırlar. Teatrlarımızda hal-hazırda
inkişaf prosesi gedir ki, bu da çox sevindirici bir haldır. Elə
götürək, Akademik Milli Dram Teatrımızı. Teatrın direktoru İsrafil İsrafilov gənc nəsil
üçün teatrın qapılarını açıb,
onlara ciddi əsərlər etibar edir. Onlar
da öz növbəsində maraqlı tamaşalar
hazırlayır, bizim etibarızımı doğrultmağa
çalışırlar. Hal –hazırda
teatrın tərkibində ələnmə prosesi gedir. Əbülfəz
Qarayevin də bizə əsas sözü budur ki, “Gənclərə
yol verin”. İcazə verin, hər bir gənc öz sözün gecikmədən
desin, məsələn bizim nəslə yol vermədilər biz öz
sözümüzü gecikmiş halda deyə bildik. Bunun
üçün də gənclərin gəldiyi bu yol
açılmalıdır, yaşlı nəsil bunu başa düşməlidir.
Bundan sonra da meydanda kimin qalacağını da
bizə zaman göstərəcək. Kim ki, ələkdən ələnib,
fərqli istedad, bacarıq nümayiş etdirir, o qalacaq və
həmin insan bu prosesin yükünü daşıyacaq. Zamanı bilmək olmaz, bir də görəcəyik
ki, bir gənc çıxdı, bütün bu quruluşun
üstündən xətt çəkdi və bəyan etdi ki,
tamaşa belə yox başqa cürə qurulur. Hamı da onun fikri ilə razılaşıb, o yolla
gedəcək. Biz o günü gözləyirik.
Mən də sizin qəzet vasitəsilə bütün teatr direktorlarına səslənirəm
ki, “Gəlin gənclərimizə öz
bacarıqlarını nümayiş etdirmək
üçün imkan yaradaq, onlara yol açaq, meydan verək”.
- Hal-hazırda
dünya teatrlarında hansı proses gedir?
- Biz
kollektivimizlə digər ölkələrə simpoziumlara,
festivallara, konfranslara gedirik. Bunu əminliklə
deyə bilərəm ki, dünya teatrlarında eyni proseslər
gedir. Bu gün bütün diqqət insan, insanın tədqiqi,
iç dünyası, insan düşüncəsinə
yönəlib. Sovet dövründə sosializm
realizmi idealogiyaya xidmət edən teatrın olmasını tələb
edirdi və elə həm də teatrlar da elə idi. Həmin dövrdə böyük sənətkarlarımız
yaşayıb və bu gün onlar bizim klassik irsimizdir.
Onlar məcbur idilər ki, bir mövzu tapsınlar və senzura
o əsərlərin ortalığa çıxmasına icazə
versin. Ancaq indi istər Azərbaycanda istərsə
də dünyada bilim adamları başa düşüblər
ki, insanın ruh dünyasına geniş yer verilməlidir və
insanı tədqiq edən sənət növü üzə
çıxmalıdır. Dünya teatrlarında da elə
bu proses gedir və onlar da elə bu işlərlə məşğuldur.
Sizə tam əminliklə deyə bilərəm
ki, Azərbaycan bu prosesdən heç də geridə
qalmır.
- İndi yeni mövsüm başlayır, teatrlarımız böyük həvəslə açılışa hazırlaşır. Bəs Məryəm xanım bu mövsümdən nələr gözləyir?
- Sentyabrın 14-ü teatrlarımızın mövsüm açılışı Akademik Milli Dram Teatrında “Lənkəran xanın vəziri” tamaşası ilə gerçəkləşəcək. Ümid edirəm ki, bu mövsümdə istedadlı gənclərimizdən biri gəlib, gözlənilməyən bir sənət nümayiş etdirəcək və biz teatr biliciləri də həmin gəncə baxıb, onu gənclərin lideri elan edəcəyik. Mən bu günü gözləyirəm və buna çox inanıram. Bu mövsümə çox müsbət münasibət bəsləyirəm və çox yeniliklər gözləyirəm. İnşallah, yaşayarıq, görərik.
Xəyalə Rəis
Kaspi.- 2012.- 12
sentyabr.- S.11.