Qorkinin
qızı, Beriyanın gəlini
Gözəl
Marfanın iztirabla dolu həyat hekayəsi
Belə bir
ifadə var: «Ağlagəlməz gözəllik». Bu, onun
haqqındadır – Marfa Peşkova. Maksim Qorki və Yekaterina
Peşkovanın nəvəsi. Svetlana Stalinanın
uşaqlıq rəfiqəsi, Lavrenti Beriyanın gəlini.
O, öz
yaşını gizlətmir. İnanmaq olmur ki, bu cazibədar
bugünlərdə 87 yaşı olub. Özünün həyat
sevincini Marfa Maksimovna belə izah edir: «İdmanla məşğul
oluram və az yeyirəm. Bizim evdə yeməyə pərəstiş
yoxdur”.
O,
İtaliyanın Sorrento şəhərində doğulub.
Hazırda iki ölkədə: yarı İspaniyada, yarı
Rusiyada yaşayır.
Unudulmayan xatirələr
“Mən 5
aylıq olanda anam yatalaq xəstəliyinə tutuldu və onun
südü itdi” – deyə Marfa Peşkova danışır:
- Atam mənə
görə süd anası axtarmağa başladı. O,
ümidini tamam itirdiyi anda kimsə ona «bir ailədə yeni
doğan eşşək var. Onun südü qadın
südünə çox yaxındır» dedi. Süd anası
tapana qədər bu südlə yedizdirdilər. Bu, çox
qeyri-adi idi. Mənə qədər isə italyan şahzadəsini
bu südlə böyütmüşdülər.
- Siz nadir adınıza – Marfa
adına görə kimə borclusunuz?
- Atamla anam məni
Mariya adlandırıblar. Ancaq keşiş Simeyon Romadan gələnə
qədər babam mənə Marfa adını verməyi qərara
alıb. Xaç suyuna salınma bizim evimizdə keçirilib.
Mərasim bitəndən sonra babam Maksim Qorki məni dəsmala
büküb. Babamla nənəm kilsəyə getmirdilər.
Onlar hesab edirdilər ki, din xadimləri özlərini həmişə
layiqli aparmırlar. Amma nənəm həmişə
bayramqabağı evimizin qulluqçusu ilə kilsəyə
pul göndərirdi.
- Maksim Qorki necə baba idi?
- O,
bacımla məni çox sevirdi. Biz onun boş vaxtlarında
Qorkidəki bağda gəzirdik. Babamız bizi
çağıranda biz dərhal meşəyə
qaçırdıq. Babam göbələk
yığmağı xoşlayırdı. Mövsüm bitib
meşə boşalanda haradasa qapıların arxasında
göbələklər çıxırdı. Biz onları
meşəyə gətirib əkirdik. Əlbəttə, babam
başa düşürdü ki, bizim göbələklər
çox da dərinə basdırılmayıb. Ona görə
də su vermir və: «Bu gün bizim yenə məhsulumuz var”
deyə sevinirdi. Gəzintilər zamanı o bizə
uşaqlığının tarixçəsindən
danışırdı. Babamın ölümündən sonra
mən onun «Uşaqlıq» kitabını açanda orada
yazılanları əzbər bilməyim haqqında hisslər
məni tərk etmirdi.
- Siz 25 saylı nümunəvi məktəbdə
sovet elitasının uşaqları ilə oxumuş və
Svetlana Stalina ilə bir partada oturmusunuz. Məktəb
seçiminiz təsadüfi idi?
- Məni bu məktəbə
Svetlanaya görə göndərmişdilər. Arvadı
Nadejda Alliluyeva vəfat edəndən sonra Stalin babamın
yanına gələrək bizi Svetlananın yanına
apardı. Çox istəyirdi ki, Svetlana mənimlə və
Darya ilə ünsiyyətdə olsun. O, qızının
özünü tənha etməməsi üçün bizi
evinə çağırırdı.
- Xatırlayırsınızmı,
siz necə tanış oldunuz?
- Mən onun
evə necə daxil olmasını xatırlayıram.
Gügünün qarşısında dayandı, ağ
şapkasını çıxaranda qızılı
saçları şəlalə kimi çiyinlərinə
dağıldı. Adətən balaca uşaqlar tanış
olanda onlar nə barədə danışacaqlarını
bilmirlər. Bizi bağa gəzməyə apardılar.
İkinci dəfə
isə məni onun yanına apardılar. Məni qapıda dayə
qarşıladı və Svetlananın yanına
götürdü. O, otaqda oturub qara parçadan nə isə
tikirdi. Biz oturub susurduq. Sonra mən ondan nə tikdiyini
soruşdum. «Kukla paltarı» - deyə cavab verdi. «Bəs nə
üçün qara?» soruşanda «Mən anamın
paltarını tikirəm» - dedi. Sonra mənə diqqətlə
baxdı: «Məgər bilmirsən ki, mənim anam
ölüb?» dedi və ağlamağa başladı. Mən də:
«Mənim isə atam ölüb» - dedim və ağladım. Bu
dərd bizi uzun müddət birləşdirdi.
Faciəli məhəbbət
- Stalinin qızı özünü məktəbdə
necə aparırdı?
- Svetlana
çox ciddi idi. Ona Stalinin qızı kimi diqqət göstərəndə
dözə bilmirdi. İbtidai məktəbdə onu mühafizəçi
müşayiət edirdi. Həmişə də mühafizəçidən
ondan iki-üç addım arxada qalmasını xahiş
edirdi. Svetlananın ad günləri bağda və Kremldə
keçirilirdi.
- Sizcə Stalin qızını sevirdi?
- Balaca olanda
sevirdi. Svetlana böyüyəndən, oğlanların diqqətini
çəkməyə başlayandan sonra isə qızından
zəhləsi gedirdi. Qızının Aleksey Kaplerlə
görüşməyə başladığını
eşidəndə onda qısqanclıq yarandı və dərhal
oğlanı sürgün etdirdi. Onlar isə sadəcə
küçədə gəzişirdilər, muzeylərə
gedirdilər, aralarında heç nə yox idi.
- Siz Stalini tez-tez görürdünüz?
Ona necə münasibət göstərirdiniz?
- Svetlanaya
görə Stalinə nifrət edirdim. Stalin qızı ilə
kobud davranırdı: «Bu köynəyi çıxar, kimin
üçün bəzənmisən?» - deyə onun göz
yaşlarını axıdırdı.
Bir dəfə
o, sevinclə qaçaraq Qrişa Morozovaya ərə getdiyini xəbər
verəndə Stalin «rus tapa bilmədinmi?» - deyə
qapını çırpdı.
- Siz Svetlana ilə yaxın rəfiqə
idiniz. Sonra münasibətiniz pozuldu...
- Biz 10 il
Svetlana ilə bir parta arxasında oturmuşuq. Biz Serqonun –
Beriyanın oğlunun üzündən ayrıldıq.
Çünki Svetlana ona məktəbdə oxuyanda
vurulmuşdu. O, 9-cu sinifdə oxuyanda bizim sinfimizə gəldi.
«Mən onu tanıyıram, biz Qaqrada tanış olmuşuq, o,
yaxşı oğlandır» - deyə Svetlana mənə dedi.
Serqonu alman qadın tərbiyə etmişdi. Anası ixtisasca
kimyaçı olduğundan daim işdə olurdu. Serqo alman
dilini gözəl bilirdi. Darya ilə mənim də alman dayəmiz
vardı. Tərbiyəmiz bizi birləşdirirdi. Alman tərbiyəçilər
bizə dəqiqliyi öyrətmişdilər.
- Svetlana sizin ərə getməyinizi necə
qarşıladı? Qısqanclıqla?
- Mən
Serqoya ərə gedəndən sonra onunla ilk dəfə
görüşəndə Svetlana mənə: «Sən daha mənim
rəfiqəm deyilsən. Sən bilirdin ki, mən onu sevirəm.
Ona ərə getməməli idin. Qrişanın mənim
üçün əhəmiyyəti yox idi. Beş ildən
sonra həyatımda Serqo ola bilərdi” dedi. O, hesab edirdi ki, nə
vaxtsa istədiyinə nail olacaq. Evimizə zəng vururdu. Mən
telefona yaxınlaşanda dəstəyi asırdı. Serqo: «Yenə
bu, kürən fırıldaqçı zəng edir» deyə
özündən çıxırdı.
- Faciəli məhəbbətdir. Svetlana
axı ərdə idi?
- Hə,
Qrişa Morozov onun əri idi. Onların Osya adlı
oğulları doğulmuşdu. Bununla belə o, Serqoya olan
hisslərindən əl çəkmirdi. Müharibə
vaxtı Kuybışevə evakuasiya olunanda o, necəsə
qardaşı Vasiliyə Serqonun yanına uçmaq istədiyini
demişdi. Sonra Serqo mənə bunun dəhşətli
olduğunu söylədi. Serqo özünü necə
aparacağını bilmirdi. Bircə onu qovmaq
qalmışdı.
Maksim Qorkinin nəvəsinə diqqətlə
yanaşın
- Ərinizin valideynləri sizi necə qəbul
edirdilər. Çünki siz qeyri-adi ailəyə daxil
olmuşdunuz. Təkcə Beriya adı dəhşət
doğururdu.
- Lavrenti məni
qucaqladı və: «Sən indi bizimsən» dedi. O zaman səs-küylü
toylar qəbul olunmurdu. Biz stolun ətrafına
yığışdıq və yaxşı gürcü
çaxırı içdik. Birinci qızım doğulanda
Serqonun anası dərhal işini atdı və nəvəsi
ilə məşğul olmağa başladı. Lavrenti hər
həftə bağa gəlir və istirahət günlərini
həyat yoldaşı ilə keçirirdi. Beriyanın 200 nəfər
sevgilisinin olmasından danışırdılar, amma bu,
reallıq deyildi. Düzdür, onun qadınları var idi. Hətta,
sonunculardan biri ona uşaq da doğmuşdu.
- Arvadı Nina Teymurazovna vəziyyətlə
barışırdımı?
-
Barışmaq? Onun özünün də Qaqrada sevimli
mühafizəçisi vardı. Mən aynabənddə
onların pıçıldaşmasını
eşitmişdim. Ancaq onlar nəvələrini sevirdilər. Səhərlər
bağda olanda dərhal nəvələrini istəyirdilər.
Onların birgə çoxlu şəkilləri vardı.
Lavrenti uşağı arabada sürür, onu dizləri
üstündə oturdurdu. Beriyanın həbsindən sonra bu
fotoları da müsadirə etdilər.
- Bu, necə oldu?
- Beriyanı
Moskvadakı mənzilində öldürdülər. Mən
bunu dəqiq bilirəm. Bir neçə il sonra onun mühafizəçilərindən
biri ilə görüşdüm və o, bunu təsdiq etdi.
Bizim arxamızca da bağa gəldilər və bizi xüsusi
bağa apardılar. Orada hətta, radio da yox idi. Biz nə
olduğunu başa düşmürdük. Bizə elə gəlirdi
ki, hakimiyyət dəyişikliyi baş verib. Fikirləşirdim
ki, bizi güllələməyə aparacaqlar. Həmin vaxt mən
üçüncü dəfə hamilə idim. Sonra Serqonu həbs
etdilər. Ərimin həbsindən sonra məni Barvixə gətirdilər.
- Sonra Serqonu Sverdlovska sürgün
etdilər. Siz ərinizlə getdiniz?
- Hə.
Sverdlovskda biz şəhər kənarında yaşadıq.
Nina Teymurazovna da orada işləyirdi. Serqoya Moskvaya getməyə
icazə veriləndə o, imtina etdi. Xalasının
yaşadığı Ukraynaya getdik. Sverdlovsk mənim
xoşuma gəlirdi. Köhnə Arbatdan başqa Moskva mənim
şəhərim deyildi. Mən Kiyevi sevirəm, orada mənim
oğlum yaşayır.
- Siz niyə ayrıldınız?
- Bir dəfə
Moskvada Serqo ilə küçə ilə gedəndə
qarşımıza bir qız çıxdı. Bizə tərəf
gəlib «sən kiminləsən» - deyə Serqoya
qışqırdı. Serqo qızardı. «Mən onun
arvadıyam» - deyə cavab verdim. «Sən evli olmamağın
haqqında mənə pasport göstərmişdin» - deyə
qız yenidən qışqırdı. Həqiqətən,
Serqonun yeni pasportunda ştamp yox idi. Mən çox pis vəziyyətə
düşdüm. Dərhal qərara aldım: əşyalarımı
yığdım, bilet aldım və Moskvaya getdim. Sonra da
Serqoya zəng edərək «səndən ayrılıram» -
dedim. Hətta, axşam qəzetində bizim
ayrılmağımız haqqında məlumat yayıldı.
Əlbəttə, sonralar biz görüşürdük.
Başa düşürdüm ki, oğlum atası ilə bərabər
olmalıdır. Onu atasının yanına tez-tez göndərirdim.
- Serqonu həbs edəndə
ananız Voroşilovun adına məktub yazıb: «Xahiş
edirəm, Marfanın taleyinə – Maksim Qorkinin nəvəsinə
diqqətlə yanaşasınız. Onun babası və
atası xalq düşmənlərinin əli ilə
öldürülüb. Marfanın bizim ailəmizdə
yaşamasına icazə verin». Siz də hesab edirsiniz ki,
atanız və babanızı aradan götürüblər?
- Babamın səhhəti
normal olmadığından bir çox tədbirlərə
atamı göndərirdi. Atam ömrünün
yarısını xaricdə yaşamışdı. Lenin ona
demişdi: «Sənin təyinatın atanla bir olmaqdır». Babam
qışda Sorrentoya qayıtmağa qərar verəndə
Stalin ona dedi: «Bizim Krımımız var. Biz sənə orada
bağ verərik, Sorrentonu unudun». Babamı daha Sorrentoya
buraxmadılar. Onun əşyaları da orada qaldı. Anam və
nənəm onun kitablarını və əşyalarını
yığmaq üçün getdilər. Çünki
oradakı ev Qorkinin evi deyildi.
- Deyirlər ki, sizin atanız içkili vəziyyətdə
şaxtalı havada skamyada yatıb və orada da vəfat edib.
- Elə
deyil. Həmin gün içkili vəziyyətdə evə gəldi.
Anam hirslə: «Əgər bir də belə vəziyyətdə
gəlsən, səndən ayrılacağam» dedi. Atam
maşından çıxdı və parka yollandı. O,
skamyada oturub və yuxulayıb. Sonra atam xəstələndi və
ciyər sətəlcəmindən vəfat etdi. Onun cəmi 36
yaşı vardı.
- Qorki yeganə oğlunun
ölümünü necə qarşıladı?
- Babam
artıq iki il idi dünyadan köçmüşdü. Qorki
«Kilim Samgin»i yazanda onun ilk oxucusu Maksim olmuşdu. Sonra isə
babam ev adamlarını yığaraq özü onlara əsəri
hündürdən oxudu.
- Doğrudurmu, Henri Yaqoda da ananınıza
pərəstiş edirdi?
- Bunlar
şayiələrdir. Onu Stalin özü göndərmişdi.
O, istəyirdi ki, anam onun haqqında yaxşı
düşünsün. Stalin hələ ilk dəfə
Svetlananı bizə gətirəndə anama nəzər
yetirmişdi. O, həmişə bizə güllə gəlirdi.
Anam isə ona bağda «yox» cavabı verdi. Bütün bunlardan
sonra isə anama kim yaxınlaşırdısa onu yerində
oturdurdular.
- Nənəniz Yekaterina Pavlovnanın da
qadın xoşbəxtliyi yox idi? Maksim Qorkinin parlaq macəraları
vardı?
- Babam nənəmlə
xüsusi münasibətini bütün həyatı boyu
saxlamışdı. Nənəm nə vaxt istəsə
çıxıb gedə bilərdi. Babamın evində onun
otağı vardı. Ora mən və bacımdan başqa
heç kimi buraxmırdılar. Babamın axırıncı məhəbbəti
Mariya Budberq olmuşdu. Nənəmin isə Mixail
Konstantinoviç adlı dostu vardı. O, yayda Barvixdə nənəmin
yanında yaşayırdı. Onlar bağda tanış
olmuşdular. Nənəm o zaman qızı Katyanı
itirmişdi və depressiyada idi. Mixail Konstantinoviç onu
depressiyadan çıxarmağa çalışırdı.
Babam isə onda Mariya Fyodrovna ilə Amerikada idi və yalnız
quru başsağlığı göndərdi.
“Moskovsiy komsomolets”dən tərcümə
etdi
Təranə Məhərrəmova
Kaspi.- 2012.- 15-17 sentyabr.- S.15.