Əlimərdan bəyin xilaskar mələyi
və yaxud
rus gimnaziyasında təhsil alan ilk Azərbaycanlı
qız
1873-cü
ildə Bakıda dünyaya gələn, 1947-ci ildə Parisdə
qürbətdə dünyasını dəyişən Pəri
xanım Tiflisdə rus gimnaziyasında təhsil alan ilk Azərbaycanlı
qızı idi.
...1878-ci
ildə Həsən bəyin ictimai fəaliyyətinə
görə onu hökumət Bakı
realnı məktəbindən müəllimlik vəzifəsindən
azad edir. İki il Bakıda işsiz qalan Həsən
bəy 1880-cı ildə ailəsi ilə birlikdə doğma kəndinə Zərdaba köçdü. Bu zaman Pərinin
7 yaşı var idi.
Ailənin maddi vəziyyəti ağır
olsa da Həsən bəy
qızını oxutmaq arzusu
ilə yaşayırdı. Lakin o zaman Azərbaycanda
qız məktəbi olmadığı üçün
Həsən bəy qızını Tiflisə aparır. Burada vaxtılə Hənifə xanımın
təhsil aldığı rus qız
gimnaziyasına qoyur.
Tiflis mətbu orqanları və
ziyalıları ilə mütəmadi əlaqə saxlayan Həsən bəy tez-tez
gimnaziyaya gəlir, qızının dərsləri
ilə maraqlanırdı. Qısa bir
müddətdə Pəri xanım təm təhsili, həm də
yüksək ədəb-ərkanı ilə müəllimlərinin
hörmətini
qazanır. Bu hal Həsən
bəyi çox məmun edirdi.
Beləliklə,
Tiflisdə rus qız gimnaziyasında ilk təhsil alan azərbaycanlı
qız Pəri xanım oldu. (Mirzə Fətəli
Axundov da öz qızı Nisəni rus
məktəbində təhsil almağa
göndərmişdir ki, digər azərbaycanlılar
da qızlarını oxutsunlar).
Bir müddət sonra gimnaziya təhsili ilə kifayətlənməyən
Pəri xanım üz tutdu
Peterburuqa və 1889-cu ildə Peterburuq Universitetinin hüquq fakültəsini əla qiymətlərlə
başa vurur. Tiflisdə,
Bakıda məhkəmə köməkçisi, dairə məhkəməsinin
katibi, vəkil və s.
işlərdə işləyir. Bu o zaman Azərbaycan mühütü üçün
çox böyük bir naliyyət idi. Bir əşya kimi
satılan və ya öz
hüququnu bilməyən azərbaycanlı
qadınının nümayəndəsi hüquq
sahəsində calışırdı.
Təbii
ki, bütün bunlara Pəri xanım tək başına nail olmur. Atası Həsən
bəylə, anası Hənifə xanımla yanaşı ömür-gün yoldaşı Əlimərdan
bəy Topçubaşov da
ona bu yolda
dəsdək olur. Pəri xanım hələ
Tiflisdə rus-qız gimnaziyasında oxuyarkən təhsilə,
yeniliyə olan marağı ilə
yanaşı Şərq qadınlarına xas
olan gözəlliyi, saflığı, sadəliyi
ilə də Əlimərdan bəyin diqqətini cəlb edir. Aralarında səmimi bir
dostluq yaranır və bu
dostluq sonralar ülvü məhəbbətə, sədaqətli
ömür-gün
yoldaşlığına cevrilir. Bununla da Əlimərdan bəy
Pəri xanımın simasında əsl dost,
sevincini, kədərini bölüşə
biləcəyi savadlı, gözəl, mehriban
bir məslək yoldaşı tapır. Urəkləri
həyat eşqi ilə dolu
olan bu gənclər
saysız-hesabsız xeyirxah işlərin
təməlini qoydular.
Deyilənlərə
görə onların bu səmimi
münasibəti gimnaziyada Hənifə
xanımın müəlliməsi olan Mariya xanımında diqqətindən
yayınmır. O, Həsən bəyə məktub yazaraq bu məsələni
açır və Əlimərdan bəyin onun
qızına layiq olduğunu
bildirir. Həsən bəy Mariya xanımın məktubundan sonra böyük oğlu Midhətlə Tiflisə gəlir, Əlimərdan
bəylə tanış olur. Ədəb-ərkanlı,
savadlı bu gənc Həsən bəyində
ürəyincə olur.
Beləliklə,
Əlimərdan bəy Həsən bəylə, Hənifə
xanımın razılığını aldıqdan sonra onlar Tiflisdə Pəri
xanımla ailə həyatı qurur. Amma nədənsə Hənifə xanım bu toyda iştirak
etmir. Bu haqda Pəri xanımın, anasına Hənifə
xanıma yazdığı məktubunda məlimat verilir. Məktubda Pəri xanım
yazırdı: “Mənim əziz anam, heyiflər
olsun ki, sən bizim toyumuzda iştirak edə bilmədin. Dünən 31 dekabr tarixində kəbinimiz kəsildi və mən
Mərdan bəyin evinə köçdüm.
Hər şey çox
gözəl və şən keçdi, bunu hətta xalam da təsdiqləyə bilər. Heyif bircə sən yox idi. Əzizim mənim, bilirəmki sən burada olsaydın mənim xoşbəxtliyimə
şərik olardın. Amma mən ümüd edirəm ki, imkan tapan kimi
sən yığışıb bizə gələcəksən.
Mərdan bəyin kənd məktəbində dərsləri var və məzuniyyət götürmək üçün münasib
vaxt deyil. Mərdan bəy
söz verib ki, sənin arzunu həyata
keçirəcək və sənin sevimli
qızına layiq həyat yoldaşı olacaq. Ana can
bağışla ki, biz
hər şeyi səndən xəbərsiz
etmişik, amma mən
ümüd edirəm ki,
sən heç bir
şeyə qarşı etraz etməyəcəksən.
Öpürəm
səni. Səni sevən qızın.
Mənim
ünvanım. Starovnaya küçəsi,
Vinasovun evi.
Pəri
xanım Topçubaşova.
Dövrün lüzumsuz “adət-ənənəsinə”
qarşı cıxan Həsən bəyin qızı Pəri
xanım üçün Əlimərdan
bəydən başlıq istəməsini Pəri
xanımın anası Hənifə xanıma
yazdığı məktubunda oxuduqda çox təcübləndim. Məktubdan bəlli olur ki, Əlimərdan bəyin
bu pulu verməyə
imkanı olmadığı üçün
Tiflisdə kiçik bir
toy edərək Pəri xanımla ailə
qurur. Bu haqda Pəri xanım yuxarıda qeyd etdiyimiz məktubunda
yazırdı: “Mühriban ana.
Kəbin mərasim zamanı kiçik bir anlaşılmazlıq oldu.
Sən demə atam Mərdan bəydən
10 000 pul tələb edib,
amma Mərdan bəyin bu
məbləğdə nəğd pulu
olmadığı üçün verə
bilməyib. Sonra Mərdan bəy mənə
bildirdi ki pula görə bu toyu pozmaq olmaz.
Əziz anam, onsuzda mən
əvvəl-axır ərə getməliydim və qoy bu insan
başqası olmaqdansa məhz məni sevən
olsun”.
Həm
Əlimərdan bəyi tanımadığına, həm də
toyun belə tez olduğuna görə Hənifə xanım bu izdivacdan çox
narahat idi. Onu sakitləşdirmək üçün
Əlimərdan bəy də Hənifə xanıma məktub yazaraq qızının xoşbəxt
olacağını əminliklə ona bildirirdi:
“Çox hörmətli və əziz ana.
Əminliklə
bildirirəm ki, bundan sonra da Pəricana olan münasibətimi hec nə
dəyişə bilməz, əksinə bizim
ailə həyatımızın hər yeni
bir günündə mənim Pəricana olan sevgim daha
da artır. Siz də bu gündən mənimçün doğma insana çevrilirsiniz. Düzdü hələ ki, mənə
yalnız Pəricanın çoxhörmətli atasını
və qardaşı Midhəti görmək qismət olub, amma mən tək
onları deyil, qiyabi olsa da əziz ananı və
kiçik qardaş və
bacısını da çox
sevirəm. Ümüd edirəm ki, fürsət düşən kimi Sizinlə görüşüb,
şəxsi keyfiyyətlərimlə olmasa
da, amma Pəricana olan sevgimlə Sizin rəğbətinizi
qazanmağa çalışacağam... Bir tək bu “xilasedici lövbərə” əsaslanaraq ümüd edirəm ki, birinci növbədə mənim belə gec yazmağımı və toyumuzun
məhz bu şəraitdə keçdiyini bizə
bağışlayacaqsınız.
Sizi sevən və hörmət
edən kürəkəniniz Əli Mərdan bəy Topçubaşov.
29 yanvar 1894-cü il
Bu zaman artıq
XIX əsrin sonu idi. Çar hökumətinin müstəmləkəçi, böyükdövlətçilik siyasəti nəticəsində
milli zülmün get-gedə daha da güclənməsi Azərbaycan ziyyalılarını
narahat edirdi. Mübarizə aparmaq üçün
onları səfərbər
etmək lazım idi. Elə bu vaxt yəni 1896-cı ildə Həsən bəy Zərdabdan ailəsi ilə birlikdə Bakıya göcür.
(Deyilənlərə görə onu Bakıya Hacı Zeynalabdin Tağıyev dəvət edir və ailəsi ilə birlikdə yaşaması üçün
şərait də yaradır). Həsən
bəy Bakıya gələndə şəhərdə
inkişafa doğru bir çanlanma hiss olunurdu. Buna görə
də Həsən bəy ziyalıları başına toplamaq, mübarizə aparmaq, elmi təbliğ etmək fikri ilə ilk olaraq öz qızını və kürəkənini
Bakıya dəvət
edir. Elə həmin il
ailə Həsən bəyin və Hənifə xanımın
təklifi ilə Tiflisdən Bakıya köçdü. Həsən bəylə
Əlimərdan bəy
arasında səmimi əqidə, məslək
dostluğu yaranır.
Həmin
ildən Həsən bəy Əlimərdan bəyin redaktoru olduğu “Kaspi” qəzeti ilə daha sıx əlaqə
yaradır. (Əslində Həsən
bəy hələ Zərdabda olarkən “Kaspi” ilə əməkdaşlıq edir,
“Zərdabdan məktublar”
adı ilə məqalələr göndərirdi).
1896-cı ildən, 1907-ci ilin
noyabrına həyatının
sonuna kimi Həsən bəy demək olar ki, “Kaspi”nin
əksər problemlərini
öz üzərinə
götürür. Çünki, bu zaman gənc
redaktor Əlimərdan
bəyin Həsən bəy kimi qocaman,
təcrübəli bir
jurnalistə, publisistə
çox böyük ehtiyacı var idi. Xalqının mənafeyinin müdafiə
olunması, islahatların
hazırlanması, ictimai
rəyin yaranması məsələlərini Əlimərdan
bəy Həsən bəyin köməkliyi sayəsində “Kaspi”nin səhifələrində
təbliğ etməyə
nail olur. Daha çox siyasi
işlərlə məşğul
olan Əlimərdan bəy qəzetin taleyi üçün narahat deyildir. Çünki Həsən
bəy kimi bir qəzetci “Kaspi”nin qayğısına
qalırdı.
Bu illərdə Hənifə xanım ilk övladı Pəri xanımın ailə həyatından çox məmnun idi.
Kürəkəni Əlimərdan bəy
həqiqətən onun
sevimli Pəricanını
xoşbəxt etmişdir.
Təəssüflər ki, bu xoşbəxtliyin ömrü
qısa oldu. Onlar vətən, millət sevgisi yolunda Vətəndən didərgin
düşdülər, təqiblərə,
təhqirlərə məruz
qaldılar.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
yaranmasında əvvəzsiz
xidmətləri olmuş,
fövqəladə səlahiyyətli
nazir kimi İstanbula göndərilmiş,
müstəqil Azərbaycanın
ilk parlamentinin sədri
olmuş Əlimərdan
bəy Topçubaşov
1919-cu ildə Paris sülh
konfransına yola düşərkən ailəsini
də özü ilə birlikdə aparır. Bu Topçubaşovlar ailəsinin Vətəndən
ömürlük gedişi
olur. İllərlə Vətən həsrəti
ilə qürbətdə
Vətənin azadlığı
uğrunda mübarizə
aparan Əlimərdan bəyə Pəri xanım hər tərəfli dəsdək
olur. (Hər
ikisi yüksək hüquq təhsili almışlar. Deyilənlərə görə çox vaxt sənədlərin hazırlanmasında da Pəri xanım onun yardımcısı olurmuş).
1895-ci ildə Əlimərdan bəy Topçubaşov qaynanası
Hənifə xanıma
yazdığı məktublarından
birində Pəri xanımı “xilaskar mələyi” adlandırırdı.
İllər kecdi. Bu xilaskar mələk pərvanə kimi ömrünün sonunacan Əlimərdan bəyin hər tərfli xilaskarı oldu.
Qərənfil Dünyamin qızı,
BDU-nun Mətbuat tarixi kafedrasının
müəllimi, fəlsəfə doktoru
Kaspi.-
2012.- 19 sentyabr.- S.12.