Sarı Aşığın bayatı dünyası

 

Haqq aşığı

Azərbaycan aşıq ədəbiyyatında qüdrətli söz sərrafı, bayatı ustası kimi adını tarixin yaddaşına yazan Sarı Aşıq o sənətkarlardandır ki, hər bayatısı söz xəzinəmizin qızıl kərpiclərindəndir və onun zəngin irsi ilə hər xalq, hər millət öyünə bilər.

İllərin, əsrlərin o üzündə Sarı Aşıq adlı bir haqq aşığı yaşardı. O da bütün bəndələr kimi Allahın verdiyinə şükür edər, sabahdan ümid dilərdi. Ancaq Yaradan onu ilahi məhəbbətlə imtahana çəkdi, aşıq nakam məhəbbətdən kərpic-kərpic söz sarayı tikdi.

Mən aşığam hasarı,

Sınıq könlüm hasarı.

Aşıq dərddən ev tikmiş,

Qəmdən çəkmiş hasarı.

Günümüzə və gün üzünə gəlib çıxan rəvayətlərə görə, qüdrətli el sənətkarı, saf məhəbbət, zərif duyğular ustadı Sarı Aşıq XVII əsrdə Laçının Güləbird kəndi yaxınlığında yaşamış, bayatıları yaranmış, elə o torpağa da qovuşmuşdur. Sarı Aşığın o yerdə yaşamasını bayatıları da təsdiq edir:

Aşiqəm Güləbirdə,

Şeh qonub gülə bir də.

Bir quş olub uçaydım

Düşəydim Güləbirdə.

 

Sarı Aşıqdan söz açan ilk yazılı qaynaq isə Əndəlib Qaracadağinin Təzkirəyi-Qaradaği əsəridir.

Bir sıra əsərlərdə Aşıq Qərib, Yetim, Qurbanəli, Abdulla, Nəbi adı ilə tanınan Sarı Aşığın əsl adı Sarı olmuş, Yaxşı adlı bir qıza aşiq olandan sonra Aşiq təxəllüsü ilə tanınmış, bayatı janrının ləlini, gövhərini, incilərini yaratmışdır. Dünyanın ən nizamlı, ən kövrək, ən sərrast, ən ustad bayatıları məhz Sarı Aşığın adı ilə bağlıdır.

Aşığındır Sarı qız,

Sarı köynək, sarı qız,

Sinən tabutum olsun,

Saçın ilə sarı qız.

Bugünümüzə gəlib çatan rəvayətlərə görə, Sarı Aşıq gözəl saz çalar, yanıqlı səsi könüllərə od salar, ocaq çatar, qəlbindən qopan bayatıları könülləri yerindən oynadar, eldən-elə, obadan-obaya yayılarmış.

Vaxt, vədə yetişəndə ağlı, istedadı ilə tay-tuşları arasında sayılıb-seçilən haqq aşığı Maqsudlu şenliyinin qənirsiz gözəli Yaxşıya aşıq olur. Nə biləydi ki, eşq böyük bəlasız, qurbansız ötüşmür.

 

Mən Aşiq o yar mənim,

Qəm bağrım oyar mənim.

Məkkəmdir, Mədinəmdir,

Kəbəmdir o yar mənim.

Sarı Aşıqla Yaxşının ilahi sevgisinin sorağı tezliklə hər tərəfə yayılır, dildə-dodaqda gəzir.

Aşıq birinnən gərək,

Sədəf dürünnən gərək.

Dünyada gözəl çoxdu,

İlqar birinnən gərək.

Sarı Aşığın atası Qaramanlı tayfasından olan Qara İbrahimlə Yaxşının atası Maqsudlu Salman bəy arasında örüş üstə dava düşür, Yaxşının qardaşı Fərman Sarı Aşığın atası Qara İbrahimin xəncərinə tuş gəlir.

İki ailə arasında qan düşmənçiliyi yaranır. Bu hadisə sevgililəri bir-birindən ayırır. Yaxşının qardaşı Yaman qan-qan deyib, Aşığa qənim kəsilir:

Aşıq yamana gələ,

Dərdin yamana gələ.

Yaxşı yaxşıya gedə,

Yaman yamana gələ.

Yaxşı bu sitəmə, bu ayrılığa dözmür. Onun ölümü Sarı Aşığın bütün dünyasını dağıdır.

 

Mən aşiq ağla barı,

Gözlərim, ağla barı.

Ayrılıq yəqin oldu,

Yar, döşən, ağla barı.

Deyilənlərə görə, saf, pak bir eşq sahibi olduğu üçün Yaxşı öləndə onu uşaq qəbiristanlığında dəfn edirlər. Yaxşının məzarı önündə Sarı Aşıq diz çökür, məzarı başında pərvanələr kimi dolanır. Yaxşının ölümündən sonra Aşıq çox yaşamır.

Rəvayətə görə, Sarı Aşıq vəsiyyət edir ki, öləndə onu atına sarısınlar, at gedib harada dayansa, onu orada dəfn etsinlər. Belə olur, at gedib dağın döşündə elə yerdə dayanır ki, Həkərinin sağ sahilində Sarı Aşığın məzarı, sol tərəfində Yaxşının məzarı üz-üzə dayanır.

Mən aşıq tərsinə qoy,

Tər təni tərsinə qoy.

Yaxşını qibləsinə,

Aşığı tərsinə qoy.

Sarı Aşığın ilham pərisi Yaxşı olsa da, təbiət lövhələri, vətənə, torpağa, yurda sonsuz sevgisi bəşəri əzəlidir. Sənətkar kimi xoşbəxtliyi ondadır ki, onun bayatıları insan hisslərinin, təbiət lövhələrinin canlı heykəlidir.

 

Bu dağlar qoşa dağlar,

Verib baş-başa dağlar.

Yarım səndə gəzibdir,

Səni min yaşa dağlar!

Tarixin daş yaddaşı zaman-zaman insanların yaddaşına köçür. Sarı Aşıq böyük bir xalqın ədəbiyyatında qüdrətli söz sərrafı, bayatı ustası kimi yaşayır. Ancaq yenə yamanlar aşığın müqəddəs ruhunu rahat buraxmır. Sarı Aşığın məqbərəsi, sevgilisi Yaxşının qəbri düşmən əlində inləyir. Sarı Aşığın narahat ruhu bizi səsləyir:

Aşıq, vətən yaxşıdı,

Köynək kətan yaxşıdı.

Qəriblik cənnət olsa,

Yenə vətən yaxşıdır.

Vaxtından zamanından asılı olmayaraq Sarı Aşığın kövrək, həzin, zərif bayatıları dilinin gözəlliyi, sözünün qüdrəti, duyğularının saflığı, müqəddəsliyi ilə bizi zaman-zaman heyrətləndirəcək.

 

Təranə Vahid

 

Mədəniyyət.- 2011.- 1 aprel.- S. 11.